Auschwitz Bulletin, 1966, nr. 01 Januari

of 16 /16
n e d e r l a n d s a u s c h w i t z c o m 1 e HERDENKINGSNUMMER 10de Jaargang no. 1 — januari 1966 É socr voorlopig v. Walbeeckstr. 9 hs. amsterdam-w., postg 293087 rad.: Arnsteldijk 23, amsterdanvz. bdJikrck: AMRO nr 10BMO bijk. van baerlostraat, amsterdam-z. Oplage 15.000 H E T O N D E R Z O E K Oratorium in 11 zangen door PeterWeiss DTE ERMITTLUNG Voorlezing in dc Volkiknmmcr cc Berlijn, 19 oktober 1965 foto DAK HET ONDERZOEK Dc Nederlandse Coznedie, Amsterdam, 3 december 1965 faro itudirt iemairc cn wenn:nk Getuige 7 Ik hoorde hoe een wachtpost"over het prikkeldraad met een negenjarige jongen praatte Je weet al heel wat voor je leeftijd zei dc man De jongen antwoordde Ik weet dat Lk veel weet en ik weet ook i dat ik er niets meer. bij zal leren Hij werd samen met een groep - van ongeveer 90 kinderen op vrachtauto's geladen Toen dc kinderen tegenspartelden riep hij Klim nu maar : op die auto cn jammer niet zo jullie hebben immers gezien hoe onze ouders en grootouders zijn weggereden Klim er op dan zullen jullie ze weerzien En toen zc wegreden hoorde ik h e hij de bewaker nog toeriep Er zal jullie niets worden geschonken Op zondag 23 januari legt het Nederlands Auscbwit7 Comité zo- als gebruikelijk bloemen bij de urn met as uit Auschwitz op de N. Oosterbegraafplaats te Amster- dam. Verzamelen om 12 uur bij de hoofdingang.

Embed Size (px)

description

dat ik er niets meer. bij zal leren Hij werd samen met een groep - van ongeveer 90 kinderen op vrachtauto's geladen Toen dc kinderen tegenspartelden riep hij Klim nu maar : op die auto cn jammer niet zo jullie hebben immers gezien hoe onze ouders en grootouders zijn weggereden Klim er op dan zullen jullie ze weerzien En toen zc wegreden hoorde ik h e hij de bewaker nog toeriep Er zal jullie niets worden geschonken HET ONDERZOEK DTE ERMITTLUNG Getuige 7 Oplage 15.000 foto DAK É • i

Transcript of Auschwitz Bulletin, 1966, nr. 01 Januari

  • n e d e r l a n d s

    a u s c h w i t z

    c o m 1 e

    H E R D E N K I N G S N U M M E R

    10de J a a r g a n g no. 1 januari 1 9 6 6

    socr voorlopig v. Walbeeckstr. 9 hs. amsterdam-w., postg 293087 rad.: Arnsteldijk 23, amsterdanvz. b d J i k r c k : AMRO nr 10BMO bijk. van baerlostraat, amsterdam-z.

    O p l a g e 1 5 . 0 0 0

    H E T O N D E R Z O E K Oratorium in 11 zangen door PeterWeiss

    DTE ERMITTLUNG Voorlezing in dc Volkiknmmcr cc Berlijn, 19 oktober 1965 foto DAK

    HET ONDERZOEK Dc Nederlandse Coznedie, Amsterdam, 3 december 1965 faro itudirt iemairc cn wenn:nk

    Getuige 7

    Ik hoorde

    hoe een wachtpost"over het prikkeldraad met een negenjarige jongen praatte Je weet al heel wat voor je leeftijd zei dc man

    De jongen antwoordde Ik weet dat Lk veel weet en ik weet ook

    i

    dat ik er niets meer. bij zal leren Hij werd samen met een groep -van ongeveer 90 kinderen op vrachtauto's geladen Toen dc kinderen tegenspartelden riep hij

    Klim nu maar : op die auto cn jammer niet zo

    jullie hebben immers gezien hoe onze ouders en grootouders zijn weggereden Klim er op

    dan zullen jullie ze weerzien En toen zc wegreden hoorde ik

    h e hij de bewaker nog toeriep Er zal jullie niets worden geschonken

    Op zondag 23 januari legt het Nederlands Auscbwit7 Comit zo-als gebruikelijk bloemen bij de urn met as uit Auschwitz op de N. Oosterbegraafplaats te Amster-dam. Verzamelen om 12 uur bij de hoofdingang.

  • Jong zijn na Auschwitz

    W i j l e v e n n a A u s c h w i t z . A u s c h w i t z is in ons l e v e n a a n w e z i g . W i j , d a t is niet het N e d e r -lands A u s c h w i t z C o m i t alleen, zelfs niet a l lereerst . D a t blijkt uit dit n u m m e r n a t u u r -lijk, m a a r niet m i n d e r uit elk d a g b l a d , uit publ ica t ies en gesprekken . P r o c e s s e n zijn a a n de g a n g : d a t v a n S o b i b o r , v a n z u l k een c e n t r a l e betekenis v o o r N e d e r -l a n d , een t w e e d e A u s c h w i t z - p r o c e s , w a a r nu o o k een t y p i s c h e b u r e a u - m o o r d e n a a r , B u r -ger , t e r e c h t s t a a t en vele a n d e r e . Zij i l lustreren w a a r o m de n a z i - m i s d a d e n n i e t m o g e n v e r j a r e n , w a t ons c o m i t di t j a a r m e t k r a c h t v a n o v e r t u i g i n g steeds h e e f t v e r d e -d i g d , d a a r i n bijgevallen d o o r reger ing _en p a r l e m e n t . D e dreiging v a n v e r j a r i n g in W e s t - D u i t s l a n d is nog pas o p g e s c h o v e n , wij m o g e n n o g l a n g niet rusten. O m v a n g , o p z e t en u i t v o e r i n g v a n de m i s -d a a d in ons l a n d is in een h eld er l icht g e -steld d o o r h e t d i t j a a r verschenen O n d e r -g a n g " v a n p r o f . d r . J . Presser , een l icht des te fe l ler d o o r de o n g e k e n d e v r a a g n a a r h e t boek . D i e belangstel l ing m o g e n wij zien als een o p d r a c h t ons w e r k m e t te m e e r t o e w i j -ding in n o g wijder kr ing v o o r t te z e t t e n . W i j zien h e t als een erkenning v a n die o p d r a c h t en d a t w e r k d a t p r o f . Presser ui ts lui tend in ons blad zijn inzichten o v e r de reac t ies o p zijn boek w i l d e publ iceren . W i j hebben n a de grootse t w i n t i g s t e h e r d e n -king v a n A u s c h w i t z ' bevri jding in w o o r d , geschr i f t en m e t t e r d a a d berecht ing v a n de beulen n a g e s t r e e f d : wij n o e m e n hier slechts de A m s t e r d a m s e r e c t o r - m a g n i f i c u s m r . J . v a n d e r H o e v e n , zijn Leidse col lega , de c r i m i n o -loog en a u t e u r m r . W . H . N a g e l en de h e -

    laas o v e r l e d e n verzetsstr i jders G e r r i t B l o m , die in k l a r e t a a l v e r t o l k t e n w a t ons al len beziel t . O n s p r o t e s t tegen de schandeli jk l ichte v o n -nissen in h e t bi jzonder in het F r a n k f o r t e r A u s c h w i t z - p r o c e s is o v e r a l , spec iaal in D u i t s -l a n d zelf , g e h o o r d , evenals d a t tegen de m i l -de bejegening v a n R a j a k o w i t s c h , die de w e g n a a r de d o o d v o o r o n z e mensen ui ts t ippelde . In h e t z e l f d e W e n e n g a a t een V e r h e l e n v r i j -uit, Befehl ist ja Befehl en M U L K A ! D i e mi ldheid jegens nauweli jks a f g e d a n k t e m o o r d e n a a r s ( w e r d de v r i j s p r a a k v a n t w e e T r e b l i n k a - S S - e r s in L n e b u r g w e g e n s g e -brek a a n c o n c r e e t bewijs" niet m e t a p p l a u s v a n de publieke t r ibune b e g r o e t ? ) moest , z o u m e n menen, nog veel m i l d e r t e g e n o v e r de s l a c h t o f f e r s s temmen. N i e t s is m i n d e r w a a r . D e reger ing te B o n n , die kosten n o c h pressie te h o o g a c h t v o o r nieuw en n o g vreseli jker geweld , o n t z a g z ich niet s c h a d e - u i t k e r i n g e n a a n H i t i e r s s l a c h t o f f e r s te b e k n o t t e n . M a a r hoe s t a a t het in N e d e r l a n d ? D e C a d s u -fooi a a n de g e t r o f f e n e n , w a n t m e e r is h e t niet , is v e r d e e l d ; hoe , d a t la ten wij nu m a a r d a a r .

    A a n de z w a a r s t g e t r o f f e n g r o e p , n a k a m p -verblijf o f o n d e r d u i k i n v a l i d e o f z iek g e -bleven o f g e w o r d e n , k o n dit d r u p p e l t j e geen v e r l i c h t i n g brengen. N o g steeds krijgen d e z e mensen als z o d a n i g geen pensioen, b e s t a a t e r zelfs geen regeling v o o r hen. W i j p u b l i c e e r -den v e r l e d e n j a a r de o p v a t t i n g e n v a n d r . G . de H a a s in deze . N u heef t het N . A . C . in een adres a a n de T w e e d e K a m e r a a n g e d r o n -gen o p een a lgemene regel ing v o o r v a s t e ui tkering a a n deze v o o r t d u r e n d v e r g e t e n , z w a a r s t b e n a d e e l d e c a t e g o r i e . N e d e r l a n d s e burgers . W i j v e r t r o u w e n d a t reger ing n o c h p a r l e m e n t d o o f kunnen blijven v o o r d e z e schrijnende a a n k l a c h t , die 2 1 j a a r n a het v e r d w i j n e n v a n de b e z e t t i n g alleen m a a r schri jnender is g e w o r d e n . E v e n weinig als a a n de l e v e n d e consequen-ties v a n A u s c h w i t z lieten de o p e e n v o l g e n d e reger ingen z ich gelegen liggen a a n het eren

    Landelijke bijeenkomst van gepens ioneerde verzetsstri jders

    A a n het v e r z o e k s c h r i f t d a t d o o r gepensio-

    n e e r d e verzetsstr i jders en n a b e s t a a n d e n a a n

    de reger ing w e r d ger i cht t e r a a n p a s s i n g en

    v e r h o g i n g v a n hun u i t k e r i n g e n v a n de bui-

    t e n g e w o n e pensioenwet , z a l d o o r een l a n d e -

    lijke bi jeenkomst k r a c h t w o r d e n bijgezet .

    W i j r o e p e n een ieder o p o m o p 3 f e b r u a r i

    1 9 6 6 a a n w e z i g te zijn in g e b o u w A m i c i t i a

    te D e n H a a g . A a n v a n g 11 uur .

    E e n v e r t e g e n w o o r d i g e r v a n ons c o m i t za l

    d a a r o.a . het w o o r d v o e r e n .

    J o s S l a g t e r ,

    , " (voor? ; . )

    d e r d o d e n . N i e t s droeg de reger ing v a n N e -d e r l a n d bij a a n het i n t e r n a t i o n a l e m o n u m e n t , d a t o o k een z o g r o o t a a n t a l v a n h a a r b u r -gers m o e t gedenken en de huidige en k o m e n -de generat ies w a a r s c h u w e n . T e erkentel i jker zijn wij , n u de g e m e e n t e A m s t e r d a m een voors te l l ing d o o r de N e d e r -landse C o m e d i e v a n H e t o n d e r z o e k " ten b a t e v a n het N e d e r l a n d s e C o m i t M o n u -m e n t te A u s c h w i t z mogeli jk h e e f t g e m a a k t . W a a r o m k a n de l a n d s o v e r h e i d niet het enig juiste g e b a a r o p b r e n g e n ? In dit b lad v i n d t m e n enkele passages uit P e t e r Weiss ' O r a t o r i u m " d a t de l a a t s t e m a a n d e n overduidel i jk h e e f t b e w e z e n d a t het verschijnsel A u s c h w i t z in ons leven , aus a l -ler leven, a a n w e z i g is, niet in de l a a t s t e p l a a t s o o k bij jongeren . H e t z a l u o p v a l l e n h o e z e e r in dit n u m m e r re s tem v a n jonge mensen kl inkt . H e t is het v o o r n a a m s t e k e n -m e r k v a n de A u s c h w i t z - h e r d e n k i n g di t j a a r , v a n o n z e v o o r a f g a a n d e ac t ie o o k , w a a r i n de s tudenten v a n de A S V A , de S t u d e n t e n v a k -beweging s p o n t a a n m e t ons m e e g i n g e n . Z o n -der de jeugd z o u ar t is t iek n o c h p r a k t i s c h v a n h e r d e n k e n in deze t r a n t s p r a k e zijn. W i j hebben d a t t r o u w e n s o o k o p en o m de vi j fde mei duidelijk e r v a r e n .

    E r zijn er die z o u d e n wil len v e r g e t e n , m e t z a n d o v e r s t r o o i e n , ze l fs o n t k e n n e n w a t er is gebeurd . D e z a n d s t r o o i e r s bereiken o o k de jeugd. G e l u k k i g doen d a t meest a n d e r e n : ons v o r i g h e r d e n k i n g s n u m m e r is v o o r a l d a n k zij letterl i jk alle o n d e r w i j s o r g a n i s a t i e s in 2 0 . 0 0 0 e x . v e r b r e i d en z o de jeugd ten g o e d e gekomen. D i t gebeur t o o k nu . W i j z o u d e n z e g g e n : het r e s u l t a a t v a n W e i s s ' en Pressers o n d e r z o e k is b o v e n a l ger i cht t o t wie niet uit e r v a r i n g k u n n e n , m a a r d o o r o n z e b e m i d -deling wil len w e t e n . O m hen te w a p e n e n , die jong zijn n a A u s c h w i t z , o p d a t zij elk A u s c h w i t z in zijn v e r d o r v e n k i e m k u n n e n smoren .

    E . T .

    Tob. Lavino L A D I E S A N D ' G E N T T A I L O R

    Moderne Coupe

    i en prima afwerking

    Keuze uit de beste

    binnen- en buitenlandse 1 stoffen

    K r i b b e s t r a a t 3 1 ' , A m s t e r d a m - Z .

    T e l . . 7 1 6 0 4 8 B . G . G . 12 3 1 2 3

    Auschwitz-herdenkingen Regina Smendzianka, piano

    Kelly Christophorides (Athene) in haar dansdrama Romeo, Julia en de duis tern is , m.m.v. leden van het Nationale Ballet o.l.v. Sonia Gaskel Toegangspri js 2 . 7 5

    Kaarten verkri jgbaar:

    Den Haag, 23 jan., 8 uur Diligentia Ph. Alter, Badhuisweg 55, S c h e v e -ningen. H. Sluis , Wijnhaven 16 en Anslo-s t raat 145" . Muziekh. Alberson S Co, Gr. Herto-ginnelaan 182.

    Amsterdam, 25 jan. 8 uur Bachzaal de Zwarte, v. Walbeecks t raat 9 hs. , Nieuwe Muziekhandel Leidsestr . 50. Muziekbeurs Amsterdam, Trompen-burgerstraat 111, Amsterdam-Z.

    Rotterdam 26 jan. 8 uur Rijnhotel Spreker : Pierre J a n s s e n Lichtenauer, Korte Lijnbaan 26. N.V. De Arbeiderspers , Slaak 34 . Fa. S imonis , Bei jerlandselaan 29 ,

    en aan de zaal indien voorradig

  • EEN BOEK ZIET HET

    LICHT D e r e d a c t i e v a n dit o r g a a n v e r z o e k t mij , iets te v e r t e l l e n v a n de

    w e e r k l a n k en de reac t ies op mijn boek O N D E R G A N G , a l s o o k mijn

    eigen m e n i n g h i e r o v e r w e e r te geven . W e l n u , ik z a l het p r o b e r e n ,

    let w e l : p r o b e r e n .

    Is het d a n z o moeili jk? H e t a n t w o o r d luidt , m o e t l u i d e n : ja . H e e l

    moeili jk, eigenlijk nauweli jks doenlijk. Z o e k ik i m m e r s het juiste

    w o o r d o m die reac t ies te kenschetsen, d a n d r i n g t e r z ich n bij m e

    o p : ze w a r e n verpletterend. Z o w e l in h o e v e e l h e i d als inhoudeli jk .

    O p 2 2 apr i l 1 9 6 5 o v e r h a n d i g d e minis ter V r o l i j k het eers te e x e m p l a a r

    a a n de A m s t e r d a m s e b u r g e m e e s t e r m r . V a n H a l l . M a a r v o o r d i e n

    w a r e n er al t e le foont jes en b r i e v e n b i n n e n g e k o m e n , reac t ies o p de

    a a n k o n d i g i n g v a n die p l e c h t i g h e i d . Z e w a r e n w e l eens v a n een o n t -

    r o e r e n d e a r g e l o o s h e i d ; h o e n a e f bi jvoorbeeld m o e s t ze mij niet in de

    o r e n k l i n k e n bij een b o e k v a n een 1 1 5 0 bladzi jden, een m a a n d e n -

    lange technische v o o r b e r e i d i n g vereisend, die a l l e r l a a t s t e w a a r s c h u -

    w i n g : D e n k t U e r o m , d a t U er v o o r a l in zet , d a t d i e - e n - d i e . . . " !

    M i j w a s g e v r a a g d , h o e v e e l e x e m p l a r e n n a a r mijn eigen mening de

    eerste o p l a g e diende te te l len ; ik h a d g e o p p e r d 1 0 . 0 0 0 , die z o

    v o o r s p e l d e ik binnen n o f t w e e j a a r wel h u n w e g o n d e r h e t p u -

    bliek z o u d e n v i n d e n . I k h a d dit , eerlijk gezegd , m e t een i e t w a t k w a a d

    g e w e t e n n o g a l r o o s k l e u r i g z o v e r o n d e r s t e l d , o m d a t ik t e g e n o v e r h e t

    r is ico , d o o r de u i t g e v e r g e n o m e n , geen z w a r t k i j k e r w o u schijnen.

    D e z e u i t g e v e r d r u k t e 1 1 . 0 0 0 e x e m p l a r e n , die e r geen t w e e j a a r , m a a r

    t w e e w e r k d a g e n o v e r deden, z o d a t hij er m e t spoed n o g 3 0 . 0 0 0 o v e r -

    heen g o o i d e . E n d a a r n a een g o e d k o p e u i t g a v e , v a n liefst 5 0 . 0 0 0 .

    E n d a a r n a . . .

    D e l e z e r wi l w e l a a n n e m e n , d a t deze s t a r t o p z i c h z e l f v o o r een

    schri jver een s c h o k k e n d e e r v a r i n g m o e t hebben b e t e k e n d . M a a r toen

    moesten de eigenlijke reac t ies n o g l o s k o m e n . Zi j k w a m e n . O m te b e -

    g i n n e n : de k r a n t e n , d a g - , w e e k - m a a n d b l a d e n , w e l k e v o o r ' t o v e r -

    g r o t e deel z e e r veel a a n d a c h t a a n het boek besteedden in bijna een-

    s t e m m i g e d e l m o e d i g e beoordel ingen o f soms d i e p g a a n d e b e s c h o u w i n -

    gen. E n d a a r n a een a a n t a l i n g e z o n d e n s tukken p l a a t s v e r l e e n d e n ,

    w e l k bij alle verschi l len in toon en i n h o u d die a a n d a c h t v o o r h e t

    b o e k w a k k e r hielden. Vr i jwel iedereen die publ iceer t w o r d t l iever

    a f g e k r a a k t d a n d o o d g e z w e g e n en ik z o u niet g r a a g b e w e r e n , d a t

    m e n mij a f g e k r a a k t h e e f t ; d o o d g e z w e g e n in elk g e v a l n i e t !

    D a a r n a a s t r inkelde v o o r t d u r e n d de t e l e f o o n , b r o n v a n d a n k b a a r h e i d

    v o o r mij , m a a r o o k , soms d a n , v a n ergenis . H e t k o n o o k w e l eens

    k o m i s c h zijn, z o in het g e v a l v a n een hoogst a c h t b a a r lezer , die , a a n -

    s toot n e m e n d a a n een b e p a a l d e passage , d o o d g e w o o n o p b e l d e en toen

    ik h e m p o o g d e bij te brengen, d a t ik, b e o e f e n a a r v a n een b e r o e p -

    z o n d e r - v r i j e - t i j d , het werkel i jk te d r u k h a d , o m h e m te o n t v a n g e n

    ( w a n t d a t eiste hij o p h o g e t o o n ) , w o e d e n d u i t r i e p : T e d r u k ? M a a r

    w a t h e b t U d a n te d o e n ? " Z o iets w a s u i t e r a a r d (en gelukkig m a a r )

    een u i t z o n d e r i n g . M e n b e z o r g d e mij geschenken, b l o e m e n ( o o k een

    enkele b o o m p l a n t i g in I s r a l ) , boeken, g r a m o f o o n p l a t e n . M e n z o n d

    mij b r i e v e n v a n h e i n d e en v e r , soms van zeer ver ( A f r i k a , A u s t r a l i ,

    A m e r i k a ) . A l l e m a a l reac t ies , t iental len, spoedig h o n d e r d e n . A l l e m a a l

    w e e r k l a n k e n , w a a r t u s s e n o o k een enkele ant isemiet ische . N a a m l o o s ,

    a c h ja . . .

    E r v a l t geen beginnen a a n , een in b i jzonderheden a f d a l e n d beeld

    v a n di t alles te g e v e n ; ik g e l o o f te m o g e n zeggen, d a t geen enkele

    d e n k b a r e s c h a k e r i n g o n t b r a k . R e a c t i e s o p een en h e t z e l f d e boek v a n

    steeds w e e r a n d e r e lezers , die z ich als ' t w a r e in d a t boek w e e r s p i e -

    gelden, die d o o r g a a n s o n b e w u s t en o n b e d o e l d v a n z i c h z e l f een p o r -

    t r e t g a v e n . L a a t mij ' t z o f o r m u l e r e n : z u l k e lezers v e r b e e l d e n z i c h

    te g o e d e r t r o u w natuur l i jk iets o v e r het gelezene te ver te l len

    en v e r t e l d e n . . . v a n de l e z e r .

    In schier e lke br ief , e lk t e l e f o o n t j e s c h o n k die m e d e m e n s mij d a t z e l f -

    p o r t r e t . N u is iedere schri jver v a n w e l k b o e k o o k d a a r m e e m i n o f

    m e e r v e r t r o u w d en ikzel f ben d a t v a n v r o e g e r e publ ica t ies . I n die

    o m v a n g , in die h e v i g h e i d h a d ik het e c h t e r n o g n i m m e r e r v a r e n . I n

    die h e v i g h e i d : v r i j w e l al le reac t ies h a d d e n n e lement g e m e e n : z e

    w a r e n e m o t i o n e e l en d a t dikwijls in o n g e k e n d e en soms o n v o o r s t e l -

    bare m a t e . H e t geheel o v e r z i e n d , ben ik d a t g a a n d e w e g b e t e r g a a n

    begrijpen dit g e s c h i e d w e r k i m m e r s b e h a n d e l d e niet h e t m i d d e l e e u w s e

    leenstelsel o f de reger ing v a n K a r e i de Vi j fde , m a a r het ging o v e r

    mensen. O v e r mensen, niet v a n l a n g geleden, m a a r v a n o n z e eigen

    tijd. O v e r eigentijdse m e d e m e n s e n dus, m a a r d a n geen o n b e k e n d e n ,

    die ons niets ze iden , m a a r lieden, die m e n g e k e n d h a d , o v e r w i e m e n

    een o o r d e e l h a d , t e n g o e d e o f ten k w a d e , die m e n b e w o n d e r d e o f l ief -

    h a d , die m e n h a a t t e o f v e r f o e i d e . G e e n w o n d e r , d a t z i c h s p a n n i n -

    gen o n t l a a d d e n , d a t e r gevoelens n a a r b o v e n k w a m e n , d a t z i c h w e n -

    sen, v o o r n e m e n s , n a g e d a c h t e n , w e e k l a c h t e n ui t ten v a n een verbi js te -

    rende intensitei t . I k e r v o e r , ik o n d e r g i n g het als een ui tbars t ing , als

    een o n t p l o f f i n g . D a t alles s t o r t t e z i c h m e t e l e m e n t a i r g e w e l d o p d e z e

    schri jver . H e t w a s , als g e z e g d , v e r p l e t t e r e n d . D a a r n a a s t e v e n in

    een n u c h t e r d e r v l a k z o n d e n velen mij tevens a a n v u l l i n g e n en v e r -

    beter ingen t o e . B i jna a l t o o s kleinigheden, w a a r ik e c h t e r juist d o o r het

    t e m p o , w a a r i n de v o l g e n d e d r u k k e n dienden g e r e e d te k o m e n , bij

    alle erkentel i jkheid niet v o l d o e n d e a a n d a c h t a a n k o n schenken. I n -

    grijpende wijzigingen bleken e c h t e r n i e t v e r e i s t ; mijn visie o p b e l a n g -

    rijke kwest ies k o n ik h a n d h a v e n . E n de u i t g e v e r : hij d r u k t e v o o r t . . .

    W a n n e e r ik n u , als in mijn a a n h e f b e l o o f d , p r o b e r e n w i l , duidelijk

    te m a k e n , w a t precies d a t v e r p l e t t e r e n d e " w a s , wijs ik e r o p , d a t een

    zeer g r o o t deel v a n de mij bereikende reac t ies g e t u i g d e n v a n een

    schuld. N a l a t i g h e i d , onverschi l l igheid , t e k o r t a a n f a n t a s i e , t r a a g h e i d

    ik z e t hier m a a r e n z o v o o r t ( s o m m i g e br ieven v e r r i e d e n m e e r en

    e r g e r ! ) h a d d e n e r t o e geleid, d a t m e n geen o f in elk g e v a l te w e i -

    nig w e e r s t a n d h a d geboden a a n de w e g v o e r i n g v a n h o n d e r d d u i z e n d

    J o d e n n a a r de g a s k a m e r . H e t w a s gebeurd en m e n h a d h e t zien g e -

    beuren, la ten gebeuren. I n mijn boek, d a t w e l b e s c h o u w d geen enkele

    als z o d a n i g g e f o r m u l e e r d e a a n k l a c h t b e v a t , v o e l d e m e n z i c h a a n g e -

    k l a a g d . E n g e n o o p t , n o g eens, t o t de bekentenis , die h o n d e r d e n t h a n s ,

    n a z o v e e l ja ren , o n o n t k o o m b a a r a c h t t e n , de bekentenis v a n een

    mea culpa (het is mijn s c h u l d ) . H o n d e r d e n , die , n a a r ik a a n n e e m ,

    v o o r d u i z e n d e n s p r a k e n , misschien v o o r v e l e d u i z e n d e n . V e r p l e t t e -

    rend? J a , w a n t z o iets stelt de schri jver t e g e n o v e r een v r a a g , die v o o r

    h m o n o n t k o o m b a a r bl i jkt : W i e ben jezelf, d a t jij z o t a l l o z e m e d e -

    mensen die schuld z o u m o g e n v o o r h o u d e n ? S l e c h t s enkele z e e r g r o -

    ten uit de menselijke geschiedenis , slechts o n z e b o e t p r o f e t e n w a s d a t

    beschoren en w i e z a l zeggen , hoe z w a a r zij d e z e last get i ld h e b -

    ben? V o o r d e z e schri jver a l t h a n s bleef en blijft ze o n t i l b a a r .

    O n d r a a g l i j k . V e r p l e t t e r e n d .

    W a t h i e r n o g m e e r v a n te zeggen? Misschien t o c h n o g d i t : E e n schr i j -

    v e r heef t vi j f t ien j a a r a a n een boek g e w e r k t en h e t r e s u l t a a t is n a -

    tuurlijk ook in zijn g e v a l een z e l f p o r t r e t . H i j s t a a t in zijn tekst ten

    v o e t e n uit , m e t zijn d e u g d e n en t e k o r t k o m i n g e n . O v e r n v a n die

    laa ts te k a n geen m e n i n g s v e r s c h i l b e s t a a n : h i e r l a g een t a a k , v e r u i t -

    g a a n d e b o v e n de p e r s o o n v a n elke geschiedschri jver o o k ; een o p d r a c h t

    als d e z e w a s eigenlijk o n u i t v o e r b a a r . T e g e n o v e r d e z e vas ts te l l ing

    rest de mens , die h a a r m e t zijn o n t o e r e i k e n d e k r a c h t e n n i e t t e m i n o p

    z ich h e e f t d u r v e n n e m e n , s lechts n v e r d e d i g i n g . E n w e l een, w e l k e

    hem z e l f tevens t o t t r o o s t s t r e k t : de getuigenis , d a t hij d i t w e r k h e e f t

    pogen te d o e n n a a r eer en g e w e t e n , in dienst v a n d e w a a r h e i d en

    de gerecht igheid .

    8 d e c e m b e r 1 9 6 5

    J . P R E S S E R

  • O p 2 7 j a n u a r i za l het 2 1 j a a r geleden zijn,

    d a t eenheden v a n het S o w j e t - R u s s i s c h e leger

    het v e r n i e t i g i n g s k a m p A u s c h w i t z bevr i jdden.

    V o o r i e m a n d , die in de o o r l o g s j a r e n deze

    hel niet m e e g e m a a k t heef t , blijft A u s c h w i t z

    iets, d a t hij n o o i t begrijpen za l a l t h a n s niet

    vol ledig .

    W a t stelt men z ich v o o r bij h e t fei t v a n c a .

    zes mil joen d o d e n , w a a r v a n het m e r e n d e e l

    v e r g a s t w e r d , o m d a t zij J o d e n , v o o r a l J o -

    den, z igeuners , o f Russische k r i j g s g e v a n g e -

    nen w a r e n ?

    E e n n a t u u r r a m p , z o a l s de w a t e r s n o o d v a n

    1 9 5 3 , die o n g e v e e r 2 0 0 0 mensenlevens eiste

    is n o g iets d a t te begrijpen v a l t . Moei l i jker ,

    zoa l niet onmogel i jk w o r d t het z ich een

    v o o r s t e l l i n g t e m a k e n v a n de a r m o e d e , h o n -

    g e r en z i e k t e die in A z i ten g e v o l g e v a n

    het a c h t e r b l i j v e n v a n de e c o n o m i s c h e o n t -

    w i k k e l i n g jaarl i jks mi l joenen s l a c h t o f f e r s

    m a a k t .

    D e z e r a m p e n k o m e n o v e r de mensheid o m d a t

    het technisch k u n n e n , de natuurl i jke o n t -

    w i k k e l i n g v a n de mens n o g niet v e r genoeg

    g e v o r d e r d is. H i e r is in z e k e r e zin s p r a k e

    v a n een schuldloos fa len .

    M a a r A u s c h w i t z is iets a n d e r s . A u s c h w i t z

    b e t e k e n t een s y s t e m a t i s c h g e w i l d e m o o r d .

    I n A u s c h w i t z m o e s t e n mensen s t e r v e n o p

    g r o n d v a n een p e r f i d e ideologie . H e t z e l f d e

    technisch k u n n e n , d a t de mens in s t a a t z o u

    k u n n e n stellen z ich een paradi js o p a a r d e te

    b o u w e n w e r d in A u s c h w i t z in dienst v a n de

    verniet iging gesteld. D a a r o m is A u s c h w i t z

    z o moeili jk te begrijpen en o o k o m d a t d e z e

    ui t roei ing m e t z o v e e l s a t a n i s c h e lust kon g e -

    beuren. D e A u s c h w i t z - p r o c e s s e n leren ons

    hoe o p het eers te g e z i c h t redelijk ordentel i jke

    lieden die in de g e w o n e m a a t s c h a p p i j n a u w e -

    lijks z o u d e n o p v a l l e n g e d u r e n d e d e z e o o r -

    logsjaren m e t een w r e e d h e i d en een d u i v e l s -

    heid zijn o p g e t r e d e n , die in h e t dierenri jk

    zijn w e e r g a niet kent . E r w a r e n o o k a n d e r e

    k a m p e n , m a a r ze denken s p e c i a a l a a n A u s c h -

    w i t z , o m d a t t e c h n i e k , s y s t e m a t i e k en a a n t a l

    d a a r zijn luguber c u l m i n a t i e p u n t v o n d .

    W a t de betekenis is v o o r hen die d a a r w a -

    ren v a l t slechts te r a d e n ; v o o r de a n d e r e n

    betekent h e t : N o o i t m e e r A u s c h w i t z .

    M e n za l z ich a f v r a g e n of een n i e u w A u s c h -

    w i t z nog mogeli jk is, o f de v e r s c h r i k k i n g

    v a n en de h e r i n n e r i n g a a n A u s c h w i t z niet

    v o l d o e n d e is o m een dergelijke r a m p , een

    dergeli jke v e r v a l v a n de westerse c u l t u u r en

    b e s c h a v i n g te v o o r k o m e n . D e geschiedenis

    leer t ons e c h t e r d a t wij in s t a a t zijn het z e l f -

    de soor t f o u t e n in betrekkeli jk k o r t e tijd o p -

    nieuw te m a k e n , al za l de v o r m w a a r i n de

    geschiedenis z i c h h e r h a a l t v a n k e e r t o t keer

    verschi l len .

    D i t h o u d t in, d a t N o o i t m e e r A u s c h w i t z "

    een bewuste d a a d v a n ons eist. W i j zullen

    het onmogel i jk m o e t e n m a k e n , d a t i d e o l o -

    gien die de w a a r d e v a n de ze l f d e n k e n d e en

    h a n d e l e n d e mens , de gel i jkgerecht igdheid v a n

    de mens niet erkennen, een v o e d i n g s b o d e m

    zullen v i n d e n . H e t betekent d a t w e m e e r

    ernst zullen m o e t e n m a k e n m e t de s o l i d a r i -

    t e i t s g e d a c h t e , n a t i o n a a l z o w e l a ls i n t e r n a -

    t i o n a a l . W e zullen d a a r t o e de verschi l len in

    r i j k d o m en o n t w i k k e l i n g s m o g e l i j k h e d e n g e -

    r i n g e r m o e t e n m a k e n . W e b e h o r e n e r v o o r te

    z o r g e n , d a t e r geen g r o e p e n mensen zijn, die

    WAT N U ?

    buiten hun schuld het s l a c h t o f f e r w o r d e n

    v a n de strijd om het b e s t a a n en de v o o r u i t -

    gang .

    D i t alles h een proces v a n langere a d e m , h e t -

    geen niet betekent d a t deze p r o b l e m e n nu

    m i n d e r belangrijk zijn en v e r o n a c h t z a a m d

    kunnen w o r d e n .

    M e e r binnen ons gez ichtsve ld z i t ten we nog

    m e t de g e v o l g e n v a n de T w e e d e W e r e l d -

    o o r l o g . E n v a n deze kwesties is het feit d a t

    nog z o vele (hoeveel? ) n a z i - m i s d a d i g e r s vri j

    rondlopen en als het i n t e r v i e w m e t E i c h -

    m a n n jr, zoals d a t onlangs in de d a g b l a d p e r s

    v e r m e l d w e r d juist is er een g e t r o u w e copie

    v a n de n a z i - o r g a n i s a t i e in W e s t - D u i t s l a n d

    o p g e b o u w d en w e r k z a a m is.

    D e O o s t - W e s t v e r h o u d i n g , de k o u d e o o r l o g

    is m e d e v e r a n t w o o r d e l i j k v o o r het feit , d a t

    het m e t de d e n a z i f i c a t i e en b e r e c h t i n g v a n

    de N a z i ' s in W e s t - D u i t s l a n d en O o s t e n r i j k

    z o t reur ig gesteld is. E n als z o d a n i g zijn wi j ,

    Westel i jke Geal l ieerden m e d e schuldig a a n

    het feit d a t n o g z o v e l e n a z i - m i s d a d i g e r s zich

    vr i j kunnen bewegen en, w a t n o g veel e r g e r

    is, er n o g steeds fascist ische tendenzen in

    de W e s t d u i t s e en Oostenr i jkse s a m e n l e v i n g

    a a n w e z i g zijn. E r heerst d a a r nog steeds een

    geest die de kiemen in z ich b e r g t v o o r nieu-

    w e c a t a s t r o f e s . E n a a n g e z i e n deze o v e r h e d e n

    niet de m e n t a l e bereidheid t o n e n d e z e kiemen

    uit te roeien, zijn wij v e r p l i c h t , v e r p l i c h t

    aan de v o r i g e en k o m e n d e generat ie , hen te

    d w i n g e n de n o d i g e s tappen te doen.

    H e t is o n g e h o o r d , d a t een m a n als W i e s e n t h a l ,

    een p r i v p e r s o o n , deze o p s p o r i n g s w e r k -

    z a a m h e d e n m o e t v e r r i c h t e n .

    Wi l len wij de f r a a i e w o o r d e n die elk j a a r

    en in het b i jzonder elke vijf j a a r o p de e r e -

    b e g r a a f p l a a t s e n en bij de o o r l o g s m o n u m e n -

    ten w o r d e n ui tgesproken niet als holle k l a n -

    ken la ten kl inken, da n zullen wij al o n z e

    i n v l o e d dienen a a n te w e n d e n o m elke n a z i -

    m i s d a d i g e r v o o r zijn r e c h t e r te brengen.

    E n z o zul len wij de 2 7 e j a n u a r i m o e t e n ge-

    denken, in A m s t e r d a m , D e n H a a g en R o t t e r -

    d a m , m a a r liefst o o k in de h u i s k a m e r . In

    A u s c h w i t z ze l f za l deze d a g eveneens h e r -

    d a c h t w o r d e n . Z o n d e r m o n u m e n t over igens .

    H e t i n t e r n a t i o n a l e A u s c h w i t z C o m i t h e e f t

    d a a r t o e nog niet de b e n o d i g d e middelen b i j -

    een k u n n e n brengen. Vele reger ingen hebben

    steun t o e g e z e g d , veel p a r t i c u l i e r e n hebben

    hun steentje bi jgedragen, gelukkig o o k een

    g r o o t a a n t a l N e d e r l a n d e r s . D e N e d e r l a n d s e

    o v e r h e i d h e e f t e c h t e r geen t e r m e n k u n n e n

    v i n d e n o m een bi jdrage te g e v e n . D e rege-

    r ing de Q u a y heeft in dergelijke g e -

    v a l l e n " steeds a f w i j z e n d beslist. A l s o f m e n

    b a n g w a s een p r e c e d e n t te scheppen. A l s o f

    een p r e c e d e n t g e v o n d e n z o u k u n n e n w o r d e n .

    D e z e reger ing , e v e na ls de d a a r o p v o l g e n -

    d e r e g e r i n g - M a r i j n e n , bewees h i e r m e d e , d a t

    zij de w a a r h e i d v a n A u s c h w i t z niet o p z ich

    in h e e f t la ten w e r k e n . E e n t reur ige z a a k .

    M e n z o u een a r g u m e n t k u n n e n v i n d e n in

    het feit , d a t A u s c h w i t z in het a n d e r e blok

    ligt, d a t er c o m m u n i s t e n in de diverse A u s c h -

    w i t z C o m i t ' s z i t t ing hebben, d a t de c o m -

    munis ten , de O o s t - E u r o p e s e s ta ten pol i t ieke

    m u n t uit dit m o n u m e n t z o u d e n k u n n e n s l a a n .

    Z e k e r , er zijn c o m m u n i s t e n , die i n v l o e d h e b -

    ben in de A u s c h w i t z C o m i t ' s . C o m m u n i s t e n

    s treden en s t ierven , o o k in A u s c h w i t z , a a n

    de g o e d e k a n t g e d u r e n d e de T w e e d e W e r e l d -

    o o r l o g . D e p r o p a g a n d a , die m e t een A u s c h -

    w i t z m o n u m e n t g e m a a k t z o u k u n n e n w o r d e n

    is N o o i t m e e r A u s c h w i t z " en dit geldt de

    c o m m u n i s t e n e v e n z e e r als de n i e t - c o m m u -

    nisten. Juis t d o o r het a f w e z i g blijven v a n

    W e s t e r s e reger ingen za l A u s c h w i t z en

    ten o n r e c h t e g e d e n t i f i c e e r d w o r d e n m e t

    de c o m m u n i s t i s c h e z a a k .

    E e n g r o o t a a n t a l reger ingen v a n W e s t e u r o -

    pese l a n d e n , w a a r o n d e r o n z e B e n e l u x - p a r t -

    ners , F r a n k r i j k , I t a l i en N o o r w e g e n hebben

    dit kennelijk ingezien, h e t g e e n resul teerde in

    een bi jdrage v o o r het m o n u m e n t .

    D i t i n t e r n a t i o n a l e aspect , de c o x i s t e n t i e , h e t

    gezamenli jk b e z i n n e n o p een t o e k o m s t in de

    geest v a n N o o i t m e e r A u s c h w i t z " , b e h o o r t

    o o k v o o r de N e d e r l a n d s e reger ing , die als

    eerste a a n g e w e z e n is o m leiding en r i c h t i n g

    a a n o n z e s a m e n l e v i n g te g e v e n het r i c h t -

    snoer te zijn, n o g a f g e z i e n v a n de v e l e t i e n -

    duizenden N e d e r l a n d e r s die d a a r o m k w a -

    men.

    M o g e d e z e reger ing , die in z o v e e l o p z i c h t e n

    v a n een a n d e r e m e n t a l i t e i t blijk geef t o p de

    beslissing v a n het v o r v o r i g e k a b i n e t t e r u g -

    k o m e n .

    J O O P K O O P M A N

  • Nimmer Auschwitz -Immer menselijkheid

    Rabbijn H. Rodrigues Pereira is hoofd van de afd. onderwijs der Ned. Isr. Hoofdsyna-goge te Amsterdam

    V o o r mi j l iggen de b o e k e n v a n P r e s s e r , d a a r o p een s c h r i f t e l i j k v e r -

    z o e k een a r t i k e l t e s c h r i j v e n v o o r di t h e r d e n k i n g s n u m m e r " .

    H e t m o e t n i e t n o d i g z i jn een b e p a a l d e g e m o e d s s t e m m i n g o p t e r o e -

    p e n v o o r m e n z i jn g e d a c h t e n n e e r s c h r i j f t . G e d a c h t i g a a n h e t J o o d s e

    s p r e e k w o o r d L e t t e r s m a k e n w i j s " , d e e d ik h e t e c h t e r w e l .

    T o t n u t o e h a d i k de b e i d e de len in de k a s t l a t e n s t a a n , w i l d e ik ze

    n i e t i n z i e n . M e n w i l n i e t g a a r n e l e z e n o v e r d a t g e n e , d a t m e t l e e d "

    n i e t k a n w o r d e n a a n g e d u i d , l eed w a a r b i j v e r g e l e k e n t w e e en een h a l f

    j a a r o n d e r d u i k een p a r a d i j s w a s . D e w e g v a n de m i n s t e w e e r s t a n d ?

    I n d e r d a a d , d a a r o m is h e t g o e d , d a t o o k v a n h e m , die n i e t de k a m -

    p e n h e e f t m e e g e m a a k t n o c h z e b e z o c h t h e e f t een o n t b o e z e m i n g k o m t

    o v e r h e t g e b e u r e n " in de j a r e n ' 4 0 - ' 4 5 .

    I n P r e s s e r s b o e k k o m t e r g e n s de v o l g e n d e z i n s n e d e v o o r : M o e t e n

    w i j A u s c h w i t z en B i r k e n a u n o g v e r d e r b e s c h r i j v e n ? E e n p a a r n a d e r e

    g e g e v e n s d a n m a a r . . . 5 0 k m . in r e c h t e l i jn ten W e s t e n v a n K r a -

    k a u . . . " N o g v e r d e r b e s c h r i j v e n ? J a z e k e r , i e d e r j a a r o p n i e u w . D e

    s lag b i j W a t e r l o o w e r d h o n d e r d j a a r l a n g h e r d a c h t in een A m s t e r -

    d a m s e S y n a g o g e . D e s lag bi j W a t e r l o o . . . ! !

    H e t is g o e d d e m e n s ert v o o r a l d e j o n g e m e n s te c o n f r o n t e r e n met h e t

    g e v a a r l i j k s t e d i e r o p a a r d e : H e t d i e r m e t v e r s t a n d en w e e h e m

    die k o m t te s t a a n t e g e n o v e r z u l k een d i e r , d a t z i jn v e r s t a n d g e b r u i k t

    t en k w a d e , s l echts o m te v e r n i e t i g e n .

    H e t is een w a a r s c h u w i n g a a n ons a l l e n bi j o n s z e l f t e r a d e te g a a n .

    D e n k e n w i j w e l g e n o e g n a ? B e s e f f e n w i j w e l v o l d o e n d e w a t er v a n

    ons m e n s e n v e r l a n g d w o r d t . H e e f t G . de m e n s n i e t g e s c h a p e n m e t

    een G . d d e l i j k e z i e l . H i j b l ies in h e m l e v e n s a d e m " z o l u i d t h e t B i j b e l -

    w o o r d in G e n e s i s . H i e r b i j m e r k e n de J o o d s e g e l e e r d e n o p : H i j D i e

    b l a a s t , b l a a s t iets v a n Z i c h z e l f . H i e r l ig t h e t d o e l v a n een h e r d e n k e n .

    B e s e f f e n de o o r z a a k v a n h e t g e b e u r e n : H e t d i e r l i j k e , d a t i e d e r e

    G ' d d e l i j k e v o n k u i t d o o f d e . J u i s t h e t J o o d s e v o l k w a s h e t d o o r de

    e e u w e n h e e n , d a t de w e r e l d wi j s t o p zi jn menselijke t a a k .

    M e n s e l i j k , d a t w i l z e g g e n h e t l a t e n p r e v a l e r e n v a n zi jn G . d d e l i j k e

    a f s t a m m i n g . R e l i g i e u s b e w u s t z i j n w e e r s p i e g e l d in 's m e n s e n g e d r a g i n -

    gen k a n s lechts de w e r e l d r e d d e n v a n o n t a a r d i n g en v e r n i e t i g i n g .

    H e r d e n k e n h e e f t s l echts z i n o p positieve w i j z e . D a a d w e r k e l i j k . V e r -

    b e t e r i n g v a n e igen k a r a k t e r , b e g r i p v o o r s o c i a l e v e r p l i c h t i n g e n .

    J o d e n v e r v o l g i n g e n w a r e n er d o o r de e e u w e n h e e n : N i e t s lechts n

    w a s h e t , die t e g e n ons o p s t o n d o m ons te v e r n i e t i g e n " . O n z e e e u w

    b r a c h t de z w a a r s t e , de v e r s c h r i k k e l i j k s t e . Dit m o e t e n w i j t o t ons l a -

    ten d o o r d r i n g e n , h i e r o v e r m o e t e n wi j n a d e n k e n .

    N i e t a l l e e n z u l l e n w i j d a n g e t u i g e n k u n n e n zi jn v a n d e n e g a t i e v e u i t -

    r o e p : N o o i t m e e r A u s c h w i t z " , m a a r v e e l e e r v a n h e t p o s i t i e v e g e -

    v o l g : V o o r t a a n s lechts v r e d e !

    H . R . P .

    Ds. L. Buenk is Ned. Hervormd predikant, belast met het bijbelonderwijs op de openbare

    j , . j school en verder leraar aan de Gem. Kweek-DltJVend prOteSt school voor Onderwijzers.

    Zi j s u g g e r e e r d e n d a t w i j ons o v e r de gehe le l i n i e m o e s t e n s c h a m e n .

    V o o r de J o d e n , v o o r de d e m o c r a t i e en v o o r a l o n z e a n d e r e z w a k -

    h e d e n " .

    E n , in t o t a a l , v o o r h e t l e v e n !

    D a t s u g g e r e r e n zi j o o k n u n o g .

    A l s zi j in h u n p r o c e s s e n o n b e w o g e n b l i j v e n , t e r w i j l a n d e r e n , de j o o d s e

    g e t u i g e n b . v . , z i c h z e l f a a n k l a g e n o m d a t zi j n i e t a l l es o p a l les h e b -

    b e n g e z e t v o o r de r e d d i n g v a n h u n m e d e s l a c h t o f f e r s .

    Z u l k e s c h u l d g e v o e l e n s b e h o r e n bi j h e t l e v e n .

    M a a r d a a r o m k r i j g t m e n bi j hen h e t g e v o e l een d w a a s te z i jn . Z i j

    z i jn de a l l e r e e r s t e en a l l e r m e e s t s c h u l d i g e n . M a a r z i j g e d r a g e n z i c h

    rfooaf-onschuldig. Z i j n e g e r e n h e t l e v e n . Z i j z i jn d o o d , d o o r v e r d r i n -

    g i n g ! E n d a a r o m o n g e s t o o r d !

    E n de a n d e r e n , d e l e v e n d e n , v o e l e n z i c h d e m i s p l a a t s t e n . D e a n d e r e n

    v o e l e n z i c h n i e t a l l e e n m e d e s c h u l d i g a a n d e d o o d d e r d o d e n , m a a r

    zi j g e v o e l e n z i c h o o k s c h u l d i g a a n h u n e igen l e v e n .

    W a n t w i j de o v e r l e v e n d e n g e v o e l e n o n s m i n o f m e e r de o v e r s p e l i g e n .

    I k b e n z e k e r n i e t de en ige die z i c h h e e f t k u n n e n b e t r a p p e n o p de p o -

    g ing bi j a l l e r l e i h e r d e n k i n g e n n ie t s l echts d o o d s t i l m a a r o o k s t i l - d o o d

    te z i jn . I n een k r a m p a c h t i g e p o g i n g h e t v e r s c h i l tussen m i j , de n o g l e -

    v e n d e , en z i j , de d o d e n , w e g te n e m e n .

    D a t l e e k m i j g e r e c h t v a a r d i g d m e t een b e r o e p o p de b e k e n d e a a n -

    s p o r i n g t e t r e u r e n m e t d e t r e u r e n d e n .

    M a a r d a t w a s n a t u u r l i j k een p e r v e r s i e .

    W a n t t r e u r e n m e t de t r e u r e n d e n is een v o r m v a n l e v e n m e t d e l e -

    v e n d e n . D a a r o m n o e m t m e n d a t o o k : m e d e l e v e n m e t i e m a n d .

    E n d a t k a n z o i e m a n d h e l p e n .

    M a a r m e t d o o d z i jn m e t de d o d e n , is geen d o d e g e b a a t .

    D u s w a s h e t a l l e e n v o o r m i j z e l f , d a t ik d a t s p e l l e t j e : b u u t . . . h o u d

    je d o o d " , p o o g d e te spe len .

    I k w i l d e b o e t e n , o m d a t i k n o g l e e f .

    I k h i e l d er m e e o p t o e n i k b e g r e e p , d a t d i t d e l a a t s t e t r i o m f v a n

    de d o o d s k o p s o l d a t e n w a s .

    Zi j i m m e r s w i l d e n o v e r de gehe le l in ie de d o o d .

    V a n de J o d e n , v a n d e m o c r a t e n , v a n s c h u l d g e v o e l e n s , v a n a l l e g e v o e -

    lens en . . . v a n z i c h z e l f .

    H o e v l o t en v l u g s p r o n g e n zi j i m m e r s o o k z e l f in de d o o d .

    W a n t , z o a l s J . B . C h a r l e s t e r e c h t h e e f t g e s c h r e v e n , h u n d ieps te g e -

    h e i m w a s n i e t h a a t t e g e n J o d e n , z i g e u n e r s e n z . , m a a r h a a t t e g e n h e t

    l e v e n z e l f . E n d a a r o m h a a t t egen l e v e n d i g e g r o e p e n als de J o d e n , de

    z i g e u n e r s e n z .

    I k t e k e n tegen h e n v r h e t l e v e n .

    S a m e n m e t h u n d o o d s - , n e e n , b e t e r g e z e g d , m e t h u n l e v e n s - v i j a n d e n ,

    de J o d e n , bi j w i e h e t g e b r u i k is te k l i n k e n o p h e t l e v e n " , ( l e c h a j i m ! ) .

    E n w a s h e t n i e t o o k een J o o d , u i t N a z a r e t h , die z e i : G o d is een G o d

    der l e v e n d e n en n i e t d e r d o d e n " ! ?

    D a a r o m b l i j f t de p r o t e s t e r e n d e d o k w e r k e r n o g s teeds v a n k r a c h t .

    W a n t j u i s t o m d a t w i j m o g e n leven , is h e t n o d i g t e b l i j v e n p r o t e s t e -

    ren tegen h e t f e i t d a t z o v e l e n w e r d e n g e d o o d .

    E n d a t p r o t e s t is de e n i g e g e r e c h t v a a r d i g d e z i n v a n e l k e h e r d e n k i n g .

  • O N T H O U D T A L L E S !

    O n t h o u d t a l l es , s c h r i j f t a l les o p ! " m o e t d e v e r m a a r d e g e s c h i e d s c h r i j -

    v e r S i m o n D u b n o w zi jn s t a d g e n o t e n h e b b e n t o e g e r o e p e n , t o e n h i j ,

    8 1 j a a r o u d , n a t o t h e t l a a t s t z i jn ' g e t t o k r o n i e k ' te h e b b e n b i j g e h o u -

    den, te R i g a d o o r de b e u l e n n a a r de d o d e n k u i l w e r d g e d r e v e n .

    I n W a r s c h a u w e r k t e E m m a n u e l R i n g e l b l u m t o e n a l a a n z i jn o n s c h a t -

    b a a r a r c h i e f , d a t m e t de o p s t a n d z o u e i n d i g e n , m a a r n i e t v e r l o r e n

    g a a n . A a n d e a n d e r e k a n t v a n E u r o p a , in G r e n o b l e , l e g d e I s a a c

    S c h n e e r s o h n t e g e l i j k m e t d ie o p s t a n d , in a p r i l 1 9 4 3 , de g r o n d s l a g

    v o o r een m o n u m e n t v a n o n z e t i j d , h e t C e n t r e de D o c u m e n t a t i o n

    J u i v e C o n t e m p o r a i n e ( C e n t r u m v o o r h e d e n d a a g s e J o o d s e d o c u m e n -

    t a t i e ) , w a a r a l w a t t e m a k e n h e e f t m e t de g r u w e l i j k e o n d e r g a n g ,

    o p s t a n d en o p s t a n d i n g v a n J o d e n in d e z e e e u w is v e r z a m e l d .

    V o o r h e t f r a a i e g e b o u w v a n h e t C . D . J . C . t e P a r i j s h o u d t in de

    c r y p t een e e u w i g e v l a m d e h e r i n n e r i n g a a n de s l a c h t o f f e r s en h u n

    m a r t e l p l a a t s e n w a k k e r . T e r g e l e g e n h e i d v a n de 2 0 s t e v e r j a a r d a g der

    b e v r i j d i n g v a n de n a z i t e r r e u r , t o e n de F r a n s e o v e r h e i d a c h t m a a n -

    den l a n g een t e n t o o n s t e l l i n g a a n de d e p o r t a t i e in al z i jn v o r m e n

    w i j d d e , w e r d o o k in di t c e n t r u m een e x p o s i t i e g e o p e n d . D e z e is e c h -

    t e r p e r m a n e n t en b e t r e f t h e t J o o d s e v e r z e t in de z w a r t s t e n a c h t

    d e r s c h i e d e n i s .

    M e n k a n z i c h geen a a n g r i j p e n d e r , geen i n d r u k w e k k e n d e r s c h o u w s p e l

    d e n k e n d a n d e z e t o c h n u c h t e r e v e r z a m e l i n g d o c u m e n t e n . D a a r h a n -

    gen f o t o ' s v a n de W a r s c h a u s e p l a t g e b r a n d e s t r a t e n , d o o r S S - e r s g e -

    m a a k t , m a a r o o k v a n p a r t i s a n e n m e t b o n t m u t s e n en een e n k e l , m a t e -

    loos k o s t b a a r g e w e e r , een p l a a t j e v a n A n n e F r a n k s z o l d e r r a a m en

    v a n C i l a B o t w i n n i k , die o n t k w a m u i t h e t g e t t o v a n M i n s k .

    M e n v i n d t h i e r p a r t i s a n e n l i e d e r e n e n t e k e n i n g e n in g e t t o ' s g e m a a k t ,

    een rijtje r a b b i j n e n in g e v e c h t s t e n u e en de D u i t s e o n d e r o f f i c i e r A n t o n

    S c h m i d t , d ie d e v e r b i n d i n g e n tussen d e g e t t o - v e r z e t s g r o e p e n v a n

    W i l n a en B i a l y s t o k o n d e r h i e l d , t o t hi j d o o r z i jn c h e f s w e r d g e f u s i l -

    l e e r d . E v e n v e r d e r leest m e n d e b r i e f a a n G o d " v a n e e n F r a n s j o n -

    g e n t j e .

    H i e r ri jst een b e e l d o p v a n v e r z e t , v a n J o d e n in D u i t s l a n d t o t in d e

    v e r r e c r e m a t o r i a , g e p l e e g d m e t h e t p i s t o o l o f m e t de p e n , t egen de

    d e p o r t a t i e s o f t e g e n d e b e z e t t i n g in h e t a l g e m e e n . A l l e s is o v e r -

    z i c h t e l i j k i n g e d e e l d : D u i t s l a n d , 1 4 b e z e t t e l a n d e n , I s r a l (een J o o d s

    l e g i o e n h e e f t v a n d a a r u i t m e t d e g e a l l i e e r d e n m e e g e v o c h t e n ) en e n i g e

    i n t e r n a t i o n a l e o r g a n i s a t i e s , z o a l s h e t J o o d s e W e r e l d c o n g r e s .

    D e v o o r t r e f f e l i j k e c a t a l o g u s , o n d e r de t i t e l ' D e J o d e n in d e s t r i jd

    t egen h e t H i t l e r d o m ' , w o r d t i n g e l e i d d o o r p r o f . B . M a r k , die e c o -

    n o m i s c h e en f y s i e k e z e l f v e r d e d i g i n g , gees te l i jk en g e w a p e n d v e r z e t

    o n d e r s c h e i d t , a l l e in v e l e v o r m e n .

    W i j h e b b e n n w e n s : d a t de a f d e l i n g N e d e r l a n d k a n w o r d e n u i t g e -

    b r e i d en a a n g e v u l d . W i j w i l l e n d a a r g r a a g t o e m e d e w e r k e n . L a t e n

    zij die o v e r m a t e r i a a l i n z a k e v e r z e t v a n J o d e n b e s c h i k k e n , d i t a a n

    de r e d a c t i e m e l d e n , o p d a t h e t k a n b i j d r a g e n a a n h e t G e d e n k t e k e n

    v o o r de O n b e k e n d e J o o d s e M a r t e l a a r " , 1 7 , r . G e o f f r o y - l ' A s n i e r

    P a r i j s , I V .

    Het Prins Bernard-fonds schonk f 1000 voor de Auschwitz-herdenkingen. Wat schonk U? Postrek. 29 30 87 t.n.v. N.A.C, Amsterdam Dank U!

    ISRAL, het land bij uitstek voor een ideale vacantie

    zeer voordelige individuele- en groepsreizen

    4 x per week met de luxueuze Comet-4 B Jet

    mogelijkheden voor een stopover in Griekenland

    inlichtingen en boekingen bij:

    A l R W K l e i n e G a r t m a n p l a n t s o e n 1 7 - 1 9 . A m s t e r d a m t e l . 2 3 3 6 1 4 .

    Y S

  • Bij het Adres van het Auschwitz-comite aan de Tweede Kamer

    Late kampgevolgen

    Enige uitspraken van medische on-derzoekers over soms na 'jaren door-werkende of optredende gevolgen van oorlogsleed, bijeengebracht opdat al-len, die van de onmenselijke vervol-gingen, gevangenschap en foltering van de achter ons liggende tijd ver-schoond bleven, worden opgewekt er met meer verantwoordelijkheidsge-voel voor te waken dat zoiets zich nooit of te nimmer herhaalt". (H. March).

    De omstandigheden waaronder poli-tiek en op grond van ras vervolgden binnen en buiten concentratiekampen moesten leven hun volkomen ont-rechting en vernedering, het voortdu-rende levensgevaar, de lichamelijke kwellingen, de hopeloosheid van hun toestand, waren in staat in bepaalde gevallen aanhoudende en onuitwisbare belevingesgevolgen, storingen van de zenuwfunrties en veranderingen in de persoonlijkheid na te laten"'. (Prof. dr. W . von Baeyer en dr. K. P. Kisker te Heidelberg).

    Bij de slachtoffers van een totale ter-reur bleef het niet bij de betrekkelijk gesoleerde ervaringen van angst, schrik, afgrijzen, lichamelijke vermin-king en ontbering. Zij werden niet meteen weer door een beschuttende gemeenschap van verzorgende instel-lingen opgevangen en behielden hun betekenis als persoon, hun menselijke waardigheid en rechtaanspraken niet. Zij waren gedurende lange tijd zon-der een glimp van hoop aan onaf-zienbare gevaren, vaak aan een zekere dood blootgesteld, volkomen onteerd en ontrecht en tot volstrekte onwaar-de als persoon neergedrukt. (Dr. ] Cremerius te Mnchen).

    Uit: Verfolgung und Angst, Klett, Stuttgart, 1960.

    E r is in de a f g e l o p e n jaren een t o e n e m e n d e belangstel l ing v o o r de g e v o l g e n en de o v e r -blijfselen v a n de t e r r e u r v a n het n a t i o n a a l -socia l isme v o o r en tijdens de t w e e d e w e r e l d -o o r l o g .

    D e z e belangste l l ing h e e f t in het a f g e l o p e n j a a r bij de t w i n t i g s t e h e r d e n k i n g v a n de b e -vr i jd ing een h o o g t e p u n t bereikt , d a t o n d e r m e e r t o t u i t d r u k k i n g k w a m in de w i j d v e r -t a k t e gevoelens v a n v e r z e t en v e r o n t w a a r d i -ging o v e r de d r e i g e n d e v e r j a r i n g d e r o o r l o g s -misdr i jven in de W e s t d u i t s e B o n d s r e p u b l i e k . Tegel i jkert i jd k o m t steeds m e e r a a n h e t l i cht , d a t de geestelijke, l ichameli jke en m a a t s c h a p -pelijke i n v l o e d v a n de t e r r e u r z ich bij de s l a c h t o f f e r s in t o e n e m e n d e m a t e d o e t gelden. H e r h a a l d e l i j k k o m e n ar tsen, m a a t s c h a p p e l i j k e w e r k e r s , z i e l z o r g e r s en a n d e r e n , w i e r t a a k is de h u l p a a n de m e d e m e n s , in a a n r a k i n g m e t p e r s o n e n , die de strijd o m het b e s t a a n n i e t m e e r k u n n e n v o l h o u d e n als g e v o l g v a n tijdens de b e z e t t i n g o n d e r v o n d e n leed. L e e d v a n al lerlei s o o r t : verbli jf in c o n c e n t r a t i e -k a m p , o n d e r d u i k e n , verl ies v a n geliefde f a -mil ie leden en v r i e n d e n , m e e s t a l c o m b i n a t i e s v a n d e z e en a n d e r e s o o r t e n . N i e t s teeds w o r d t de o o r z a a k h e r k e n d . D a t is begrijpelijk, w a n t de k l a c h t e n k u n n e n m e e s t a l vri j v o l l e d i g w o r d e n her le id t o t v e r -schijnselen v a n o u d e r d o m , neurose . In ons l a n d h e e f t als eers te p r o f . d r . J . B a s t i a a n s in zijn p r o e f s c h r i f t g e t r a c h t de g e v o l g e n v a n o n d e r d r u k k i n g en v e r z e t te isoleren v a n de k w a l e n die uit a n d e r e o o r z a k e n v o o r t s p r u i -ten. E e n v a n zijn conclusies is, d a t in veel m e e r g e v a l l e n d a n oorspronkel i jk w e r d a a n -g e n o m e n , de o o r l o g s o m s t a n d i g h e d e n b e p a l e n d w a r e n geweest v o o r het o n t s t a a n , a l t h a n s de ernst v a n de k l a c h t .

    N i e t t e m i n blijven e r v e l e twi j fe lgeval len , w a a r i n m e n ui t menselijke o v e r w e g i n g e n ge-neigd is o m m e t het s l a c h t o f f e r de o o r l o g s -e r v a r i n g e n v e r a n t w o o r d e l i j k , m e d e - v e r a n t -w o o r d e l i j k te stellen, m a a r w a a r i n het c a u -saal v e r b a n d " niet , t enminste niet n a a r g e -n o e g e n v a n de beslissende o v e r h e i d s o r g a n e n , k a n w o r d e n a a n g e t o o n d . D e eis v a n het c a u s a a l v e r b a n d " is f n u i -kend geweest v o o r vele o o r l o g s s l a c h t o f f e r s , b i jvoorbeeld ver ze ts l ied en . Z i j , die de strijd tegen een afwi jzende beslissing a a n b o n d e n , m o e s t e n herhaaldel i jk keur ingen o n d e r g a a n , die dikwijls een z w a r e psychische o f l i c h a -melijke belast ing betekenden. N a veelal j a -r e n l a n g e p r o c e d u r e s , enkele m a l e n t o t in

    D e d r i e m a a l t e r d o o d v e r o o r d e e l d e v r o e g e r e S S - g e n e r a a l L a m m e r d i n g , de v e r n i e t i g e r v a n O r a d o u r , de b l o e d h o n d v a n Tulle en t ien-ta l len a n d e r e F r a n s e p l a a t s e n , is w e e r in een p r o c e s g e m e n g d . N i e t o m zijn t o c h alti jd symbol ische s t r a f eindelijk te o n d e r g a a n , m a a r als 'beledigde p a r t i j ' . N i e t de n a z i -m o o r d e n a a r en huidige o r g a n i s a t o r v a n ' e x ' - S S - e r s , tevens o n d e r n e m e r s taat t e r e c h t , m a a r W e r n e r S t e r t z e n b a c h , r e d a c t e u r v a n een ant ifascis t isch blad en verzetsstr i jder , die o . m . a a n het v e r z e t in het k a m p W e s t e r b o r k h e e f t d e e l g e n o m e n .

    D e v o o r m a l i g e en hooggepensioneerde c o m -m a n d a n t v a n de W a f f e n - S S - D i v i s i o n D a s R e i c h eiste z o w a a r gerechtel i jk i n t r e k k i n g v a n de z insnede d a t hij wegens het v e r m o o r -den v a n ta l r i jke gi jzelaars t e r d o o d is v e r -o o r d e e l d . H e t g a a t e r d e z e m e t r e c h t l e g e n -d a r i s c h g e w o r d e n m a s s a - m o o r d e n a a r o m h e t d o o d v o n n i s , d a t d o o r een F r a n s e m i l i t a i r e

    h o o g s t e instant ie de C e n t r a l e R a a d v a n B e r o e p te U t r e c h t w e r d hun strijd soms m e t geheel o f gedeeltelijk succes b e k r o o n d , soms niet . H e t is de v r a a g , o f de eis v a n het c a u s a a l v e r b a n d " steeds g e r e c h t v a a r d i g d is. H e t t i j -dens de oorlog o n d e r v o n d e n leed, de angst v o o r het leed, het v e r d r i e t , o o k n a de b e -vri jding, zijn v a n z o ui tzonder l i jk k a r a k t e r en intensiteit geweest , d a t m e n e e r d e r z o u m o e t e n v r e z e n hun i n v l o e d te o n d e r s c h a t t e n dan te o v e r s c h a t t e n . D a t het c a u s a a l v e r b a n d niet steeds a a n -t o o n b a a r is, d a t de i n v l o e d v a n de o o r l o g s -belevenissen o p de inval idi te i t niet steeds duidelijk is te scheiden v a n mogeli jke a n d e r e i n v l o e d e n , k a n z e e r wel een g e v o l g zijn v a n o n v o l k o m e n h e d e n in de huidige d i a g n o s t i -sche t e c h n i e k , h o e v e r deze o o k is v o o r t g e -schreden. E e n moeili jkheid is bovendien , d a t m e n te m a k e n h e e f t m e t v e r d w i j n e n d m a -t e r i a a l " . E x p e r i m e n t , herhal ing is u i tges lo -ten.

    H e t ini t ia t ief v a n het N e d e r l a n d s A u s c h w i t z C o m i t t o t een f inancile regel ing v o o r de g r o e p e n o o r l o g s s l a c h t o f f e r s z o d a n i g , d a t zij o v e r e e n k o m s t i g h u n levenspeil k u n n e n b e -s t a a n , niet tegen medisch advies in b e h o e v e n te w e r k e n en niet hun s p a a r g e l d b e h o e v e n in te t e r e n " v e r d i e n t alle o n d e r s t e u n i n g . H e t za l e c h t e r n o o d z a k e l i j k zijn o m z o spoedig mogeli jk een o v e r z i c h t te verkr i jgen v a n de a a n t a l l e n en c a t e g o r i e n s l a c h t o f f e r s die thans niet o f o n v o l d o e n d e k r a c h t e n s de reeds b e -s t a a n d e regel ingen w o r d e n geholpen . D i t o v e r z i c h t za l een inzicht k u n n e n v e r s c h a f -fen in de a a r d en de o m v a n g v a n de te v e r -lenen h u l p .

    D e z e hulp za l in ieder geval m o e t e n b e s t a a n in een r e c h t ; n i m m e r m a g zij het k a r a k t e r d r a g e n v a n een gunst. E n dit r e c h t z a l m o e -ten w o r d e n v e r l e e n d z o n d e r d a t de eis v a n a a n t o o n b a a r c a u s a a l v e r b a n d w o r d t gesteld . H e t feit v a n de nat ionaal - soc ia l i s t i sche v e r -v o l g i n g o p z ich zelf m o e t v o l d o e n d e zijn o m hen, die thans in k o m m e r v o l l e o m s t a n -digheden v e r k e r e n , te helpen. W e l l i c h t zullen dan ook enkelen p r o f i t e r e n , v o o r w i e deze hulp niet w a s b e d o e l d . D o c h zulks m a g geen reden zijn o m de vele stille s l a c h t o f f e r s v a n v e r v o l g i n g wegens a f k o m s t , g e l o o f o f w e r e l d b e s c h o u w i n g v a n bijstand v e r s t o k e n te doen blijven.

    M r . L . M O K

    r e c h t b a n k te B o r d e a u x o v e r hem is u i t g e -sproken, in de ogen v a n zijn o p dit p u n t z o f i jnbesnaarde l a n d g e n o t e n t o t n i c h t - r e c h t -s t a a t l i c h " te la ten v e r k l a r e n . In Tul le , de h o o f d s t a d v a n het F r a n s e d e p a r -t e m e n t C o r r z e , liet L a m m e r d i n g o p 9 juni 1 9 4 3 d o o r zijn SS-divisie 9 9 b u r g e r s o p h a n -gen, o n d e r hen een 2 1 - j a r i g e tweel ing . E e n dag l a t e r m o o r d d e en b r a n d d e hij m e t zijn beulsknechten het d o r p O r a d o u r uit . D e z e m a s s a m o o r d e n , z o b e t o o g d e de n a a r D s s e l d o r f gereisde F r a n s e his tor icus D e l a r u e o p een p e r s c o n f e r e n t i e de r e c h t e r a c h t t e het niet nodig h e m noch een d e r a n d e r e g e -tuigen v a n L a m m e r d i n g s bedrijf te h o r e n w a r e n geen 'ongelukjes ' . D e l a r u e s o m d e 'slechts ' een t ienta l geval len v a n a f g e s l a c h t e kinderen en m e t hun boerderijen v e r b r a n d e b e w o n e r s o p . H e t maquis m e d e n de p a n t s e r -t r o e p e n : h u n doel w a s t e r r e u r tegen de b u r -g e r b e v o l k i n g .

    In die W e s t f r a n s e heuvels ging het dus p r e -cies z o toe als in d e O o s t e u r o p e s e bossen en z o a l s zij o p r e u z e n s c h a a l huishielden in de J o o d s e wijken v a n alle b e z e t t e gebieden. D e z e m o o r d in koelen bloede op v r e e d z a m e mensen is beves t igd d o o r de g e m e e n t e r a a d v a n Tul le en d o o r een h o n d e r d t a l o r g a n i s a -ties, die t e z a m e n alle v e r z e t s m e n s e n ' e n o u d -strijders v a n F r a n k r i j k o m v a t t e n . Is er, n a a r de u i t l a t i n g v a n het Oostenri jkse K Z - V e r b a n d o v e r de v r i j s p r a a k v a n de B e l -gische SS- le ider V e r h e l e n s p r a k e v a n een h e r w a a r d e r i n g v a n d e h a n d l a n g e r s v a n H i t l e r - D u i t s l a n d , de m e d e p l i c h t i g e n v a n D e g r e l l e , Musser t en Q u i s l i n g " en v a n V e r -n i e d l i c h u n g " , het rose afschi lderen v a n de g e w e l d d a d e n v a n de H i t l e r o o r l o g , de g e n e -r a a l der SS L a m m e r d i n g is n o g v e r d e r in de a a n v a l g e g a a n .

    I n W e n e n p r o b e e r d e n zij het r e c h t v a n v e r -z e t in de b e z e t t e l a n d e n a a n te t a s t e n ; in D s s e l d o r f de v e r z e t s m e n s e n z e l f w e e r t o t v e r v o l g w i l d te m a k e n . O n g e t w i j f e l d o m de j a c h t te h e r o p e n e n . L a a t m e n h e t s ignaal h o r e n .

    Lammerding weer op jacht

  • Waakzaam, om mens te blijven Op 16 februari geeft de Nederlandse

    Comedie in de Stadsschouwburg te

    Amsterdam onder auspicin van het

    Comit Monument te Auschwitz een

    voorstelling van Het Onderzoek van

    Peter Weiss (de stof voor dit stuk

    is ontleend aan de getuigen verhoren

    in het Auschwitz-proces).

    Bezoekt deze voorstelling! Gewone

    prijzen.

    De baten van de voorstelling zijn be-

    stemd voor het Monument dat in

    Auschwitz zal worden opgericht.

    Postgiro 157000, Amsterdam, t.n.v.

    Ned. Comit Monument te Auschwitz.

    Wij die getuigen waren van de groots te

    tragedie van alle eeuwen kunnen moeilijk

    doen vatten wat deze werkeli jk was , want

    men kan zich het onvoorste lbare s lecht

    voorste l len : vier miljoen mensen , man-

    nen, vrouwen, gri jsaards, kinderen, uit 23

    landen van bezet Europa door de nazi's

    gedeporteerd en uitgeroeid.

    Wij die getuigen waren roepen hen op die

    niet in lijf en hart zijn a a n g e t a s t en gevaar

    lopen tot misdadige onverschill igheid t e

    vervallen.

    Want al is Hitier dood, het nazidom is

    helaas nog springlevend, m e t al wat daar

    bij hoort aan rassenwaan, ant i semit i sme,

    roof en moord. En s terven door een atoom-

    E n en t w i n t i g j a a r n a de bevr i jding v a n ons

    l a n d v a n de fascist ische b a r b a r i j is h e t g o e d

    hen in h e r i n n e r i n g te roepen , die de h e l d -

    h a f t i g e strijd v o e r d e n a ls j o o d s e N e d e r l a n -

    ders t e g e n de m a a t r e g e l e n d e r b e z e t t e r s .

    H e t is n o d i g o m in het k o r t e bestek v a n een

    ar t ikel t e r h e r d e n k i n g v a n de bevri jding v a n

    A u s c h w i t z h i e r v a n iets a a n de v e r g e t e l h e i d

    te o n t r u k k e n , o p d a t de jonge generat ies z u l -

    len w e t e n , d a t e r procentsgewijs z e k e r e v e n -

    veel joodse N e d e r l a n d e r s a a n het v e r z e t

    d e e l n a m e n als n i e t - j o o d s e N e d e r l a n d e r s .

    In a l le v o r m e n v a n h e t v e r z e t z a t e n joden,

    die s a m e n m e t alle v e r z e t s g r o e p e n , m e t de

    d o o d v o o r ogen , de strijd v o e r d e n tegen de

    n a z i - b e z e t t e r s .

    W i j denken a a n R o s a B o e k d r u k k e r , J o o p v a n

    W e z e l en G e r r i t B l o m , die s a m e n m e t W o u -

    t e r K a l f , M a r t i n V l a a r en v e l e a n d e r e n v o o r

    de n a z i - r e c h t e r s s tonden in h e t f e b r u a r i -

    s t a k i n g - p r o c e s .

    E v e n o n v e r g e t e l i j k zijn de n a m e n v a n L e e n

    S c h i j v e n s c h u u r d e r en J o o p Eij l , die n a de

    f e b r u a r i - s t a k i n g s a m e n m e t H . K o e n r a d i en

    B a r t H e l l e d o o r n w e r d e n d o o d g e s c h o t e n . H u n

    d o o d v o o r het v u u r p e l o t o n v a n de g e h a t e

    v i j a n d w a s een s y m b o o l v a n d e e e n s g e z i n d -

    heid v a n alle N e d e r l a n d s e verzetss t r i jders

    z o n d e r u i t z o n d e r i n g v a n w e l k e b e v o l k i n g s -

    g r o e p d a n o o k .

    bom is niet b e t e r dan omkomen in de gas-

    kamer.

    Wij roepen u, mensen van goeden wille,

    op om m e t de andere volkeren van de

    wereld het Internationale Gedenkteken te

    Auschwitz-Birkenau op te richten.

    Als wij er niet meer zijn om het hun t e

    vertellen moeten onze kinderen en de

    kinderen van onze kinderen weten, indach-

    tig en waakzaam zijn om mensen t e blijven.

    Odette Elina, gede legeerde van het

    Internationaal Auschwitz Comit

    voor zaken het Monument

    betre f fende .

    N a m e n als T i l l y de Vries en H a n s K a t a n

    \studentenverzet) en H a n s B o e k m a n , ik z o u

    er n o g t iental len a a n toe k u n n e n v o e g e n , zijn

    v o o r ons en v o o r het gehele N e d e r l a n d s e

    v o l k niet t e v e r g e t e n . Zij g a v e n h u n leven

    v o o r o n z e vri jheid en v o o r ons r e c h t op leven.

    M a a r het is o o k juist te wijzen op hen, die

    nog leven, die de hel v a n de b e z e t t i n g h e b -

    ben o v e r l e e f d . E n k e l e n v a n hen k a n ik al leen

    a a n d u i d e n m e t h u n v o o r n a m e n , b .v . r o d e

    M a x , c o m m a n d a n t v a n de R a a d v a n V e r z e t .

    T o e n de nazi ' s hun grote m i s d a a d , de j o d e n -

    jacht , begonnen , w e r d e n m a n n e n , v r o u w e n

    en kinderen o p g e j a a g d , en in de H o l l a n d s e

    S c h o u w b u r g " opgesloten o m v a n d a a r n a a r de

    hel v a n A u s c h w i t z te w o r d e n d o o r g e s t u u r d .

    T o e n w a r e n er m o e d i g e N e d e r l a n d e r s , die t e -

    z a m e n k w a m e n o m n a te g a a n , o p w e l k e

    wijze uit de S c h o u w b u r g , de k i n d e r b e w a a r -

    p l a a t s t e g e n o v e r de S c h o u w b u r g en uit

    W e s t e r b o r k mensen en k i n d e r e n k o n d e n w o r -

    den gered.

    Binnen W e s t e r b o r k is v e r z e t gepleegd v o o r -

    al d o o r soms al d o o r de N e d e r l a n d s e r e g e -

    ring g e n t e r n e e r d e , hierheen g e v l u c h t e D u i t s e

    J o d e n . E e n W e r n e r S t e r t z e n b a c h h e e f t in een

    lorr ie o f in een z a k op zijn rug verscheiden

    mensen met hulp v a n een c o n t a c t m a n in

    Z . O . - D r e n t e bui ten het p r i k k e l d r a a d w e t e n

    te smokkelen . Zij leven nog.

    Z o w e l in de S c h o u w b u r g als d a a r b u i t e n w e r -

    den j o n g e b e w u s t e s t r i jders i n g e s c h a k e l d o m

    dit g e v a a r l i j k e w e r k o n d e r het o o g v a n de

    v i j a n d te v e r r i c h t e n .

    E n zij deden dit m e t succes, h o n d e r d e n w e r -

    den bevri jd o m bij g o e d e N e d e r l a n d e r s o n -

    d e r g e b r a c h t te w o r d e n . O o k h o n d e r d e n k i n -

    deren w e r d e n o p d e z e wijze g e r e d .

    Als wij nu o p de gewijde g r o n d v a n h e t

    m o n u m e n t de H o l l a n d s e S c h o u w b u r g "

    s taan , dan d e n k e n wij a a n J a c k v . d . K a r

    en a a n F r a n s B o r s b o o m . J a c k , die bij de

    J o o d s e t r a n s p o r t d i e n s t w e r k t e . F r a n s , die als

    n i e t - j o o d s e N e d e r l a n d e r s v o o r h e t v e r d e r e

    t r a n s p o r t z o r g d e o m de bevr i jde m a n n e n ,

    v r o u w e n en k i n d e r e n o n d e r te b r e n g e n bij

    g o e d e N e d e r l a n d e r s . Zij leven n o g . H u n d a -

    den zijn v e r g e t e n , evenals de n a m e n v a n

    B e r n a r d en D a v i d , o f h o e zij v e r d e r m o g e n

    heten .

    T o t in de v e r n i e t i g i n g s k a m p e n toe hebben

    l a n d g e n o t e n h u n beulen w e e r s t a a n : de drie

    J o d e n uit N e d e r l a n d die in het p r o c e s te

    H a g e n h u n verbl i j f in S o b i b o r k o n d e n n a -

    ver te l len d a n k t e n dit a a n o o k hun o p s t a n d .

    M a a r b . v . de v l u c h t w e g e n d o o r B r a b a n t en

    Belgi zijn o o k d o o r J o d e n g e o r g a n i s e e r d .

    A l is het moeil i jk o m dit alles w e e r a a n de

    v e r g e t e l h e i d te o n t r u k k e n , het is n o d i g , o m

    ons v o l k v o o r te l ichten.

    Als w e bij de g e d e n k p l a a t s v a n de S c h o u w -

    b u r g s t a a n , d a n zien w e o p de p l a k e t de

    n a a m W . Ssskind, in wie w e allen eren, die .

    ze l f v e r v o l g d , v o o r o n z e vri jheid s t reden.

    S imon K o r p e r

    MET VERGETEN!

  • H E T O N D E R Z O EK d o o r P e t e r W e i s s

    v e r t . G e r r i t K o u w e n a a r

    m e t v r i e n d e l i j k e t o e s t e m m i n g v a n J . M . M e u l e n h o f f , A m s t e r d a m

    A a n k l a g e r G e t u i g e w a s u o p de h o o g t e v a n de v e r n i e t i g i n g s a c t i e s

    G e t u i g e 1 A l s je d a a r z o ' n j a a r o f dr ie z a t d r o n g e r n a t u u r l i i k w e l w a t t o t je d o o r I k w i s t dus d a t e r iets g a a n d e w a s M a a r toen ik l a t e r de eerste cijfers h o o r d e k o n ik h e t werkel i jk niet v a t t e n

    A a n k l a g e r H e b t u z e l f n o o i t t r a n s p o r t e n gezien G e t u i g e 1 H o o g u i t een p a a r keer A a n k l a g e r K e n t u de v e r d a c h t e n h i e r in d e z a a l G e t u i g e 1 E e n deel v a n de h e r e n ken ik

    v o o r n a m e l i j k de leiders o n d e r h en W i j t r o f f e n e l k a a r w e l eens in het k a d e r v a n een z u i v e r sociabel samenzijn in h e t F h r e r h e i m

    A a n k l a g e r G e t u i g e u bent m o m e n t e e l M i n i s t e r i a l r a t H e b t u d e z e heren o o k n a d e o o r l o g w e e r o n t m o e t n a d a t de meesten v a n hen in het b u r g e r l e v e n w a r e n t e r u g g e k e e r d

    G e t u i g e 1 Mogel i jk d a t ik een o f t w e e v a n hen wel eens tegen h e t lijf ben gelopen

    A a n k l a g e r E n h e b t u h e t bij die gelegenheid o v e r de gebeurtenissen v a n toen g e h a d

    G e t u i g e 1 M e n e e r de o f f i c i e r het ging ons er uiteindelijk a l l e m a a l o m de o o r l o g te w i n n e n

    A a n k l a g e r H e t h o f h e e f t als getuigen o p g e r o e p e n drie v o o r m a l i g e d i r e c t e u r e n v a n de m e t het k a m p s a m e n w e r k e n d e industr ien T w e e v a n hen hebben o p d o k t e r s a d v i e s v e r s t e k m o e t e n la ten g a a n A l l e e n een v o o r m a l i g e v o o r z i t t e r v a n de r a a d v a n commissarissen is verschenen G e t u i g e b e s t a a t er nog een v o r m v a n s a m e n w e r k i n g tussen u en de industr ien die destijds g e v a n g e n e n bij z i ch lieten w e r k e n

    Peter Weiss (rechts) met de voorzitter van het Nederlands Auschwitz Comit, ]. Slagter.

    V e r d e d i g e r W i j p r o t e s t e r e n tegen d e z e v r a a g die geen a n d e r doel h e e f t d a n h e t v e r t r o u w e n in o n z e industr ie te o n d e r m i j n e n

    G e t u i g e 2 I k ben niet m e e r a c t i e f in het bedri j fs leven w e r k z a a m

    A a n k l a g e r O n t v a n g t u een eregeld v a n d e z e industr ien G e t u i g e 2 J a A a n k l a g e r B e d r a a g t dit pensioen 3 0 0 . 0 0 0 m a r k p e r j a a r V e r d e d i g e r W i j p r o t e s t e r e n t e g e n deze v r a a g A a n k l a g e r G e t u i g e

    A l s u o p u w kasteel verbli jf t en u z i c h niet m e e r b e z i g h o u d t m e t kwest ies b e t r e f f e n d e h e t c o n c e r n d a t t e g e n w o o r d i g een a n d e r e n a a m d r a a g t w a a r h o u d t u z ich d a n wel m e e bezig

    G e t u i g e 2 I k v e r z a m e l porsele in schilderijen en etsen en o o k b o e r e n g e b r u i k s v o o r w e r p e n

    V e r d e d i g e r D i t s o o r t v r a g e n h e e f t m e t het u i t g a n g s p u n t v a n het p r o c e s niet h e t ger ingste v a n doen

    A a n k l a g e r G e t u i g e v o o r w a t het a a n d e e l v a n de industr ie b e t r e f t w a s u r e c h t s t r e e k s v e r a n t w o o r d e l i j k v o o r d e t e w e r k s t e l l i n g v a n de g e v a n g e n e n Is u iets bekend o v e r a f s p r a k e n tussen industr ie en k a m p l e i d i n g ten a a n z i e n v a n de g e v a n g e n e n die niet m e e r t o t w e r k e n in s t a a t w a r e n

    G e t u i g e 2 D a a r is mij niets o v e r bekend A a n k l a g e r H e t h o f beschikt o v e r w e e k r a p p o r t e n

    w a a r i n s p r a k e is v a n g e v a n g e n e n die d o o r de industr ie als te z w a k v o o r h e t w e r k w e r d e n b e s c h o u w d

    Getuige 2 D a a r is mij niets v a n bekend A a n k l a g e r Is de l ichameli jke t o e s t a n d v a n de g e v a n g e n e n

    u n o o i t o p g e v a l l e n G e t u i g e 2 I k persoonli jk h e b m e altijd v e r z e t

    tegen de t e w e r k s t e l l i n g v a n d e z e a r b e i d s k r a c h t e n die i m m e r s v o o r n a m e l i j k uit asoc ia le o f p o l i t i e k o n b e t r o u w b a r e e lementen bes tonden

    A a n k l a g e r H e t h o f beschikt o v e r b r i e v e n w a a r i n v a n een zegenrijke v r i e n d s c h a p tussen k a m p l e i d i n g en industrie g e w a g w o r d t g e m a a k t D a a r i n heet het o n d e r a n d e r e Bij gelegenheid v a n een diner hebben wij alle v e r d e r e m a a t r e g e l e n b e s p r o k e n die de inschakel ing v a n het werkel i jk u i t n e m e n d m a r c h e r e n d e k a m p b e d r i j f ten b e h o e v e v a n de B u n a - W e r k e b e t r e f f e n W a t w a r e n d a t v o o r m a a t r e g e l e n getuige

    Getuige 2 I k h a d al leen mijn pl icht te doen en er z o r g v o o r te d r a g e n d a t de o p d r a c h t e n v a n de r i jksoverheid w e r d e n u i t g e v o e r d

    A a n k l a g e r G e t u i g e sta ons toe d a t wij het duidelijk ui tspreken en d a a r m e e de v e r k l a r i n g o n d e r s c h r i j v e n w a a r i n een v r o e g e r e getuige o p het systeem v a n uitbuit ing wees d a t t y p e r e n d w a s v o o r het hele k a m p U m e n e e r de getuige en m e t u de a n d e r e d i rec teuren v a n de g r o t e c o n c e r n s hebt d o o r in o n b e p e r k t e m a t e mensen te versl i j ten jaarl i jks o m z e t t e n v a n vele m i l j a r d e n bereikt

    V e r d e d i g e r W i j p r o t e s t e r e n A a n k l a g e r S t a ons toe er n o g eenmaal bij stil te s t a a n

    d a t de o p v o l g e r s v a n deze c o n c e r n s v a n d a a g w e e r s c h i t t e r e n d e f inancile r e s u l t a t e n b o e k e n en z i c h z o a l s d a t heet in een n i e u w e expansiefase b e v i n d e n

    V e r d e d i g e r W i j v e r z o e k e n h e t hof m e t k l e m deze b e l a s t e r i n g e n in het p r o c e s v e r b a a l te doen o p n e m e n

  • Olympic hor loges iedere seconde precisie . . .

    2 jaar v e r z e k e r d tegen ver l ies en diefstal

    Alleen importeur voor Nederland fa. I. A R B E I D horlogerie engros, pendules

    M e e r d a n 1 5 0 0 d e a l e r s i n g e h e e l N e d e r l a n d

    Nwe Zijds Voorburgwal 290 - Amsterdam-C - Tel. 22 12 95-6 71 05

    DROGISTERIJ - PARFUMERIE

    EN FOTOHANDEL

    H E Y M A N S Sarphatistxaat 50 - Amsterdam - Tel. 57649

    voor al Uw geschenken en . . .

    Z O N D A G S O P E N

    Ad mi n i stratie-kantoor

    J. Haan Administrat ies Belast ingzaken Verzekeringen

    Molenmakerss t raat 19 Zaandam, te l . 02980-66491

    Ook voor Uw aangiften inkomsten-belasting en vermogensbelasting

    Een horloge of uurwerk vol fit, koopt men alleen bij

    BONEWIT HORLOGERIE PH. BONEWIT

    A l b e r t C u y p s t r a a t 1 6 6 T e l . 7 9 0 9 7 8 | B u r g . d e V l u g t l a a n 2 0 0 T e l . 1 3 2 3 7 1

    K i n k e r a t r a a t 3 3 8 T e l . 1 2 9 6 0 2 | P. C a l a n d l a a n 7 9 a T e l . 1 5 4 7 8 2

    AMSTERDAM

  • W a n n e e r bij de 4 m e i - h e r d e n k i n g v o o r d a t ene k o r t e m o m e n t h e t r u m o e r v a n ons l e v e n v e r s t o m t , k o m t w e l eens de g e d a c h t e bij mij o p : w a t z o u d e n de mensen o m m e h e e n n u eigenlijk denken? H e r d e n k e n is een z e e r persoonl i jke a a n g e l e -genheid . I k h e r i n n e r m e , d a t ik eens o p de W a a l s d o r p e r v l a k t e in die stille m i n u u t s t o n d te p e i n z e n o v e r een b o r d j e , d a t ik zojuis t h a d gezien. W a t r a a r t o c h , d a c h t ik, d a t e r bij h e t begin v a n een weg , die n a a r een e x e -c u t i e p l a a t s v o e r d e , n u een b o r d j e m e t een w a a r s c h u w i n g v o o r schie toefeningen s t a a t . E n t o e n b e g o n er een v o g e l te f luiten. D i e b r a c h t ineens v e r l e d e n en heden bij e l k a a r . E r zijn alti jd v o g e l s b o v e n de W a a l s d o r p e r -v l a k t e . Z e m o e t e n e r o o k geweest zijn toen de mensen d a a r g e x e c u t e e r d w e r d e n . J e k o n je o p d a t m o m e n t e v e n heel intens i n d e n -ken h o e het m o e t zijn d o o d te g a a n terwij l z o ' n v o g e l v e r d e r v l i e g t . O m h o o g kijkend, k r e e g ik in een fl i ts e c h t e r w e e r een a n d e r beeld v o o r m ' n gees t ; een beeld uit h e t k a m p : ik z a g m e z e l f een v o g e l nakijken, net z o a l s n u . M a a r die v o g e l v a n toen v l o o g w e g o v e r h e t p r i k k e l d r a a d de b e l i c h a m i n g v a n de vr i jheid , die je z e l f niet h a d . E r w a -ren d a a r eigenlijk niet vee l vogels , s c h o o t m e v l a k d a a r o p te b innen .

    Is d a t n u h e r d e n k e n " ? I k w e e t het niet . I k zie g e n o e g r e d e n e n w a a r o m h e r d e n k i n g e n g e -wenst en n o d i g zijn, m a a r ik m o e t zeggen , d a t de v o r m v a n h e t h e r d e n k e n m e lang niet alt i jd a a n s p r e e k t en d a t ik m e t de i n h o u d v a n het h e r d e n k e n soms m o e i t e h e b . Bij z o ' n stille t o c h t k u n je je g e d a c h t e n n o g vri j l a ten g a a n . H e t zijn d a n w e l niet alt i jd v a n die v e r h e v e n g e d a c h t e n , m a a r ze zijn g e w o o n v a n jezelf . B e w a a r m e e c h t e r v o o r het of f i c i le h e r d e n k i n g s v e r t o o n . H e t v o r i g j a a r w o o n d e ik een 4 m e i - p l e c h -t igheid bij m e t w a a r d i g e t o e s p r a k e n en b e -s c h a a f d e k a m e r m u z i e k . H e t w a s o p een b e -p a a l d e m a n i e r misschien w e l s temmig, m a a r toen w e d a a r o p o n z e n e t t e stoeltjes i n g e t o -gen z a t e n te luisteren n a a r d a t v o o r n a m e musiceren , k r e e g ik een neiging h a r d te g a a n gillen. W a t s t o n d die bijeenkomst onmetel i jk v e r a f v a n het r u m o e r in een B l o c k , h e t g e -r o u w d o u w in een K o m m a n d o , d e g r i m m i g e sfeer v a n een a p p l o f v a n de k a m e r a a d -s c h a p - z o n d e r - p o e s p a s , die e r t o c h o o k w a s . H o e v e e l k a m p c y n i s m e z o u er destiids zijn l o s g e k o m e n w a n n e e r m e n z o ' n gepolijste h e r -denking v a n nu h a d k u n n e n v o o r z i e n . . .

    H e t zijn di t s o o r t dingen, die m e d o o r h e t h o o f d spelen w a n n e e r de bevri jding v a n A u s c h w i t z h e r d a c h t g a a t w o r d e n . M e n b e h o e f t de k r a n t e n niet eens z o e r g n a u w g e z e t te v o l g e n o m te b e m e r k e n , d a t e r n o g steeds k o p p i g e r e s t a n t e n v a n h e t n a t i o -n a a l - s o c i a l i s m e v o o r t b e s t a a n en d a t e r in de w e r e l d o o k n i e u w e s y m p t o m e n verschijnen v a n m e n t a l i t e i t e n , die m e t het n a t i o n a a l -socia l isme v e r w a n t z i jn ; de b er i c h ten dien-a a n g a a n d e zijn te talr i jk o m z e o v e r h e t h o o f d te z ien . A l l e e n al o m die reden m o e t A u s c h w i t z telkens o p n i e u w h e r d a c h t w o r d e n . D e n o o d z a a k h i e r v a n beseffend, ben ik e c h t e r t e z e l f d e r t i j d b e v r e e s d v o o r het vernis d e r h e r d e n k i n g e n , v o o r de p l i c h t m a t i g e i n g e t o -genheid en v o o r de g r o t e w o o r d e n . I k meen , d a t h e t t e m e e r z a a k is z ich h i e r v o o r te h o e -den nu w e s t a a n v o o r de t a a k het essentile v a n d e betekenis d e r c o n c e n t r a t i e - en v e r n i e -t i g i n g s k a m p e n d o o r te g e v e n a a n j o n g e r e n , die h e t h e l e m a a l v a n h o r e n z e g g e n " m o e t e n hebben.

    D i e j o n g e r e n zullen al heel g a u w in de g a t e n hebben o f ons h e r d e n k e n alleen m a a r p l i c h t -m a t i g geschiedt f d a t het v o o r t k o m t ui t de eerlijke d r a n g te getuigen o m t r e n t h e t v e r -leden o m d a t di t v e r l e d e n v a n belang blijft v o o r het h e d e n en v o o r de t o e k o m s t . M e t b e t r e k k i n g t o t A u s c h w i t z b e h o e f t m e n in z e k e r e zin niet b a n g te zijn v o o r o p g e -s c h r o e f d h e i d . I n h o u d en o m v a n g v a n h e t g e e n z i c h in dit v e r n i e t i g i n g s k a m p h f t a f g e -speeld zijn z o onts te l lend, d a t d a a r geen e x t r a g r o t e w o o r d e n bij n o d i g zijn. M a a r m e n v e r g i s t z i c h w a n n e e r m e n z o u denken ,

    HET MOEILIJKE HERDENKEN

    d a t m e n er is m e t h e t r e l e v e r e n v a n di t d r a -m a in zijn t o t a l i t e i t . V a a k w o r d t z o s terk de n a d r u k gelegd o p de o m v a n g v a n de m i s -d a d e n , o p de a a n t a l l e n s l a c h t o f f e r s enz . , d a t h e t bij v e l e n o v e r de h o o f d e n h e e n g a a t . Zi j v o e l e n z i c h o n m a c h t i g o m h e t te v a t t e n . D e s i tuat ie in h a a r geheel w a s d a a r v o o r o o k t e x t r e e m . M a a r die e indsi tuat ie is niet z o m a a r " o n t -s t a a n . Z e is v o o r t g e k o m e n uit een p r o c e s , d a t begon m e t duizenden n a a r v e r h o u d i n g veel k le inere gebeurtenissen. H e t lijkt m e , d a t m e n di t o o k in g e d a c h t e n m o e t h o u d e n in gesprekken m e t Dui tsers . V a n de eerste de beste D u i t s e r is niet te v e r w a c h t e n , d a t hij de g a s k a m e r s v o o r zijn rekening k a n n e -m e n . E e n wi l lekeur ige D u i t s e r h e e f t i n d e r -d a a d niet alles g e w e t e n v a n de k a m p e n . A l s hij v o l g e n s de bekende f o r m u l e z e g t h e t " niet g e w e t e n te hebben, k o m t de z a a k e c h -t e r a n d e r s te liggen.' hij h e e f t in een heel o e g s t a d i u m v a n h e t nazisme al in de g a t e n k u n n e n krijgen, d a t Mul ler , die plotsel ing niet m e e r o p k a n t o o r o f in de f a b r i e k v e r -scheen, in ellendige o m s t a n d i g h e d e n w a s k o -m e n te v e r k e r e n .

    H e t n a t i o n a a l - s o c i a l i s m e is a l lereers t g e r e a -liseerd in een g r o o t a a n t a l i n c i d e n t e n " , die t h a n s in het g r o t e geheel niet vee l a a n d a c h t m e e r kri jgen, m a a r die e r inmiddels alles m e e te m a k e n hebben o m d a t ze e v e n z o v e l e overschr i jdingen w a r e n v a n de g r e n z e n v a n r e c h t en redeli jkheid. H e t is, g e l o o f ik , wel tekenend, d a t N e u z u -g a n g e " in gevangenissen en k a m p e n in h e t begin v a a k v o l w a r e n v a n de o n r e c h t v a a r -digheden, die ze h a d d e n e r v a r e n t o e n ze w e r -den o p g e p a k t , m a a r d a t ze m e e s t a l spoedig ophie lden d a a r o v e r te spreken o m d a t ze m e r k t e n , d a t v r i j w e l n i e m a n d er b e l a n g -stelling v o o r h a d . O o k de g e v a n g e n e n zel f w a r e n o f w e r d e n in zekere m a t e a a n g e t a s t d o o r h e t s y s t e e m " wie m a a k t e z i c h n u nog d r u k o v e r dergelijke d e t a i l s " .

    I k ben a f k e r i g v a n de opgelegde i n g e t o g e n -heid als v a n de nadrukkel i jke h e r d e n k i n g s -t a a i , m a a r ik z ie o o k geen heil in h e t u i t m e -ten v a n het k w a a d in zijn ui ters te o m v a n g w a n n e e r het d a a r b i j bli jf t . I k begrijp, d a t de g r o t e geta l len niet w e g g e -la ten k u n n e n en m o g e n w o r d e n : uit d e z e k w a n t i t e i t e n is te leren h o e v r de m e n s e -lijke o n t a a r d i n g k a n g a a n . M a a r bij deze scher ing m o e t e r o o k een inslag zijn, die de el lende v a n de k l e i n e r e " situaties z i c h t b a a r m a a k t .

    V a n een o u d - g e v a n g e n e h o o r d e ik, d a t zi j , n a een m e n s o n w a a r d i g t r a n s p o r t eindelijk in B i r k e n a u a a n g e k o m e n , a l lereerst d a c h t : A c h , het is hier misschien t o c h n o g niet z o g e k " . D e i n e e n g e d r o n g e n f iguren, die t e g e n het v a l l e n v a n de a v o n d in een v r e e m d e k l e -dij o v e r de b e v r o r e n plassen v o o r t s c h o v e n , z a g ze a a n v o o r schaatsers . W e l k een o n t -hutsende e r v a r i n g m o e t h e t k a m p geweest zijn v o o r i e m a n d , die s t a a n d e n o t a bene o p het s e l e c t i e - p e r r o n n o g de illusie k o n hebben, d a t e r in B i r k e n a u geschaats t w e r d . H e t lijkt m e v a n belang de o g e n v a n de jeugd te scherpen juist v o o r d e z e k l e i n e " dingen. I k k a n mij voorstel len, d a t een n i e u -w e g e n e r a t i e bij een c o n f r o n t a t i e m e t de b a -lans v a n A u s c h w i t z z e g t : m a a r di t is a b s u r d en d a t zij dit absurde uit h a a r g e d a c h t e n b a n t o m d a t zoiets immers niet m e e r k a n v o o r k o m e n . I k z o u d a a r o m de a a n d a c h t w i l -len r i c h t e n niet al leen o p die v i e r mil joen doden, m a a r o o k o p de enkelingen. H e t v a n d a g t o t d a g lopende K a l e n d a r i u m " ( o p g e n o m e n in de , bij het N . A . C . v e r k r i j g -b a r e , H e f t e v o n A u s c h w i t z " ) geef t m e t zijn o p s o m m i n g v a n de gebeurtenissen in het k a m p een scherpe tekening v a n h e t g e e n h e t

    n a z i s m e de individuele mens h e e f t a a n g e -d a a n . M e n z ie t in d e z e k r o n i e k de g e v a n g e -nen als p e r s o n e n a a n z i c h v o o r b i j t r e k k e n en m e n blijft e r bij z i t t e n m e t een h o o f d v o l g e -d a c h t e n o v e r h e t k i n d , d a t in h e t Z i g e u -n e r l a g e r " g e b o r e n w e r d ; o v e r de v r o u w , die in het V e r s u c h s b l o c k " w e r d o p g e n o m e n en de m a n , die n a a r de B u n k e r ging. E e n r o n d g a n g d o o r h e t m u s e u m v a n A u s c h -w i t z v o e r t langs die t ienta l len m e t e r s l a n g e v i t r i n e m e t koffer-s, k o f f e r s en n o g eens k o f -fers v a n de mensen, die h u n l a a t s t e bezi t m e e z e u l d e n n a a r de p l a a t s v a n h u n o n d e r -g a n g . M e n s t a a t e r v e r w e z e n bij t e kijken t o t h e t o o g v a l t o p de g r o t e le t ters o p een v a n die k o f f e r s : een N e d e r l a n d s a d r e s . O v e r de A m s t e r d a m m e r , die die k o f f e r g e -s j o u w d heef t , k a n m e n denken en blijven denken. O f o v e r d a t meisje , v a n w i e een f o t o o t j e in een v a n d e v i t r ines l i g t : een k i n d , d a t s t a a t te p r o n k e n m e t h a a r m o o i e j u r k . H o e is h e t t o c h mogelijk, kle ine m e i d , d a t jij v e r g a s t m o e s t w o r d e n .

    D e z e o v e r d e n k i n g e n v i n d e n geen e inde en o p de v r a g e n k o m t n o o i t een a n t w o o r d . H e t is niet eens mogeli jk h e t leed v a n n, die ten o n d e r ging o f de o n t a a r d i n g v a n de a n d e r , die a a n zijn o n d e r g a n g schuldig is, o p d e juiste wijze te v e r w o o r d e n l a a t s t a a n er k l a a r h e i d in te brengen. W i j m o e t e n l e v e n m e t dit onbegrijpeli jke. E n d a a r b i j m o e t e n w e o o k n o g t r a c h t e n dit d o o r te g e v e n a a n a n d e r e n . H o e ?

    Ton Elias, redacteur van De Tijd-Maasbode, was met leden van het Nederlands Auschwitz Comit en andere nabestaanden aanwezig bij het leggen van de eerste steen voor het monument te Auschwitz.

    O p de A u s c h w i t z - t e n t o o n s t e l l i n g , die h e t v o -rig j a a r g e h o u d e n is, w e r d ik h e t meest g e -t r o f f e n d o o r een z e b r a - j a s j e , d a t d a a r hing. W a a r o m eigenlijk er w a s