Zone 2008 najaar

of 38 /38
TBI magazine NAJAAR 2008 Werken aan kunstwerken zone

Embed Size (px)

description

Werken aan kunstwerken

Transcript of Zone 2008 najaar

  • TBI magazine

    NAJAAR 2008

    Wer

    ken a

    an ku

    nstw

    erke

    n

    zon

    e

    NA

    JAA

    R 2

    00

    8

    Meer Zone op internet

    WeblinksOp de themawebsite vindt u alle in deze Zone genoemde internetadressen, voor meer informatie over de onderwerpen in deze Zone.

    PrijsvraagTest uw kennis met de Werken aan kunstwerken- quiz. Elke maand stellen wij nieuwe vragen. Onder de goede inzendingen verloten wij elke ronde n prijs die bestaat uit twee toegangskaarten voor het Nationaal Park Hoge Veluwe / Krller-Mller Museum inclusief koffie bij aankomst en lunch voor twee personen.

    www.tbi.nl/werkenaankunstwerken

  • Colofon

    Zone XIINajaar 2008Werken aan kunstwerken

    RedactiecommissieGerard AnneveldtElselinda Groot-DhondtEd KorvingHenk Vahrmeijer

    CopyAfdeling Communicatie TBI en Total IdentityGerard Anneveldt (7)Joost Zwagerman (29)

    OntwerpTotal Identity

    ProductieAfdeling Communicatie TBI en Total Identity

    FotografieAeroview (8) Aerofoto Brouwer (17)Freek van Arkel (1, 12, 20, 23)BONAS (27)Buteijn luchtfotografie (24-25)Europese Stichting Joris Ivens (22) A. Faasse (27)Collectie Van Gogh Museum (11) Groenraad (8)Archief Haverkort Voormolen (30, 33)Hollandse Hoogte (27, 28, 31, 35)Archief HVL (19)Marcel van Kerckhoven (10) Paul Kerrebijn (2)Rick Keus (32)Carel Kramer (I, 27, 29, 32, 35)Archief Krller-Mller Museum (36)Collectie Letterkundig Museum (9)Wilco Maarleveld (14)Archief Johan Pollema (13)Rena Electronica B.V. (18)Henk van der Veen (34)Derk Jan de Vries (3)Levien Willemse (4-6, 7, 25-26)

    Druk en afwerkingPlantijnCasparie, Capelle a /d IJssel

    Oplage22.000 exemplarenISSN 1574-7255

    TBIWilhelminaplein 373072 DE RotterdamPostbus 231343001 KC RotterdamT 010 - 290 85 00F 010 - 486 57 88www.tbi.nl

    TBI vastgoed

    Hevowww.hevo.nl

    Synchroonwww.synchroon.nl

    TBI Vastgoedwww.tbi.nl

    Veldhoen + Companywww.veldhoen.nl

    TBI bouw

    Aanneming MaatschappijJ.P. van Eesterenwww.jpvaneesteren.nl

    ERA Bouwwww.erabouw.nl

    Hazenberg Bouwwww.hazenbergbouw.nl

    Heijmerink Bouw Utrechtwww.heijmerink.nl

    Kanters Holdingwww.kantersbouw.nl

    Koopmans Bouwgroepwww.koopmans.nl

    Korteweg Bouwwww.kortewegbouw.nl

    Materieeldienst Bergambachtwww.mdb.nl

    Voorbij Prefab Betonwww.voorbij-prefabbeton.nl

    TBI Infra:- Haverkort Voormolenwww.haverkortvoormolen.nl

    - Voorbij Betonsystemen- Voorbij Funderingstechniekwww.voorbijfunderingstechniek.nl

    TBI techniek

    Baaswww.baasbv.nl

    Croon Elektrotechniekwww.croon.nl

    Eekels Elektrotechniekwww.eekels.com

    HVLwww.hvl.nl

    Wolter & Dros www.wolterendros.nl

    Toeleverende bedrijvenActo Informatisering www.acto.nl

    Alfenwww.alfen.nl

    Fri-Jadowww.frijado.nl

    WTH Vloerverwarmingwww.wth.nl

    TBI is een vastgoed-, bouw- en techniekconcern

    Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden

    verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,

    microfilm, fotokopie of op welke andere wijze ook, zonder

    voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

    Inhoud

    2 PORTFOLIO Een spel van licht en schaduwen

    3 PROJECTRECENSIE Healing environment in het Martini Ziekenhuis

    4 INTERVIEW Demonstreren is niet alleen een recht, maar soms ook een plicht

    7 COLUMN De reis is de bestemming

    8 PROJECTRECENSIE De ovatonde van Nijmegen

    9 LETTEREN Over de brug

    10 OVER DE SCHUTTING Een museum als kunstwerk

    12 MARKANT Passie voor kunst

    13 IN PERSPECTIEF Voor altijd dicht

    14 GALERIE Bedrijfsinspiratie

    16 BAROMETER Kruisende wegen

    17 t/m 20 Kunst van TBI

    21 ACHT Nationale trots

    22 UIT Een stalen monument van menselijk vernuft

    23 ETALAGE Hendrik Jan Wolter. Impressionist van Amersfoortse oorsprong

    24 REPORTAGE Kunststuk in recordtijd

    27 TREND Steun voor de kunsten

    28 MARKANT Openbare werken. Wilhelminahof en Le Medi

    29 LETTEREN Gemankeerde muzikanten?

    30 PROJECTRECENSIE De brug over het Hollandsch Diep

    31 EENVOUD Natuurlijke inspiratie

    32 ZIE OOK Kunst in bouwwerken

    33 PROJECTRECENSIE De Westerscheldetunnel

    34 ANALYSE Mooi bouwen

    36 PORTFOLIO Een brug van min of meer egale kleurvlakken

    Surf naar www.tbi.nl /werkenaankunstwerkenDinsdagochtend 30 oktober

    2007, Zoetermeer

  • 1 | TBI

    Zone is het ondernemings -

    magazine van TBI en verschijnt

    twee keer per jaar.

    Zone wordt verspreid via

    controlled circulation.

    zoneNAJAAR 2008

    Ten geleide

    De overeenkomst tussen kunstwerken in de zin van kunst, en kunstwerken in de zin van infrastructureel bouwwerk, is geen toeval. In beide betekenissen is sprake van de mensenhand die artificieel een nieuwe werkelijkheid creert. Met de ambivalente betekenis van het woord kunstwerk wordt in deze Zone gexperimenteerd. Experts uit deze twee werelden geven over en weer hun visie. Zo recenseren kunsthistorici projecten van TBI bedrijven en tonen kunstenaars hun fascinatie voor bouwwerken. Werken aan kunstwerken is het thema, in meerdere betekenissen. Want kundig werken levert niet alleen kunstwerken op. Het is verhelderend om gebouwen en infrastructurele bouwwerken eens kritisch, op afstand en met keurende blik, te beschouwen en je af te vragen: wat doet het nu met mij? Vanuit deze gedachte hebben wij een tentoonstelling van kunstwerken ingericht. We nodigen u uit om deze rondleiding samen met ons te maken.

    Welkom in onze Zone.

    Werken aan kunstwerken

    De kunst van het bouwen

    TBI houdt zich bezig met de

    basisbehoeften van het menselijk

    bestaan: wij faciliteren het wonen,

    werken, opleiden, de zorg en

    het vervoer in ons land. Deze

    behoeften zijn van oudsher,

    vanaf het moment dat de mens

    zich is gaan vestigen, de basis

    om bouwwerken te ontwerpen.

    In de loop der eeuwen veranderden

    de bouwstijlen, gestuurd door

    de stand van de techniek, bouw-

    kundige inzichten, artistieke

    stromingen en trends. Naast het

    voorzien in basisfuncties kwam

    steeds meer het besef op van

    de omgeving waarin gebouwen

    werden gerealiseerd. Bij TBI leeft

    die notie sterk. Want een gebouw

    heeft effect op zijn omgeving,

    alleen al visueel. Het nieuwe

    gebouw gaat een relatie aan

    met zijn omgeving, waaronder

    de aangrenzende bouwwerken.

    Bij het realiseren van een woon-

    wijk gaat het zelfs om creatie

    van een nieuwe leefomgeving,

    waarnaar de bewoners hun

    levens inrichten. Vaak gebeurt

    dat op een andere wijze dan

    wanneer zij elders zouden gaan

    wonen. Het is goed om ons,

    als maat schappelijk betrokken

    onderneming, voort durend

    van deze effecten bewust

    te zijn. Dit inlevingsvermogen

    maakt bouwen tot een kunst.

    ir. G.J. Woudenberg

    Voorzitter Raad van Bestuur TBI

    De TBI vastgoedbedrijven Hopman Interheem Groep en Johan Matser Projectontwikkeling,

    beide projectontwikkelaars, zijn in juni 2008 samengegaan. Vanaf 1 augustus 2008 is de

    nieuwe naam van het bedrijf: Synchroon B.V.

  • www.paulkerrebijn.nl

    2 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Portfolio

    Een spel van licht en schaduwen

    Paul Kerrebijn is een veelzijdig schilder en tekenaar. Architectonische, infrastructurele en industrile objecten zijn een specialisme. Kerrebijn vertelt over het ontstaan van dit schilderij. Veel werk maak ik in opdracht, maar ik

    schilder ook veel gedreven door mijn eigen

    interesse. Dat gaat heel intutief: als ik

    onderweg iets zie dat mij intrigeert, stap ik

    uit en maak ik schetsen. Ik probeer dan vooral

    de lichtval te vangen, dus hoe de donkere en

    lichte vlakken ontstaan. Later, in mijn atelier,

    ga ik pas echt schilderen.

    StoffigheidToen ik voor opdrachten vaak in Zeeland

    was, ontstond mijn fascinatie voor betonnen

    kunst werken, waaronder de Zeelandbrug.

    Betonvlakken zijn heel levendig, en helemaal

    niet nietszeggend of doods. Als je goed kijkt,

    zie je op dat oppervlak een heel spel van licht

    en schaduwen.

    Dit schilderij is er een uit een serie. Deze heeft

    geen naam, je mag de serie van mij Spelen met

    beton noemen. Ik gebruik met opzet ingetogen

    kleuren en probeer dezelfde stoffigheid

    van het beton te benaderen. Alsof de verf

    vermengd is met betonstof, wat overigens

    niet zo is. De basiskleuren liggen heel dicht

    tegen elkaar aan. De contrasten worden

    bereikt door de kleuren lichter en donkerder

    toe te passen. Ik gebruik hier dus geen

    contrasterende kleuren.

    De ontstaansgeschiedenis is heel lang; de

    tijd tussen de schetsen en het eindresultaat

    is geloof ik bij dit schilderij ongeveer

    twaalf jaar. Met zon serie ben ik eigenlijk

    voortdurend bezig.

    KUNSTENAAR Paul Kerrebijn (1947)

    TITEL Zeelandbrug

    TECHNIEK Olieverf op doek

    FORMAAT 100 x 100 cm

    JAAR 1992 2004, Zeeland Wateringen

    COLLECTIE Kunstuitleen Paul Kerrebijn

  • 3 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Projectrecensie

    Het Martini Ziekenhuis heeft de stress verlagende werking van kleur en licht toegepast, maar dan in combinatie met een flexibele geprefabriceerde constructie die toekomstige uitbreiding en functieveranderingen eenvoudig toestaat. Het zogenaamde IFDprincipe: Industrieel, Flexibel en Demontabel bouwen.

    Een asymmetrisch exterieur, gecombineerd met een symmetrisch interieur. De kunstenaar Peter Struycken ontwikkelde een palet met 47 kleuren waaruit 18 kleuren zijn gekozen voor de toepassing in het Martini Ziekenhuis. Een kleurenpalet dat de genezing van de patint zou kunnen bevorderen. De patintbeleving als uitgangspunt, gecombineerd met een bouwkunst die

    Healing environment in het Martini Ziekenhuis

    PROJECT Martini Ziekenhuis, Groningen

    REALISATIE o.a. J.P. van Eesteren, Wolter & Dros,

    Croon Elektrotechniek

    OPDRACHTGEVER Martini Ziekenhuis

    JAAR 2008

    INTERNET www.croon.nl, www.jpvaneesteren.nl,

    www.mzh.nl, www.wolterendros.nl

    Benno Hillebrand, kunsthistoricus en docent

    aan de TBI acdmy

    kan anticiperen op toekomstige veranderingen: een gehumaniseerd futuristisch modernisme.

    Kinetisch kunstwerkHoewel het ver staat van deze moderne healing environment-inzichten, roept een en ander bij mij een herinnering op aan de Rudolf Steinerkliniek in Den Haag, waar de patintenkamers blauw, zachtgroen, roze of paars waren geschilderd. Per kamer werd alles in de gekozen kleur gehouden. Hieraan werd een genezende werking toegeschreven, gecombineerd met een expressieve vorm geving: de asymmetrie van het exterieur werd eveneens toegepast in het interieur. Iets waar destijds door met name architecten kritiek op werd gegeven. Door deze expressieve vormgeving van zowel het exterieur

    als het interieur werden de flexibiliteit en functionaliteit juist verminderd.

    Het Martini Ziekenhuis beschouw ik als een kleurrijk, transparant en uit diverse materialen opgebouwd modulair kinetisch kunstwerk, dat aan en uit kan worden gezet en zich aanpast aan de visies van de gebruikers. Het biedt ruimte aan veranderingen doordat de interactie met de gebruikers op termijn kan worden omgezet in een nieuwe modulaire indeling van dat kinetisch kunstwerk. Daarbij is het van belang om te bepalen wie van de diverse betrokken partijen het Martini Ziekenhuis uiteindelijk in beweging mag zetten.

  • 4 | TBI

  • zoneNAJAAR 2008

    Interview

    5 | TBI

    Doekle Terpstra heeft zich tientallen jaren sterk gemaakt voor de werknemers in zijn tijd bij de vakbond CNV. Hij was als geen ander thuis aan de Nederlandse onderhandelingstafels. Tegenwoordig behartigt hij de belangen van de hogescholen, als voorzitter van de HBOraad. Een gesprek met een ervaren bruggenbouwer over onderhandelen, ondernemen en solidariteit.

    Wat maakt iemand tot een succesvolle onderhandelaar? Onderhandelen begint met inlevings-vermogen: wat is het belang van de ander en waarom wil hij dat doel bereiken? Voor de eigen positie is het belangrijk te beseffen dat een volledige winst voor je eigen stand punt onmogelijk is. En als je de ander beschadigt, ben je sowieso de verliezer. De maximale winst van een onder-handeling is altijd een compromis. Vergelijk het met een ontmoeting op een rotonde, waar je niet op kan zonder de ander voor te laten. Je draait rondjes met elkaar tot de goede uitweg gevonden is. Dat klinkt misschien wat klef, maar het is effectiever dan een harde confrontatie op een kruispunt van belangen.

    U bepleit dus onderhandelingen in harmonie. Toch schrok u in uw CNV- tijd niet terug voor acties.Een demonstratie of een staking is niet alleen een recht maar soms ook een plicht, zodra het conflict het thema overstijgt en er een hogere maat-schappelijke waarde in het geding komt. Dit was bijvoorbeeld het geval

    in oktober 2004. De kabinetsplannen met het prepensioen waren toen de aanleiding; daar kwamen we niet uit. Maar het conflict werd veel principiler, namelijk over de vraag hoe we als land omgaan met sociale zekerheid en solidariteit. Het mondde uit in een grootschalige demonstratie op het Museumplein in Amsterdam, samen met FNV en MHP. Ik kan u zeggen dat ik het een persoonlijke nederlaag vond om tot deze demonstratie over te gaan; ik had de discussie liever tot het prepensioen beperkt gehouden. Toch koos ik vol overtuiging voor de demonstratie. De kwestie oversteeg het pensioenconflict en dan moet je een daad stellen.

    Is de vakbeweging volgens u nog de geschikte partij om belangen van medewerkers te behartigen?Het punt is dat de vakbeweging van oudsher heel generiek is ingesteld en op een patriarchale manier afspraken wil maken over zeer grote groepen mensen. Maar mensen willen dat niet meer. Ze willen zelf keuzen kunnen maken, ondernemend zijn. De een wil zekerheid, de ander wil meer risicos nemen. Loopbanen zijn al lang niet meer uit te stippelen. De vakbeweging zou zich meer moeten richten op het faciliteren van mensen als individuen bij hun ontwikkeling en carrire. Dat zal niet gemakkelijk gaan; het gaat om een paradigmashift: een nieuwe ordening van onze samenleving. Maar die is volgens mij wel noodzakelijk. De wereld verandert en internationa - li seert in hoog tempo. In ons land worden arbeidskrachten de komende jaren schaars. En met mensen die

    Bruggenbouwer Doekle TerpstraDemonstreren is niet alleen een recht, maar soms ook een plicht

    Als je de ander

    beschadigt, ben je

    sowieso verliezer

  • 6 | TBI

    zon sterk besef van zelfbewustzijn en ontplooiingsdrang hebben ontwikkeld, kun je je niet meer beperken tot het sluiten van caos. Maar laat ik duidelijk zijn: het poldermodel werkt nog steeds op volle toeren. Er worden nog altijd ongeveer duizend caos per jaar gesloten.

    U sprak over een nieuwe ordening van de samenleving. In welke sectoren verwacht u de meeste activiteit, wie zijn de aanjagers? Toen ik begreep dat deze Zone over kunstwerken gaat, prikkelde mij dat meteen. Ik ben er van overtuigd dat de creatieve sector enorm aan belang zal gaan winnen en dat deze sector d aanjager voor de economie zal worden. Wij zijn een creatief land, we hebben geweldige opleidingen op dat terrein. Denk aan de kunstacademies, de conservatoria en de vormgevings-opleidingen. De creatieve industrie is heel breed: die loopt van het Nationaal Ballet visitekaartje voor Nederland in het buitenland tot de reclamebranche, en van architectuur tot de media- en entertainmentsector. De opkomst van de creatieve sector past uitstekend bij een samenleving die is gendividualiseerd en die in feite van onderaf wordt opgebouwd en ontwikkeld. Want een kenniseconomie is niet een construct, maar ontstaat uit de creativiteit van de mensen zelf. De samenleving krijgt vorm in de interactie van mensen. Als overheid moet je die energie erkennen en stimuleren

    in opleidingen en andere faciliteiten. De opkomst van de creatieve sector is niet los te zien van die van de zzp-ers, zelfstandigen zonder personeel. Het aantal zzp-ers, onder wie dus veel in de creatieve sector, is enorm toegenomen de laatste jaren. Het zijn er nu zon 700.000 en dat aantal groeit waarschijnlijk door tot een miljoen in 2010. Daar zit de innovativiteit en ondernemingslust van de toekomst.

    Is de keerzijde dan niet dat we naar een ieder-voor-zich-maatschappij gaan?Nee. Kernwoord is en blijft solidariteit. Solidariteit is van alle tijden. Mensen hebben altijd mensen nodig. Dertig, veertig jaar geleden zat die solidariteit in de zuilen; dat was toen de wijze waarop mensen zich verbonden wisten met de samenleving. Nu zit de solidariteit veel meer in netwerken. Iedereen onderhoudt zijn netwerken, met dank aan de zich snel ontwikkelende technologie. Ook mijn kinderen e-mailen en smsen met elkaar en hun vrienden, wensen elkaar succes als er een examen op komst is. Dat doen ze spontaan, uit solidariteit, omdat ze elkaar nodig hebben. Ik vind de huidige tijd dan ook helemaal niet egocentrisch. Sterker nog, de huidige netwerkmaatschappij is eigenlijk veel authentieker en spontaner dan de tijd van de verzuiling.

    www.hbo-raad.nl

    Ik vind de huidige

    tijd helemaal niet

    egocentrisch

  • 7 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Gerard Anneveldt

    Mijn ervaring is dat je leven niet wordt verrijkt met kennis, maar met inzichten. Kennis heeft alleen nut als je die toepast, tenzij je het leuk vindt om te leren. Inzichten leveren een andere kijk op de werkelijkheid op en zetten aan tot nadenken en het maken van nieuwe keuzen. Ik probeer daarom managers tot inzichten te brengen en stel bijvoorbeeld vaak als binnenkomer, aan het begin van een training, dat tijd niet bestaat. We leven in het hier en nu. Als u vindt dat tijd bestaat, nodig ik u uit om gisteren of morgen te leven dat lukt u niet. Met dit inzicht is het dan ook onmogelijk om het druk te hebben. Natuurlijk hebben we allemaal een agenda met zaken die moeten gebeuren. Maar laat dat u niet afleiden van het besef dat u op dit moment leeft, en niet over een uur, of over een dag. Het gevoel van het druk hebben is, inderdaad, slechts een gevoel, geen realiteit.

    Tijd, voedsel, werk en ontspanning laten zich vergelijken met het water dat door een rivier stroomt en daarbij bent u zelf de rivier. Dan beseft u hoe u verbonden bent met uw omgeving. In Nederland voelt u zich anders, en gedraagt u zich anders, dan bijvoorbeeld in Frankrijk. Want de omgeving is veranderd, dus u verandert ook. Dat inzicht geeft rust. In plaats van de vreemde omgeving met veel energie proberen te verwerken in de eigen belevingswereld, kunt u die omgeving beter toelaten. Laat u erdoor benvloeden. Of neem het inzicht dat veranderingen altijd bij uzelf beginnen. Want als u blijft doen wat u deed, zult u altijd krijgen wat u kreeg.

    Dit jaar neem ik afscheid van TBI. Ik heb hier in bijna tien jaar veel geleerd. Ten eerste: geef talent de ruimte, vooral ruimte om een eigen invulling aan de taken en verantwoordelijkheden te geven. Er zijn immers ontelbaar veel mogelijkheden om je werk goed te doen. Die manier dient men zelf te kunnen kiezen. Ik heb ook geleerd om niet te oordelen, maar om vragen te stellen. Bij het vormen van

    het oordeel is de conclusie reeds getrokken en het denken gestopt. Ik stel daarom vragen, bij zaken waar ik mee geconfronteerd word en die ik nog niet goed doorzie. Want degene die vragen stelt, neemt de leiding, niet degene die de antwoorden geeft. Bovendien heb ik de waarde van een bedrijfs-cultuur goed leren kennen. TBI heeft namelijk een zeer bijzondere en eigen cultuur, met boven gemiddelde aandacht voor de maat-schappelijke omgeving waarin wij opereren. Ons studiefonds is daarvan een voorbeeld. Vanaf leeftijd twaalf jaar tot en met de hbo- of wo-studie ontvangen de kinderen van alle medewerkers een subsidie van 55 procent van hun studiekosten. Zone is hiervan ook een resultaat; met dit magazine laten we de relevantie zien van onze activiteiten voor de samenleving, en bieden we tegelijkertijd een breed podium voor opvattingen vanuit de politiek, wetenschap en bedrijfsleven. Ondernemerschap is het andere hoofdkenmerk van onze bedrijfscultuur: ondernemerschap zo laag mogelijk in de organisatie is al jaren ons credo. Daarmee bewandelt TBI een bijzondere ondernemersweg: de weg van de vrijheid. Ervaring leert dat deze vrijheid juist leidt tot een grotere gevoelde verantwoordelijkheid. TBI, de netwerkorganisatie van al die TBI bedrijven, wordt daarmee als geen andere onderneming gemaakt door de mensen die er samenwerken: ons collectieve verstand, dat is niet alleen wat wij zijn, ook waar wij voor staan. Daar moeten wij zorgvuldig mee omgaan. Dat geef ik mijn opvolger graag mee.

    Gerard Anneveldt is hoofd P&O en Communicatie

    bij TBI. In deze functie is hij onder meer

    directeur van TBI acdmy en directeur van

    Stichting Studiefonds TBI.

    Daarnaast is hij hoofdredacteur van Zone.

    Hij gaat per 1 januari 2009 met pensioen.

    www.tbi.nl

    De reis is de bestemming

  • 8 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Projectrecensie

    De ovatonde van Nijmegen

    De Keizer Augustus ovatonde, aan de Keizer Hendrik VIsingel over de Rijksweg A325, is een kunstwerk in een nieuwe vorm: een ovale rotonde.

    De eerste indruk vanaf de A325 is dat je een brug nadert waarvan de gebogen overspanning met subtiele conisch gevormde pijlers simpel is vormgegeven. De verhoudingen van de boogvorm ten opzichte van de overspanning zijn in een goede balans. Het geheel krijgt s avonds echter een extra dimensie. Door het witte licht op de boog en het contrast met de blauwe verlichting in de betonnen over kluizing wordt de illusie gewekt dat de boog zich presenteert als een kroon op de ovatonde. Door dit lichteffect krijgt het geheel meer de betekenis van een landmark.

    PROJECT Ovatonde, Nijmegen

    REALISATIE Haverkort Voormolen

    OPDRACHTGEVERS ProRail en Gemeente Nijmegen

    JAAR 2007

    PROJECT Ovatonde, Nijmegen

    DETAIL BOVEN Blauwe verlichting in het beton

    DETAIL ONDER Wit licht op de boog

    INTERNET www.haverkortvoormolen.nl

    Omdat Nijmegen de zogeheten sprong over de Waal maakt en zich in noordelijke richting uitbreidt, vormt dit viaduct volgens de architecten, Zwarts & Jansma, de poort voor Nijmegen, en mag deze als zodanig ook herkenbaar zijn. En daar zijn ze in een bescheiden maar subtiele manier in geslaagd. Een voorbeeld van subtiliteit is de vorm van verlichting langs de A325 en op de ovatonde: deze heeft een buiging in de richting van de boog met de pijlers.

    Weids effect De beleving op de ovatonde zelf is een geheel andere dan vanaf de A325. Door het weidse karakter van de ovatonde, dubbele rijstroken gescheiden door een brede tussenberm en een fietspad met twee rijstroken, lijkt het of je een

    entree nadert van een groot terrein. De bogen van de ovatonde versterken hier het weidse effect doordat ze naar buiten overhellen. Dit alles draagt bij aan een overzichtelijk verkeersbeeld.Als we het verkeersplein nu vanuit vogelvlucht aanschouwen, heeft het minicircuit veel weg van een arena, door zijn ovale vorm met in het midden de brede groene hellingen. De naam Keizer Augustusplein krijgt vanuit de lucht ineens meer betekenis; Keizer Augustus (63 voor Chr. 14 na Chr.) was het die de Romeinse troepen richting Nijmegen stuurde. Met de ovatonde heeft Nijmegen er een land-mark op keizerlijk niveau bijgekregen.

    Joe van der Veen, architectuurhistoricus

  • Martinus Nijhoff (1894 1953)

    was dichter, toneelschrijver,

    vertaler en essayist.

    9 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Letteren

    PROJECT Ovatonde, Nijmegen

    DETAIL BOVEN Blauwe verlichting in het beton

    DETAIL ONDER Wit licht op de boog

    INTERNET www.haverkortvoormolen.nl

    De Moeder de Vrouw

    Ik ging naar Bommel om de brug te zien.

    Ik zag de nieuwe brug. Twee overzijden

    die elkaar vroeger schenen te vermijden

    werden weer vrienden. Een minuut of tien

    dat ik daar lag in t gras, mijn thee gedronken,

    mijn hoofd vol van het landschap wijd en zijd,

    laat ik daar midden uit de oneindigheid

    een stem vernemen, dat mijn ooren klonken.

    Het was een vrouw. Het schip dat zij bevoer

    kwam langzaam op den stroom voorbij gevaren.

    Zij was alleen aan dek, zij stond aan t roer,

    en wat zij zong hoorde ik dat psalmen waren.

    O, dacht ik, o, dat daar mijn moeder voer.

    Prijs God, zong zij, Zijn hand zal u bewaren.

    Martinus Nijhoff

    Over de brug

  • 10 | TBI

    Japan en Nederland hebben een bijzondere band. De oorsprong ligt in de handel, maar ook in de kunsten. Vincent van Gogh liet zich door Japan inspireren, en ruim een eeuw later is zijn museum door een Japanse architect, Kisho Kurokawa, uitgebreid met een paviljoen. Twee culturen komen nu in het Van Gogh Museum bij elkaar. Hoe beoordeelt een in Nederland wonende, Japanse architect het paviljoen van zijn collega? Een museum, als kunstwerk aanschouwd.

    De Japanse architect Keigo Kobayashi is drie jaar werkzaam in Nederland bij het Rotterdamse bureau Office for Metropolitan Architecture (OMA) van Rem Koolhaas. Hij geeft zijn visie op de prestaties van zijn landgenoot en biedt en passant inzicht in de verschillen tussen de Japanse en Nederlandse cultuur.

    ZonnebloemenHet oorspronkelijke Van Gogh Museum in Amsterdam is een ontwerp van Gerrit Rietveld. Deze overleed tijdens het project, waarna zijn kantoorgenoten het werk afmaakten. Rietveld kende een grote rol aan natuurlijk licht toe, merkt Kobayashi op. Hoe hoger in het gebouw, hoe lichter het werd. Dit effect is door zijn opvolgers helaas teniet gedaan. Bovenin zijn er meer muren gekomen waardoor het donkerder is dan Rietveld bedoeld moet hebben. Kobayashi roemt het Rietveld-ontwerp: Heel uitgesproken, met die dominerende vierkanten. De onverwacht grote bezoekersaantallen lieten al snel een nijpend capaciteitstekort zien. Er was dringend behoefte aan meer ruimte voor tijdelijke tentoonstellingen. Begin jaren negentig werd daarom besloten een extra gebouw

    Een museum als kunstwerk

  • 11 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Over de schutting

    te ontwikkelen. Hiervoor werd Kurokawa aangetrokken. De Japanse koper van een van de Zonnebloemen van Van Gogh was overigens een van de financiers. Het was hem sinds zijn aankoop zo voor de wind gegaan dat hij iets voor Van Gogh terug wilde doen.

    VormtaalKobayashi: Een additioneel gebouw heeft altijd een relatie met het hoofdgebouw. Het staat er letterlijk mee in verbinding. Je kan dan in mijn visie als architect twee kanten op: radicaal commentaar leveren op dat hoofd-gebouw of er op aansluiten, dus in dezelfde vormtaal een variant ontwikkelen. Er zijn in het paviljoen vormreferenties aanwezig, zoals bepaalde parallel lopende lijnen (zie de plattegrond), maar Kobayashi is toch kritisch: Ik vind dat Kurokawa een veilige weg heeft gekozen te veilig, naar mijn smaak. Het is een mooi ontwerp, zonder meer, maar de hoofdvorm, de ovaal, heeft geen link met het hoofdgebouw. Het lijkt een radicaal ontwerp, maar dat is het niet; de confrontatie wordt juist vermeden. Dit is overigens wel weer heel Japans. Japanners zijn heel indirect, zijn het liefst met iedereen vrienden. Ze vermijden confrontaties en dit ontwerp is dus typisch Japans te noemen. Zie ook de kleur, grijs. Echt een kleur waar men geen aanstoot aan neemt en dus heel populair is in Japan. Het had volgens Kobayashi veel spannender gekund: Een ontwerp dat ook allerlei hoeken heeft, maar dan bijvoorbeeld niet helemaal loodrecht. Grappig genoeg meent Kobayashi dus dat Kurokawa niet zon Japans ontwerp had moeten maken. Dat klinkt tegenstrijdig, maar dat is juist een reden dat ik zelf voor een niet-Japans bureau heb gekozen. Hier inventariseren we standaard de context van een gebouw, dus alle aspecten van de stad waarin het zich bevindt, met veel onderzoek, data-analyses en dergelijke. Die benadering sta ik voor.Kobayashi studeerde architectuur aan een universiteit in Tokyo, maar vond daar de architectuurvisie te veel gestuurd door de richting van een aantal Japanse iconen. Om de blik te verruimen, vertrok hij naar de Harvard Design School in

    Boston. Zeer internationaal georinteerd, oordeelt hij nu. Iedereen neemt daar zijn eigen achtergrond mee. Ik was daar dus toch de Japanse architect, maar die ontmoeting met al die achtergronden inspireerde toch enorm. Een van de cursussen werd door Rem Koolhaas, oprichter van OMA, gegeven; dat maakte indruk. Gevolg: een aanstelling bij OMA in Rotterdam waar Kobayashi nu drie jaar werkt.

    VolksaardDe architectuur van de twee gebouwen van het Van Gogh Museum weerspiegelt volgens Kobayashi dus cultuur-verschillen. Nederlanders zijn in veel opzichten tegenover-gesteld aan de Japanners: Nederlanders zijn direct, zoeken meteen de confrontatie en maken statements. Wellicht is dat de volksaard. Het levert in elk geval uitgesproken architectuur op. Het paviljoen is mooi, doordacht, kloppend, maar niet confronterend. Het had dus Nederlandser gekund. Het staat tenslotte in Nederland. Een ander typisch Nederlands trekje is het controleren van ruimte. Binnen en buiten: twee gescheiden werelden voor de Nederlander. Binnen woon je, buiten verplaats je je volstrekt functioneel. Japanse architecten leggen juist een verbinding: het uitzicht van een raam is onderdeel van het ontwerp. Een veel organischer opvatting dus. In de visie van Kurokawa is een stad, heel Japans, een organische entiteit die blijft groeien. Kobayashi: Met dat uitgangspunt creerde hij veel ruimte voor zichzelf, wat voor veel architecten essentieel is om optimaal te werken. Dat brengt hem op zijn eerdere opmerking over het Rietveld-ontwerp, waarvan de essentie het vele daglicht na zijn overlijden is afgezwakt. Daardoor is het hoofdgebouw wat bescheiden geworden; het heeft niet die Nederlandse radicaliteit. Het oorspronkelijke Rietveld-ontwerp had waarschijnlijk ook een spannender Kurokawa-paviljoen opgeleverd.

    www.oma.nl

    www.jpvaneesteren.nl

    Plattegrond van het Van Gogh

    Museum met aan de rechterkant

    het paviljoen van Kurokawa.

    Het paviljoen werd in 1999

    opgeleverd en is gebouwd door

    J.P. van Eesteren.

  • 12 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Markant

    Kunst betekent voor mij vooral het oproepen van emotie. Als mensen, vooral jonge mensen, dat kunnen bewerkstelligen door hun eigen emoties om te zetten in kunstvormen, spreekt mij dat enorm aan. Dat mag van mij op jonge leeftijd beginnen. Als mijn zoon van vijf een schilderij maakt, vind ik dat prachtig. Hij legt er zijn ziel en zaligheid in en juist dat aspect raakt me. Overigens heeft hij een goed voorbeeld, want zijn moeder schildert ook, aldus Ad van der Heijden, directeur van Korteweg Bouw.

    Passie voor kunst

    Van der Heijden vindt dat de onder-steuning van kunstzinnige vorming over het algemeen te wensen overlaat. Daarom probeer ik als bestuurslid mijn steentje bij te dragen aan de verdere ontwikkeling van het nieuwe Museum voor Grafische Vormgeving, voorheen De Beyerd, in Breda. Een nadruk ligt daar onder andere op kinderen. Het museum heeft bijvoorbeeld een hoek verboden voor volwassenen, waar kinderen naar hartelust met fotografie kunnen experimenteren, t-shirts ontwerpen, kennismaken met etalage-inrichting, enzovoorts. Daar willen ze ook heel nadrukkelijk scholen bij betrekken. Wat latent aanwezig is, zal gestimuleerd moeten worden. Vijftien jaar geleden stond het Centrum voor Beeldende Kunsten De Beyerd voor de keuze: doorgroeien tot een kunsthal of tot een echt museum. Door de grote inzet van Frank Tiesing,

    tot vorig jaar directeur, werd het dit laatste. Een rigoureuze verbouwing van het eeuwen oude pand en hyper-moderne nieuwbouw naast en achter het pand volgden. De bouwbranche in Breda en omgeving en de Bredase Bouwsociteit, waarvan Van der Heijden voorzitter is, maakten zich al langer sterk om jonge kunstenaars van de stad te ondersteunen. De bouw-sociteit steunt jonge kunstenaars, door van juist regionale kunstenaars die een steuntje in de rug kunnen gebruiken, werken aan te kopen. Ook zorgt de bouwsociteit voor gastsprekers die een bijzondere prestatie hebben geleverd voor de regio.

    FestivalVan der Heijden: Voor de stad Breda is dit Grafisch Museum uitermate belangrijk. Want wat is Breda eigenlijk? Een kunststad, een cultuurstad, sinds

    dit seizoen een voetbalstad en een ondernemende stad. Hier vindt een van Nederlands grootste binnenstedelijke herontwikkelingen (de spoorzone) plaats, waarbij kunst en cultuur centraal staan. Dat vereist een sterk ondernemers-klimaat en een krachtig stadsbestuur. Zon kunst- en cultuurgerichte omgeving inspireert ook kinderen, vindt Van der Heijden. Ik ben ervan overtuigd dat kinderen die op jonge leeftijd worden geprikkeld door vormen, kleuren en kunst, een grote voor sprong hebben op onze generatie. Van het stimuleren van hun creativiteit in denken en doen zullen zij hun hele leven, ook in hun latere beroep, veel profijt hebben.

    www.graphicdesignmuseum.nl

    www.kortewegbouw.nl

  • FOTOGRAAF Onbekend

    TITEL Afsluiting Vlieter Afsluitdijk

    JAAR 28 mei 1932

    COLLECTIE Archief Johan Pollema

    FOTOGRAAF Onbekend

    TITEL Keetarbeiders op Afsluitdijk

    JAAR 1929 1934

    COLLECTIE Archief Johan Pollema

    13 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    In perspectief

    www.eendijkvaneendijk.nl

    Voor altijd dichtDe Zuiderzee veranderde in 1932 in het IJsselmeer: de Afsluitdijk was gereed, dertig kilometer lang, negentig meter breed. De aanleg van de Afsluitdijk, zonder hulp van computers of andere geavanceerde elektronica, was een staaltje vakmanschap dat nog steeds internationale bewondering oogst.

    FOTOGRAAF Onbekend

    TITEL Afsluiting Vlieter Afsluitdijk

    JAAR 28 mei 1932

    COLLECTIE Archief Johan Pollema

  • 14 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Galerie

    KUNSTENAAR Diet Wiegman

    TITEL Inside Boccioni

    TECHNIEK Beton

    FORMAAT 4,70 meter hoog

    JAAR 2001

    COLLECTIE J.P. van Eesteren

    Bedrijfsinspiratie

    Kunst kan ons verrassen, tot nadenken stemmen en inspireren. Een andere kijk op de werkelijkheid werkt verfrissend en stimuleert de eigen creativiteit.Diverse TBI bedrijven beschikken over kunstwerken. Ze hangen er in de gangen, kantoren en vergaderruimten, of bevinden zich op het bedrijfsterrein. Een kunstwerk verleent zo een eigen identiteit aan de omgeving waarin het zich bevindt. Tegelijkertijd zijn de kunstwerken cultuurdragers. Niet zelden markeert een aangeschaft schilderij of beeldhouwwerk een belangrijk moment in het bestaan van het bedrijf, zodat de herinnering daaraan levend blijft.

  • 4 08

    120

    554

    1 05

    123

    438

    0 2233

    271

    Wildpassage

    Tunnel

    Viaduct

    Brug

    Aquaduct

    0 011469

    0 4059

    407

    0 0048

    208

    0 10

    101

    557

    0 2053

    198

    0 0043

    113

    0 0029108

    0 003864

    3 0056

    134

    0

    320

    640

    960

    1.280

    1.600

    1.920

    2.240

    2.560

    2.880

    3.200

    8 916

    717

    3.121

    Totaal aantal kunstwerken

    in Nederland

    Totaal aantal kunstwerken

    per provincie

    Bron: Rijkswaterstaat Bouwdienst

    15 | TBI 16 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Acht

    zoneNAJAAR 2008

    Barometer

    zoneNAJAAR 2008

    Uit

    Nederland heeft een ver ontwikkelde

    infrastructuur. Omdat er veel mensen

    op een klein oppervlak wonen, omdat

    Nederland een groot aandeel heeft in de

    Europese goederenlogistiek en omdat

    Nederland een complexe geologie heeft,

    met vooral heel veel water.

    Veel infrastructuur betekent veel

    kunstwerken. Nederland telt maar liefst

    1.142 bruggen en 54 tunnels. Varirend

    van viaducten tot ecoducten en van

    bruggen over water tot bruggen over

    wegen.

    Kruisende wegen

    Ku

    nst van

    TBI

    Nationale trots

    Elk land eert zijn kunstwerken; vele ervan

    zijn vereeuwigd op postzegelformaat.

    De wijze van afbeelden loopt sterk uiteen:

    als op zichzelf staand object, als onderdeel

    van de omgeving of in zijn functie van

    transportverbinding. Recht van voren, in

    perspectief of vanuit de lucht. Het gaat om

    dezelfde trots, maar die wordt gevarieerd

    geuit, vanuit verschillende culturen.

    Een stalen monument van menselijk vernuft

    Vriend en vijand lijken het eens te zijn dat Joris Ivens (1898 1989) zijn beste films maakte tijdens zijn Nederlandse periode, tot 1931: zwijgende avantgardistische vormexperimenten, die genspireerd werden door de theorien rond de absolute film en de montageopvattingen van Sergej Eisenstein. Vooral Regen (1927) en De brug (1928) maken de indruk boven elke kritiek verheven te zijn. Het zijn studies in vorm, beweging, ritme en montage, die destijds, volgens Ivens medeoprichters van de Filmliga zoals Menno ter Braak en Henrik Scholte, de geboorte van de cinema als autonome kunstvorm aankondigden.

    VooruitgangDe voor Ivens kenmerkende retorische toon en een heilig ontzag voor de onvermijdelijke maatschappelijke vooruitgang zijn ook in De brug te bespeuren. De spoorbrug over de Nieuwe Maas, in Rotterdam ook bekend als De Hef, wordt voor Ivens camera een stalen monument van menselijk vernuft en precisie, een ode aan de toepassing van de 19eeeuwse industrile revolutie tot heil van de hele mensheid. In die visuele rapsodie van vormen valt eigenlijk alleen de belofte van een nieuwe filmkunst te ontdekken, die vervolgens noch Ivens, die zich snel liet kennen als een charmante politieke propagandist, noch iemand anders heeft weten in te lossen. Inderdaad valt nu slechts de videokunst, een hybride en futiele bastaarddiscipline, als logische erfgenaam aan te wijzen. Wat achteraf bezien De brug mist, is drama (het wachten van een trein op het rijzen en dalen van de hef neemt die functie slechts nominaal waar), een nietretorische relevantie en zelfs de verlossing door pozie. Het is een mijlpaal in de filmgeschiedenis, maar op een weg die nergens heen leidde. Film is namelijk van alle kunsten de minst autonome, zoals Ivens eigen latere oeuvre en levensloop overtuigend zouden aantonen.

    Hans Beerekamp, tvrecensent en exfilmredacteur bij

    NRC Handelsblad, over de film De brug van Joris Ivens. Dit is een

    bewerking van een aflevering uit de serie 100 jaar over de

    50 belangrijkste films uit de eerste eeuw van hun ontstaan,

    die verscheen in NRC Handelsblad van 6 december 1995.

    FILMMAKER Joris Ivens (1898 1989)

    TITEL Filmstills De brug

    JAAR 5 mei 1928

    COPYRIGHT Europese Stichting Joris Ivens Nijmegen

    KUNSTENAAR Louise van Terheijden

    TITEL Thinking of you

    TECHNIEK Pastel op papier

    FORMAAT 70 x 90 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Hazenberg Bouw

    KUNSTENAAR Marte Rling

    TITEL Spiegelwimpels

    TECHNIEK Spiegels

    FORMAAT 2,50 meter hoog

    JAAR 1990

    COLLECTIE Wolter & Dros

    KUNSTENAAR Peter Zomerdijk

    TITEL Lightmachine

    TECHNIEK Hoogglans gespoten plaatstaal

    FORMAAT 200 x 300 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Eekels Elektrotechniek

    KUNSTENAAR Loes Kurpershoek

    TITEL Zonder Titel

    TECHNIEK Acryl op doek

    FORMAAT 185 x 145 cm

    JAAR 2000

    COLLECTIE Korteweg Bouw

    KUNSTENAAR Jan Hein Arens

    TITEL Bij benadering

    TECHNIEK Acrylverf, spuitbus op doek

    FORMAAT 100 x 100 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Hazenberg Bouw

    KUNSTENAAR Jan van Lokhorst

    TITEL Zonder Titel

    TECHNIEK Olieverf op doek

    FORMAAT 120 x 100 cm

    JAAR 2007

    COLLECTIE Hopman Interheem

    KUNSTENAAR Kees van Bohemen

    TITEL The Factory

    TECHNIEK Acryl op doek

    FORMAAT 100 x 100 cm

    JAAR 2006

    COLLECTIE Hevo

    KUNSTENAAR Jean Pierre Nijs

    TITEL Deltion college

    TECHNIEK Airbrush

    FORMAAT 170 x 170 cm

    JAAR 2008

    COLLECTIE WTH

    KUNSTENAAR Arthur Bernard

    TITEL Beeld van een bouwer

    TECHNIEK Brons

    FORMAAT 60 cm hoog

    JAAR 2008

    COLLECTIE Kanters Bouw

    TITEL Zeelandbrug, over de Oosterschelde

    JAAR 1965

    TITEL Chaumont Viaduct, Chaumont

    JAAR 1856

    TITEL Mannenbash Bridge, Fukagawa

    JAAR Onbekend

    TITEL HaShiva Interchange, Isral

    JAAR 1981

    TITEL Van Brienenoordbrug, Rotterdam

    JAAR 1965

    TITEL Brooklyn Bridge, New York

    JAAR 1883

    TITEL Magere Brug, Amsterdam

    JAAR 1694

    TITEL Viaduct van Chebel, Chebel

    JAAR 1907

    21 | TBI 22 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Acht

    Nationale trots

    Elk land eert zijn kunstwerken; vele ervan

    zijn vereeuwigd op postzegelformaat.

    De wijze van afbeelden loopt sterk uiteen:

    als op zichzelf staand object, als onderdeel

    van de omgeving of in zijn functie van

    transportverbinding. Recht van voren, in

    perspectief of vanuit de lucht. Het gaat om

    dezelfde trots, maar die wordt gevarieerd

    geuit, vanuit verschillende culturen.

  • Bron: Rijkswaterstaat Bouwdienst

    4 08

    120

    554

    1 05

    123

    438

    0 2233

    271

    Wildpassage

    Tunnel

    Viaduct

    Brug

    Aquaduct

    0 011469

    0 4059

    407

    0 0048

    208

    0 10

    101

    557

    0 2053

    198

    0 0043

    113

    0 0029108

    0 003864

    3 0056

    134

    0

    320

    640

    960

    1.280

    1.600

    1.920

    2.240

    2.560

    2.880

    3.200

    8 916

    717

    3.121

    Totaal aantal kunstwerken

    in Nederland

    Totaal aantal kunstwerken

    per provincie

    15 | TBI 16 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Acht

    zoneNAJAAR 2008

    Barometer

    zoneNAJAAR 2008

    Uit

    Nederland heeft een ver ontwikkelde

    infrastructuur. Omdat er veel mensen

    op een klein oppervlak wonen, omdat

    Nederland een groot aandeel heeft in de

    Europese goederenlogistiek en omdat

    Nederland een complexe geologie heeft,

    met vooral heel veel water.

    Veel infrastructuur betekent veel

    kunstwerken. Nederland telt maar liefst

    1.142 bruggen en 54 tunnels. Varirend

    van viaducten tot ecoducten en van

    bruggen over water tot bruggen over

    wegen.

    Kruisende wegen

    Ku

    nst van

    TBI

    Nationale trots

    Elk land eert zijn kunstwerken; vele ervan

    zijn vereeuwigd op postzegelformaat.

    De wijze van afbeelden loopt sterk uiteen:

    als op zichzelf staand object, als onderdeel

    van de omgeving of in zijn functie van

    transportverbinding. Recht van voren, in

    perspectief of vanuit de lucht. Het gaat om

    dezelfde trots, maar die wordt gevarieerd

    geuit, vanuit verschillende culturen.

    Een stalen monument van menselijk vernuft

    Vriend en vijand lijken het eens te zijn dat Joris Ivens (1898 1989) zijn beste films maakte tijdens zijn Nederlandse periode, tot 1931: zwijgende avantgardistische vormexperimenten, die genspireerd werden door de theorien rond de absolute film en de montageopvattingen van Sergej Eisenstein. Vooral Regen (1927) en De brug (1928) maken de indruk boven elke kritiek verheven te zijn. Het zijn studies in vorm, beweging, ritme en montage, die destijds, volgens Ivens medeoprichters van de Filmliga zoals Menno ter Braak en Henrik Scholte, de geboorte van de cinema als autonome kunstvorm aankondigden.

    VooruitgangDe voor Ivens kenmerkende retorische toon en een heilig ontzag voor de onvermijdelijke maatschappelijke vooruitgang zijn ook in De brug te bespeuren. De spoorbrug over de Nieuwe Maas, in Rotterdam ook bekend als De Hef, wordt voor Ivens camera een stalen monument van menselijk vernuft en precisie, een ode aan de toepassing van de 19eeeuwse industrile revolutie tot heil van de hele mensheid. In die visuele rapsodie van vormen valt eigenlijk alleen de belofte van een nieuwe filmkunst te ontdekken, die vervolgens noch Ivens, die zich snel liet kennen als een charmante politieke propagandist, noch iemand anders heeft weten in te lossen. Inderdaad valt nu slechts de videokunst, een hybride en futiele bastaarddiscipline, als logische erfgenaam aan te wijzen. Wat achteraf bezien De brug mist, is drama (het wachten van een trein op het rijzen en dalen van de hef neemt die functie slechts nominaal waar), een nietretorische relevantie en zelfs de verlossing door pozie. Het is een mijlpaal in de filmgeschiedenis, maar op een weg die nergens heen leidde. Film is namelijk van alle kunsten de minst autonome, zoals Ivens eigen latere oeuvre en levensloop overtuigend zouden aantonen.

    Hans Beerekamp, tvrecensent en exfilmredacteur bij

    NRC Handelsblad, over de film De brug van Joris Ivens. Dit is een

    bewerking van een aflevering uit de serie 100 jaar over de

    50 belangrijkste films uit de eerste eeuw van hun ontstaan,

    die verscheen in NRC Handelsblad van 6 december 1995.

    FILMMAKER Joris Ivens (1898 1989)

    TITEL Filmstills De brug

    JAAR 5 mei 1928

    COPYRIGHT Europese Stichting Joris Ivens Nijmegen

    KUNSTENAAR Louise van Terheijden

    TITEL Thinking of you

    TECHNIEK Pastel op papier

    FORMAAT 70 x 90 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Hazenberg Bouw

    KUNSTENAAR Marte Rling

    TITEL Spiegelwimpels

    TECHNIEK Spiegels

    FORMAAT 2,50 meter hoog

    JAAR 1990

    COLLECTIE Wolter & Dros

    KUNSTENAAR Peter Zomerdijk

    TITEL Lightmachine

    TECHNIEK Hoogglans gespoten plaatstaal

    FORMAAT 200 x 300 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Eekels Elektrotechniek

    KUNSTENAAR Loes Kurpershoek

    TITEL Zonder Titel

    TECHNIEK Acryl op doek

    FORMAAT 185 x 145 cm

    JAAR 2000

    COLLECTIE Korteweg Bouw

    KUNSTENAAR Jan Hein Arens

    TITEL Bij benadering

    TECHNIEK Acrylverf, spuitbus op doek

    FORMAAT 100 x 100 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Hazenberg Bouw

    KUNSTENAAR Jan van Lokhorst

    TITEL Zonder Titel

    TECHNIEK Olieverf op doek

    FORMAAT 120 x 100 cm

    JAAR 2007

    COLLECTIE Hopman Interheem

    KUNSTENAAR Kees van Bohemen

    TITEL The Factory

    TECHNIEK Acryl op doek

    FORMAAT 100 x 100 cm

    JAAR 2006

    COLLECTIE Hevo

    KUNSTENAAR Jean Pierre Nijs

    TITEL Deltion college

    TECHNIEK Airbrush

    FORMAAT 170 x 170 cm

    JAAR 2008

    COLLECTIE WTH

    KUNSTENAAR Arthur Bernard

    TITEL Beeld van een bouwer

    TECHNIEK Brons

    FORMAAT 60 cm hoog

    JAAR 2008

    COLLECTIE Kanters Bouw

    TITEL Zeelandbrug, over de Oosterschelde

    JAAR 1965

    TITEL Chaumont Viaduct, Chaumont

    JAAR 1856

    TITEL Mannenbash Bridge, Fukagawa

    JAAR Onbekend

    TITEL HaShiva Interchange, Isral

    JAAR 1981

    TITEL Van Brienenoordbrug, Rotterdam

    JAAR 1965

    TITEL Brooklyn Bridge, New York

    JAAR 1883

    TITEL Magere Brug, Amsterdam

    JAAR 1694

    TITEL Viaduct van Chebel, Chebel

    JAAR 1907

    21 | TBI 22 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Acht

    Nationale trots

    Elk land eert zijn kunstwerken; vele ervan

    zijn vereeuwigd op postzegelformaat.

    De wijze van afbeelden loopt sterk uiteen:

    als op zichzelf staand object, als onderdeel

    van de omgeving of in zijn functie van

    transportverbinding. Recht van voren, in

    perspectief of vanuit de lucht. Het gaat om

    dezelfde trots, maar die wordt gevarieerd

    geuit, vanuit verschillende culturen.

  • 4 08

    120

    554

    1 05

    123

    438

    0 2233

    271

    Wildpassage

    Tunnel

    Viaduct

    Brug

    Aquaduct

    0 011469

    0 4059

    407

    0 0048

    208

    0 10

    101

    557

    0 2053

    198

    0 0043

    113

    0 0029108

    0 003864

    3 0056

    134

    0

    320

    640

    960

    1.280

    1.600

    1.920

    2.240

    2.560

    2.880

    3.200

    8 916

    717

    3.121

    Totaal aantal kunstwerken

    in Nederland

    Totaal aantal kunstwerken

    per provincie

    Bron: Rijkswaterstaat Bouwdienst

    15 | TBI 16 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Acht

    zoneNAJAAR 2008

    Barometer

    zoneNAJAAR 2008

    Uit

    Nederland heeft een ver ontwikkelde

    infrastructuur. Omdat er veel mensen

    op een klein oppervlak wonen, omdat

    Nederland een groot aandeel heeft in de

    Europese goederenlogistiek en omdat

    Nederland een complexe geologie heeft,

    met vooral heel veel water.

    Veel infrastructuur betekent veel

    kunstwerken. Nederland telt maar liefst

    1.142 bruggen en 54 tunnels. Varirend

    van viaducten tot ecoducten en van

    bruggen over water tot bruggen over

    wegen.

    Kruisende wegen

    Ku

    nst van

    TBI

    Nationale trots

    Elk land eert zijn kunstwerken; vele ervan

    zijn vereeuwigd op postzegelformaat.

    De wijze van afbeelden loopt sterk uiteen:

    als op zichzelf staand object, als onderdeel

    van de omgeving of in zijn functie van

    transportverbinding. Recht van voren, in

    perspectief of vanuit de lucht. Het gaat om

    dezelfde trots, maar die wordt gevarieerd

    geuit, vanuit verschillende culturen.

    Een stalen monument van menselijk vernuft

    Vriend en vijand lijken het eens te zijn dat Joris Ivens (1898 1989) zijn beste films maakte tijdens zijn Nederlandse periode, tot 1931: zwijgende avantgardistische vormexperimenten, die genspireerd werden door de theorien rond de absolute film en de montageopvattingen van Sergej Eisenstein. Vooral Regen (1927) en De brug (1928) maken de indruk boven elke kritiek verheven te zijn. Het zijn studies in vorm, beweging, ritme en montage, die destijds, volgens Ivens medeoprichters van de Filmliga zoals Menno ter Braak en Henrik Scholte, de geboorte van de cinema als autonome kunstvorm aankondigden.

    VooruitgangDe voor Ivens kenmerkende retorische toon en een heilig ontzag voor de onvermijdelijke maatschappelijke vooruitgang zijn ook in De brug te bespeuren. De spoorbrug over de Nieuwe Maas, in Rotterdam ook bekend als De Hef, wordt voor Ivens camera een stalen monument van menselijk vernuft en precisie, een ode aan de toepassing van de 19eeeuwse industrile revolutie tot heil van de hele mensheid. In die visuele rapsodie van vormen valt eigenlijk alleen de belofte van een nieuwe filmkunst te ontdekken, die vervolgens noch Ivens, die zich snel liet kennen als een charmante politieke propagandist, noch iemand anders heeft weten in te lossen. Inderdaad valt nu slechts de videokunst, een hybride en futiele bastaarddiscipline, als logische erfgenaam aan te wijzen. Wat achteraf bezien De brug mist, is drama (het wachten van een trein op het rijzen en dalen van de hef neemt die functie slechts nominaal waar), een nietretorische relevantie en zelfs de verlossing door pozie. Het is een mijlpaal in de filmgeschiedenis, maar op een weg die nergens heen leidde. Film is namelijk van alle kunsten de minst autonome, zoals Ivens eigen latere oeuvre en levensloop overtuigend zouden aantonen.

    Hans Beerekamp, tvrecensent en exfilmredacteur bij

    NRC Handelsblad, over de film De brug van Joris Ivens. Dit is een

    bewerking van een aflevering uit de serie 100 jaar over de

    50 belangrijkste films uit de eerste eeuw van hun ontstaan,

    die verscheen in NRC Handelsblad van 6 december 1995.

    FILMMAKER Joris Ivens (1898 1989)

    TITEL Filmstills De brug

    JAAR 5 mei 1928

    COPYRIGHT Europese Stichting Joris Ivens Nijmegen

    KUNSTENAAR Louise van Terheijden

    TITEL Thinking of you

    TECHNIEK Pastel op papier

    FORMAAT 70 x 90 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Hazenberg Bouw

    KUNSTENAAR Marte Rling

    TITEL Spiegelwimpels

    TECHNIEK Spiegels

    FORMAAT 2,50 meter hoog

    JAAR 1990

    COLLECTIE Wolter & Dros

    KUNSTENAAR Peter Zomerdijk

    TITEL Lightmachine

    TECHNIEK Hoogglans gespoten plaatstaal

    FORMAAT 200 x 300 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Eekels Elektrotechniek

    KUNSTENAAR Loes Kurpershoek

    TITEL Zonder Titel

    TECHNIEK Acryl op doek

    FORMAAT 185 x 145 cm

    JAAR 2000

    COLLECTIE Korteweg Bouw

    KUNSTENAAR Jan Hein Arens

    TITEL Bij benadering

    TECHNIEK Acrylverf, spuitbus op doek

    FORMAAT 100 x 100 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Hazenberg Bouw

    KUNSTENAAR Jan van Lokhorst

    TITEL Zonder Titel

    TECHNIEK Olieverf op doek

    FORMAAT 120 x 100 cm

    JAAR 2007

    COLLECTIE Hopman Interheem

    KUNSTENAAR Kees van Bohemen

    TITEL The Factory

    TECHNIEK Acryl op doek

    FORMAAT 100 x 100 cm

    JAAR 2006

    COLLECTIE Hevo

    KUNSTENAAR Jean Pierre Nijs

    TITEL Deltion college

    TECHNIEK Airbrush

    FORMAAT 170 x 170 cm

    JAAR 2008

    COLLECTIE WTH

    KUNSTENAAR Arthur Bernard

    TITEL Beeld van een bouwer

    TECHNIEK Brons

    FORMAAT 60 cm hoog

    JAAR 2008

    COLLECTIE Kanters Bouw

    TITEL Zeelandbrug, over de Oosterschelde

    JAAR 1965

    TITEL Chaumont Viaduct, Chaumont

    JAAR 1856

    TITEL Mannenbash Bridge, Fukagawa

    JAAR Onbekend

    TITEL HaShiva Interchange, Isral

    JAAR 1981

    TITEL Van Brienenoordbrug, Rotterdam

    JAAR 1965

    TITEL Brooklyn Bridge, New York

    JAAR 1883

    TITEL Magere Brug, Amsterdam

    JAAR 1694

    TITEL Viaduct van Chebel, Chebel

    JAAR 1907

    21 | TBI 22 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Acht

    Nationale trots

    Elk land eert zijn kunstwerken; vele ervan

    zijn vereeuwigd op postzegelformaat.

    De wijze van afbeelden loopt sterk uiteen:

    als op zichzelf staand object, als onderdeel

    van de omgeving of in zijn functie van

    transportverbinding. Recht van voren, in

    perspectief of vanuit de lucht. Het gaat om

    dezelfde trots, maar die wordt gevarieerd

    geuit, vanuit verschillende culturen.

  • 20 | TBI19 | TBI18 | TBI17 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Kunst van TBI

    PROJECT Ecoduct De Borkeld

    LOCATIE Rijksweg A1, Rijssen

    OPDRACHTGEVER Bouwdienst Rijkswaterstaat

    OPDRACHTNEMER o.a. Haverkort Voormolen

    JAAR 2003

    PROJECT Ledwand Reizend Zand spoorwegstation Apeldoorn

    LOCATIE Apeldoorn

    OPDRACHTGEVER Gemeente Apeldoorn

    OPDRACHTNEMER Rena Electronica

    LICHTKUNSTENAAR Giny Vos

    JAAR 2008

    PROJECT Ledwand Parktheater Eindhoven

    LOCATIE Eindhoven

    OPDRACHTGEVER Parktheater Eindhoven

    OPDRACHTNEMER HVL Armada Outdoor, Rena Electronica

    LICHTKUNSTENAAR Herman Kuijer

    JAAR 2007

    PROJECT Geluidsscherm

    LOCATIE A15, Doetinchem

    OPDRACHTGEVER Gemeente Doetinchem

    OPDRACHTNEMER Haverkort Voormolen

    JAAR 2007

  • 20 | TBI19 | TBI18 | TBI17 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Kunst van TBI

    PROJECT Ecoduct De Borkeld

    LOCATIE Rijksweg A1, Rijssen

    OPDRACHTGEVER Bouwdienst Rijkswaterstaat

    OPDRACHTNEMER o.a. Haverkort Voormolen

    JAAR 2003

    PROJECT Ledwand Reizend Zand spoorwegstation Apeldoorn

    LOCATIE Apeldoorn

    OPDRACHTGEVER Gemeente Apeldoorn

    OPDRACHTNEMER Rena Electronica

    LICHTKUNSTENAAR Giny Vos

    JAAR 2008

    PROJECT Ledwand Parktheater Eindhoven

    LOCATIE Eindhoven

    OPDRACHTGEVER Parktheater Eindhoven

    OPDRACHTNEMER HVL Armada Outdoor, Rena Electronica

    LICHTKUNSTENAAR Herman Kuijer

    JAAR 2007

    PROJECT Geluidsscherm

    LOCATIE A15, Doetinchem

    OPDRACHTGEVER Gemeente Doetinchem

    OPDRACHTNEMER Haverkort Voormolen

    JAAR 2007

  • 4 08

    120

    554

    1 05

    123

    438

    0 2233

    271

    Wildpassage

    Tunnel

    Viaduct

    Brug

    Aquaduct

    0 011469

    0 4059

    407

    0 0048

    208

    0 10

    101

    557

    0 2053

    198

    0 0043

    113

    0 0029108

    0 003864

    3 0056

    134

    0

    320

    640

    960

    1.280

    1.600

    1.920

    2.240

    2.560

    2.880

    3.200

    8 916

    717

    3.121

    Totaal aantal kunstwerken

    in Nederland

    Totaal aantal kunstwerken

    per provincie

    Bron: Rijkswaterstaat Bouwdienst

    15 | TBI 16 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Acht

    zoneNAJAAR 2008

    Barometer

    zoneNAJAAR 2008

    Uit

    Nederland heeft een ver ontwikkelde

    infrastructuur. Omdat er veel mensen

    op een klein oppervlak wonen, omdat

    Nederland een groot aandeel heeft in de

    Europese goederenlogistiek en omdat

    Nederland een complexe geologie heeft,

    met vooral heel veel water.

    Veel infrastructuur betekent veel

    kunstwerken. Nederland telt maar liefst

    1.142 bruggen en 54 tunnels. Varirend

    van viaducten tot ecoducten en van

    bruggen over water tot bruggen over

    wegen.

    Kruisende wegen

    Ku

    nst van

    TBI

    Nationale trots

    Elk land eert zijn kunstwerken; vele ervan

    zijn vereeuwigd op postzegelformaat.

    De wijze van afbeelden loopt sterk uiteen:

    als op zichzelf staand object, als onderdeel

    van de omgeving of in zijn functie van

    transportverbinding. Recht van voren, in

    perspectief of vanuit de lucht. Het gaat om

    dezelfde trots, maar die wordt gevarieerd

    geuit, vanuit verschillende culturen.

    Een stalen monument van menselijk vernuft

    Vriend en vijand lijken het eens te zijn dat Joris Ivens (1898 1989) zijn beste films maakte tijdens zijn Nederlandse periode, tot 1931: zwijgende avantgardistische vormexperimenten, die genspireerd werden door de theorien rond de absolute film en de montageopvattingen van Sergej Eisenstein. Vooral Regen (1927) en De brug (1928) maken de indruk boven elke kritiek verheven te zijn. Het zijn studies in vorm, beweging, ritme en montage, die destijds, volgens Ivens medeoprichters van de Filmliga zoals Menno ter Braak en Henrik Scholte, de geboorte van de cinema als autonome kunstvorm aankondigden.

    VooruitgangDe voor Ivens kenmerkende retorische toon en een heilig ontzag voor de onvermijdelijke maatschappelijke vooruitgang zijn ook in De brug te bespeuren. De spoorbrug over de Nieuwe Maas, in Rotterdam ook bekend als De Hef, wordt voor Ivens camera een stalen monument van menselijk vernuft en precisie, een ode aan de toepassing van de 19eeeuwse industrile revolutie tot heil van de hele mensheid. In die visuele rapsodie van vormen valt eigenlijk alleen de belofte van een nieuwe filmkunst te ontdekken, die vervolgens noch Ivens, die zich snel liet kennen als een charmante politieke propagandist, noch iemand anders heeft weten in te lossen. Inderdaad valt nu slechts de videokunst, een hybride en futiele bastaarddiscipline, als logische erfgenaam aan te wijzen. Wat achteraf bezien De brug mist, is drama (het wachten van een trein op het rijzen en dalen van de hef neemt die functie slechts nominaal waar), een nietretorische relevantie en zelfs de verlossing door pozie. Het is een mijlpaal in de filmgeschiedenis, maar op een weg die nergens heen leidde. Film is namelijk van alle kunsten de minst autonome, zoals Ivens eigen latere oeuvre en levensloop overtuigend zouden aantonen.

    Hans Beerekamp, tvrecensent en exfilmredacteur bij

    NRC Handelsblad, over de film De brug van Joris Ivens. Dit is een

    bewerking van een aflevering uit de serie 100 jaar over de

    50 belangrijkste films uit de eerste eeuw van hun ontstaan,

    die verscheen in NRC Handelsblad van 6 december 1995.

    FILMMAKER Joris Ivens (1898 1989)

    TITEL Filmstills De brug

    JAAR 5 mei 1928

    COPYRIGHT Europese Stichting Joris Ivens Nijmegen

    KUNSTENAAR Louise van Terheijden

    TITEL Thinking of you

    TECHNIEK Pastel op papier

    FORMAAT 70 x 90 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Hazenberg Bouw

    KUNSTENAAR Marte Rling

    TITEL Spiegelwimpels

    TECHNIEK Spiegels

    FORMAAT 2,50 meter hoog

    JAAR 1990

    COLLECTIE Wolter & Dros

    KUNSTENAAR Peter Zomerdijk

    TITEL Lightmachine

    TECHNIEK Hoogglans gespoten plaatstaal

    FORMAAT 200 x 300 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Eekels Elektrotechniek

    KUNSTENAAR Loes Kurpershoek

    TITEL Zonder Titel

    TECHNIEK Acryl op doek

    FORMAAT 185 x 145 cm

    JAAR 2000

    COLLECTIE Korteweg Bouw

    KUNSTENAAR Jan Hein Arens

    TITEL Bij benadering

    TECHNIEK Acrylverf, spuitbus op doek

    FORMAAT 100 x 100 cm

    JAAR 2002

    COLLECTIE Hazenberg Bouw

    KUNSTENAAR Jan van Lokhorst

    TITEL Zonder Titel

    TECHNIEK Olieverf op doek

    FORMAAT 120 x 100 cm

    JAAR 2007

    COLLECTIE Hopman Interheem

    KUNSTENAAR Kees van Bohemen

    TITEL The Factory

    TECHNIEK Acryl op doek

    FORMAAT 100 x 100 cm

    JAAR 2006

    COLLECTIE Hevo

    KUNSTENAAR Jean Pierre Nijs

    TITEL Deltion college

    TECHNIEK Airbrush

    FORMAAT 170 x 170 cm

    JAAR 2008

    COLLECTIE WTH

    KUNSTENAAR Arthur Bernard

    TITEL Beeld van een bouwer

    TECHNIEK Brons

    FORMAAT 60 cm hoog

    JAAR 2008

    COLLECTIE Kanters Bouw

    TITEL Zeelandbrug, over de Oosterschelde

    JAAR 1965

    TITEL Chaumont Viaduct, Chaumont

    JAAR 1856

    TITEL Mannenbash Bridge, Fukagawa

    JAAR Onbekend

    TITEL HaShiva Interchange, Isral

    JAAR 1981

    TITEL Van Brienenoordbrug, Rotterdam

    JAAR 1965

    TITEL Brooklyn Bridge, New York

    JAAR 1883

    TITEL Magere Brug, Amsterdam

    JAAR 1694

    TITEL Viaduct van Chebel, Chebel

    JAAR 1907

    21 | TBI 22 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Acht

    Nationale trots

    Elk land eert zijn kunstwerken; vele ervan

    zijn vereeuwigd op postzegelformaat.

    De wijze van afbeelden loopt sterk uiteen:

    als op zichzelf staand object, als onderdeel

    van de omgeving of in zijn functie van

    transportverbinding. Recht van voren, in

    perspectief of vanuit de lucht. Het gaat om

    dezelfde trots, maar die wordt gevarieerd

    geuit, vanuit verschillende culturen.

  • 23 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Etalage

    Kunst en techniek liggen soms dicht bij elkaar. H.J. Wolter, eigenaar van een bedrijf in metaalwaren, was in 1906 medeoprichter van Wolter & Dros in Amersfoort. Zoon Hendrik Jan Wolter verkoos de schilderkunst.

    Hendrik Jan Wolter (1873 1952) was voorbestemd om zijn vader op te volgen in het metaalbedrijf, maar al snel bleken zijn interesses elders te liggen: na een korte periode op de Militaire School in Haarlem stapte hij over naar de Acadmie des Beaux Arts te Antwerpen. Wolter ontwikkelde zich tot een geroemde impressionist. Zijn werk is evenwel in te delen in drie perioden. De Amersfoortse tijd kenmerkt zich door traditionele, realistische schilderijen in donkere, aardse tinten. Dit leverde een serie prachtige Amersfoortse stads- en parkgezichten op.Wolter verhuisde in 1904 naar het Gooise kunstenaarsdorp Laren, waar

    hij de Franse impressionisten ontdekte. Dit benvloedde zijn schildersstijl, maar hij heeft nooit tot de zogeheten Larense School behoord. Zijn kleurpalet werd lichter en hij begon te werken met sterke lichteffecten; Wolter maakte naam als luminist. Ook reisde hij regel-matig naar Frankrijk en Engeland, wat hem aanzette tot het schilderen van havengezichten.Vlak voor de Eerste Wereldoorlog vestigde Wolter zich in Amsterdam. Zijn verfbewerking werd vetter, pasteuzer, soms zelfs aangesmeerd met het platte mes. In deze derde periode is zijn stijl wat behoudender.

    De keus van Wolter voor een schilders-carrire was een directe aanleiding voor de oprichting van Wolter & Dros: vader Wolter zocht om die reden een compagnon en vond deze in de toen 27-jarige A. Dros, waarmee het fundament voor het huidige technische installatiebureau werd gelegd. www.wolterendros.nl

    TITEL (LINKS) De moeder van de schilder

    TECHNIEK Olieverf op doek

    FORMAAT 69 x 85 cm

    JAAR Circa 1910

    COLLECTIE Wolter & Dros

    TITEL (RECHTS) Zelfportret met hoed

    TECHNIEK Olieverf op paneel

    FORMAAT 49 x 59 cm

    JAAR 1920

    COLLECTIE Museum Flehite

    Hendrik Jan WolterImpressionist van Amersfoortse oorsprong

    Werk van Hendrik Jan Wolter was eerder

    dit jaar te bezichtigen in het kantoorpand

    van Wolter & Dros in Amersfoort.

  • 24 | TBI

    Zeshonderd dagen heeft Haverkort Voormolen tot de beschikking. Dan moet hun deel van het werk aan de Scaldia Container Terminal klaar zijn. Onder meer een bouwkuip, die met het werk meeloopt en een rijdende bekisting maken dit werk tot een huzarenstukje. Doel: de aanleg van een kademuur in de Scaldiahaven bij Vlissingen.

    Het wordt een race tegen de klok, stelt Manno Buijsrogge, projectleider van Haverkort Voormolen, met Zeeuwse nuchterheid vast. In het najaar van 2009 moeten we hier weg zijn. Haverkort Voormolen heeft een werk van dergelijke omvang nog niet gedaan, maar we doen hiermee de nodige nuttige ervaring op voor andere grote werken, wellicht de aanleg van de Tweede Maasvlakte.

    WerkgelegenheidDe Scaldiahaven zal de werkgelegenheid in de regio stimuleren. Het havenschap Zeeland Seaports meent dat de terminal tachtig tot honderd banen in de directe sfeer gaat bieden en nog eens honderd in de indirecte sfeer. De directe sfeer betreft het reguliere havenwerk van laden en lossen van de schepen en de administratieve en logistieke werkzaam -heden. In de indirecte sfeer gaat het om het schoonmaken, controleren en herstellen van containers en het gereedmaken voor de volgende vracht. Voor dit alles is de kademuur onont beerlijk. Aan de aanleg van een kade muur is niets romantisch, zegt Buijsrogge. Het is wel een flinke klus civiele techniek. Maar door de logistiek en alles wat er verder bij komt kijken, is het een echt kunststuk.

    Kademuur met de nodige stevigheid Kunststuk in recordtijd

  • 25 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Reportage

    Het project Scaldiahaven in Vlissingen-Oost is tamelijk ingewikkeld. Op het eerste gezicht lijkt de opdracht eenvoudig: leg een kademuur aan om een haven. Maar havenkades worden nogal eens met reusachtige krachten aangevaren en zullen dan toch in elk geval op hun plaats moeten blijven. De kadeconstructie, met een totale lengte van 1.700 meter, krijgt dan ook de nodige stevigheid. De noord- en zuidzijde gaan bestaan uit een combi-wand met ontlastvloer en kademuur, gesteund door schuin ingebrachte trekelementen, zogeheten MV-palen. Dit zijn holle buizen die aan de buiten-zijde rondom worden genjecteerd met grout, een mengsel van water, cement en additionele stoffen. Onder de ontlastvloer worden prefab-betonnen heipalen ingebracht met schoorstand 4:1 (een hoek van een-vierde van 90 graden, dus 22,5 graden red.). Daarop komen de ontlastvloer

    Project: Scaldiahaven fase 2, 1.700 meter

    zeekadeconstructie

    Locatie: Haven van Vlissingen-Oost,

    gemeente Borsele

    Opdrachtgever: Exploitatiemaatschappij

    Schelde-Maas

    Opdrachtnemer: Haverkort Voormolen

    Engineering: Ingenieursbureau Lievense

    Directievoering: Zeeland Seaports

  • 26 | TBI

    en de kademuur, in totaal 42 beton-vloeren van 32 bij 16 meter, waarop een betonnen wand wordt geplaatst van vijf meter hoog. De combiwand is voorzien van een horizontale verankering. Voor de kade worden constructies van met kunststof bekleed staal aangelegd, om eventuele schade bij het aanleggen van de schepen te voorkomen.

    Miljoen containersExtra moeilijkheid is dat het werk wordt uitgevoerd in een open ontgraving, grenzend aan een getijdengebied met waterstandverschillen tussen -2,0 meter NAP en +2,4 meter NAP. Door het aanleggen van een tijdelijke dijk en bemaling moet de bouwput voldoende droog worden om het werk te kunnen uitvoeren. Buijsrogge: Wellicht gaan we halverwege de haven een tijdelijke voorziening treffen om het effect van de getijden tegen te gaan. Maar het werk aan de zuidkant, waar het hout-pulp overslagbedrijf Verbrugge Terminals gevestigd is, mogen we niet verstoren. Opdrachtgever is de Exploitatie maatschappij Schelde-Maas, een samen werkingsverband van Zeeland Seaports en het Havenbedrijf Rotterdam. Ingenieursbureau Lievense te Breda doet de engineering en voert tevens directie over het werk. De Belgische combinatie van haven-bedrijven Sea Invest en Zuidnatie wil op het 600.000 vierkante meter grote terrein een miljoen containers per jaar overslaan. Omdat ook diepstekende zeeschepen de haven moeten kunnen aandoen, moet deze tot een diepte van -17 meter NAP worden uitgegraven. Dit uitbaggeren van de haven wordt overigens niet door Haverkort Voormolen gedaan.

    Logistieke opgaveDe totale kerende hoogte van de constructie wordt ongeveer 22 meter. Buijsrogge: In n moeite door breiden we de kade van Verbrugge Terminals uit met zon vijfhonderd meter. In een later stadium komen daar zes nieuwe hallen. De verharding van het terrein gaan we niet doen, wel zijn we betrokken bij zon honderdduizend kubieke meter

    aan grondwerk. Het grondwerk wordt uitgevoerd door Martens en Van Oord uit Oosterhout; het funderingswerk doet Voorbij Funderingstechniek uit Amsterdam. Het terrein moet op hoogte van de kade-muur worden opgeleverd. Er gaat bijna elfduizend ton aan buispalen, 2.300 ton damwand, 5.700 ton wapeningsstaal en 42.000 kubieke meter beton in het werk.Buijsrogge: Al het aan te voeren materiaal moet uiteraard tijdig aan wezig zijn. Mogelijk gaan we bekijken of er buispalen en dergelijke over water kunnen worden vervoerd naar de samen stel locatie te Vlissingen. De voorbereidingen zijn ter sprake gekomen in een flink aantal bespreek-sessies. Er is volop overleg geweest over de vorm van de bouwkuip en de toe te passen werkmethoden. Vijf heistellingen in de drooggemalen bouwkuip gaan naast elkaar aan het werk. Als eerste worden de buispalen van de combiwand aangebracht, waarna de tussenplanken ingetrild worden. Daarna volgen twee heistellingen die de prefabbetonnen heipalen inheien. De laatste stelling zal de MV-trekelementen inbrengen. In totaal een trein van een paar honderd meter. Het betonwerk wordt uitgevoerd met een bekisting die met het werk meerijdt waarbij vloer en wand in n keer gestort worden. De logistieke opgave is enorm, vat Buijsrogge de hele operatie samen.

    www.haverkortvoormolen.nl

    www.voorbijfunderingstechniek.nl

    www.mvogroep.nl

    www.zeeland-seaports.com

    Projectomvang o.a.:

    10.900 ton buispalen

    2.300 ton damwand

    42.000 m3 beton

    5.709 ton wapeningsstaal

    >100.000 m3 grondwerk

  • 27 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Trend

    MUSEUM BEELDEN AAN ZEE (1999 2008)

    Aan de boulevard van Scheveningen ligt

    museum Beelden aan Zee, gebouwd onder en

    rond het oude paviljoen De Witte. Een stille

    plek met beelden van de mens uit onze tijd,

    met al zijn ervaringen en stemmingen. Naast

    de eigen collectie vindt men er exposities van

    de moderne en hedendaagse internationale

    beeldhouwkunst.

    www.beeldenaanzee.nl

    BONAS (2003 2005 / 2006 2008)

    De Stichting BONAS, ondergebracht in

    het Nederlands Architectuurinstituut

    te Rotterdam, richt zich op het behoud

    van kennis over het werk en ideen van

    Nederlandse architecten. De oeuvres van

    de belangrijkste Nederlandse ontwerpers

    uit de periode 1790 tot heden zijn

    inmiddels gereconstrueerd.

    www.bonas.nl

    NEDERLANDSE BACHVERENIGING (2002 2006 / 2007 2011)

    De Bachvereniging is het oudste ensemble

    voor oude muziek in Nederland. De muziek

    van Johann Sebastian Bach is de bindende

    factor, maar ook werken van tijdgenoten

    staan op het programma. De Nederlandse

    Bachvereniging treedt veelvuldig op in

    Nederland, maar ook in het buitenland.

    Daarmee vervult de vereniging ook de rol

    van cultureel ambassadeur voor Nederland.

    www.bachvereniging.nl

    DEN HAAG SCULPTUUR (2004 2008)

    Den Haag Sculptuur organiseert (openlucht- )

    tentoonstellingen van beeldhouwkunst

    in het centrum van Den Haag. Elke zomer

    wordt met een bijzondere expositie

    een breed publiek geconfronteerd met

    eigentijdse kunst.

    www.denhaagsculptuur.nl

    SYMFONIEORKEST RIJNMOND (2007 2009)

    Het Symfonieorkest Rijnmond is een nieuw,

    in oktober 2007 opgericht orkest in de regio

    Rotterdam-Rijnmond en bestaat uit

    gevorderde amateurs en beroepsmusici.

    www.symfonieorkestrijnmond.nl

    Steun voor de kunsten

    KUNSTHAL BEELD ANTONY GORMLEY (2008)

    Antony Gormley is een gerenommeerde

    Britse kunstenaar van wie de Kunsthal een

    beeld heeft aangekocht: Another Time II.

    Dit beeld krijgt een permanente plaats

    op het dak. De plaatsing ervan was het

    startmoment voor een tentoonstelling van

    Gormelys werk in de Rotterdamse Kunsthal,

    onder de titel Event Horizon.

    www.kunsthal.nl

    LOUIS COUPERUS GENOOTSCHAP (2006 2008)

    Het Louis Couperus Genootschap brengt

    liefhebbers van het werk van schrijver

    Louis Couperus (1863 1923) bijeen en

    stimuleert wetenschappelijk onderzoek

    naar zijn leven en oeuvre. Het Genootschap

    is uitgegroeid tot een van de grootste en

    meest actieve literaire genootschappen

    in Nederland.

    www.louiscouperus.nl

    TBI voelt zich nauw betrokken bij de kunsten

    en ondersteunt uiteenlopende initiatieven.

    Een selectie.

    www.tbi.nl

  • 28 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Markant

    Openbare werkenWilhelminahof en Le Medi

    Bouwprojecten zijn soms aanleiding voor het creren van kunstwerken.

    Op 29 oktober 1999 vond de officile onthulling plaats van een beeld van Koningin Wilhelmina door Prins Bernhard. Het beeld, ontworpen door Willem Verbon, staat in de Wilhelminahof op de Kop van Zuid en werd geschonken in verband met de oplevering van dit gebouwencomplex. Het beeld is tot stand gekomen met subsidie van het Centrum voor Beeldende Kunst in Rotterdam en met bijdragen van de bouwpartijen, waaronder J.P. van Eesteren. De verkoopopbrengst van replicas van het beeld bedroeg 150.000 gulden. Dit bedrag kwam ten goede aan een project van KWF Kankerbestrijding.

    De nieuwe wijk Le Medi in Rotterdam-West is mediterraan van opzet en architectuur. In de toegangspoort wordt een 70 m2 groot kunst werk aangebracht: een mozaek, ontworpen door kunstenaar Arno Coenen. Het verbeeldt het verleden, heden en toekomst van de wijk Bospolder Tussendijken, waarin Le Medi gelegen is. De huidige en toekomstige bewoners hebben dit mozaek samen gelegd. Ook minister Ella Vogelaar van Wonen, Wijken en Integratie droeg tijdens een werkbezoek in januari van 2008 haar steentje bij. Bij Le Medi is onder andere ontwikkelaar en bouwer ERA Bouw betrokken.

    www.jpvaneesteren.nl

    www.erabouw.nl

  • Joost Zwagerman

    29 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Letteren

    Gemankeerde muzikanten?

    Een tijdje geleden mocht ik als gast-redacteur van het literaire poptijdschrift WahWah een special maken. Het werd de zogenoemde Rottumerplaat-aflevering van het tijdschrift, waarin ik aan meer dan honderddertig schrijvers, dichters en schrijvende muzikanten de aloude vraag stelde: welk popalbum zou je meenemen naar een onbewoond eiland?

    Met een aantal schrijvers mocht ik komen praten over die onbewoond-eiland-vraag in een aflevering van De Wereld Draait Door. En zo kwam het dat op een avond in mei bij Matthijs van Nieuwkerk de schrijvers Kees van Kooten, Oek de Jong en Saskia Noort aan tafel zaten, met mijzelf als primus inter paris. Van Kooten had een heleboel materiaal mee over zijn favoriete plaat, Oek de Jong bleek een levenslange fan van Cuby and the Blizzards en Saskia Noort bleek in haar puberteit wilde dromen te hebben gehad over Sting, de zanger van The Police. Aan het einde van de uitzending zei Matthijs van Nieuwkerk tegen Oek de Jong: Je spreekt zo vol liefde over Cuby. Had je misschien zelf muzikant willen zijn? Oek de Jong lachte en bekende direct. Ja, dat was een jeugd droom geweest. Van Nieuwkerk reageerde verbaasd en stelde dezelfde vraag aan de anderen aan tafel. En wat bleek? Ook Kees van Kooten had ooit gedroomd van een leven als musicus, en in Saskia Noort is een zangeres verloren gegaan. Toen moest ook ik bekennen en ja, I plead guilty, mijn droom van vroeger was niet: schrijver worden, maar: pop muzikant worden!

    Van Nieuwkerk wist niet wat hij hoorde. Daar zaten dan dus vier bekende Neder-landse schrijvers aan tafel die allemaal gemankeerde muzikanten waren! Wat zou dat toch zijn? Is de keuze voor de wereld van het woord voor veel schrijvers een substituut, omdat de wereld van de klank onbereikbaar bleek? En waarom hebben schrijvers de neiging om muzikanten op een voetstuk te plaatsen? Schrijvers doen dat overigens niet alleen met musici. Uit ervaring weet ik dat sommige schrijvers ook opkijken tegen beeldend kunstenaars maar laat het een troost voor schrijvers zijn dat vrij veel kunstenaars op hun beurt weer de neiging hebben de literatuur en de schrijvers te idealiseren. Misschien is het zo dat een creatief mens die uitblinkt in n kunstvorm, bij wijze van milde zelfkastijding de gedachte nodig heeft dat er altijd een vakgebied overblijft dat ontoegankelijk en onbereik baar is. Schrijvers snappen vaak niet hoe die muzikanten dat toch doen. Schilders en beeldhouwers kijken op hun beurt weer met verbazing naar de manier waarop schrijvers in woorden een

    wereld weten te vatten waarvoor zj, die kunstenaars toch echt doodgewoon concreet materiaal nodig hebben: verf, klei, brons, een doek, een sokkel. De schrijver heeft niets nodig, alleen maar datgene wat van ons allemaal is: de taal. Maar die taal kan hooguit afgeleide klanken vormen, en een afgeleid beeld creren. Taal wordt nooit muziek, en naar taal kun je ook niet kijken zoals naar een tastbaar schilderij van Rembrandt of Andy Warhol. Taal verwijst altijd naar iets, maar muziek en een beeld bestaan op zichzelf. Misschien komt het door dit verschil dat zoveel schrijvers blijven dromen van een creatief leven znder die tussenkomst van de taal. Zon creativiteit is en blijft directer, en dus, volgens veel schrijvers, van een hogere orde, intenser, concreter, echter. Zo. En nu snel luisteren naar de Chaconne van Bach.

  • 30 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Projectrecensie

    GestroomlijndDe ontwerpers van de nieuwe brug hebben extra beeldende kwaliteiten ingebracht om een visueel aantrekkelijk geheel te maken, dat daardoor goed de concurrentie met de visueel zwaardere oude brug kan aangaan. Het slanke zijaanzicht van de brug heeft een lichte kromming meegekregen, waardoor hij een sterk brugachtig karakter krijgt. In die zin is het een traditionele brug, maar door zijn gestroomlijnde strakheid toch ook juist erg modern. Subtiele vormgevende details geven de brug extra sierlijkheid. De verjonging van de constructie naar het wateroppervlak toe geeft de brug een licht zwevende aanwezigheid. Het lijkt de spoorlijn elegant boven de waterlijn op te willen tillen, haast los te willen maken van het wateroppervlak.

    Opvallend is de manier hoe brugdek en pijlers een dynamische dialoog aangaan. De Y-vormige pijlers zijn niet plomp verloren onder de massa van het brugdek geplaatst, maar vormen een eenheid. De lijnvoering van de driehoekige uitsparingen in de massa benadrukt de doorgaande beweging van de brug, niet de statische steun-punten van de pijlers. De over het water gaande beweging wordt op deze manieren goed in het ontwerp getoond. Een waarachtige brug.

    De brug over het Hollandsch Diep

    Jeroen Baars, architectuurhistoricus

    In het traject van de HSL Zuid Holland Zuid spelen oeververbindingen een belangrijke rol. De twee lange tunnels zijn technische hoogstandjes en echte kunstwerken in de bouwtechnische betekenis van het woord.

    Als objecten verdwijnen ze in de grond en zijn daardoor visueel en perceptueel niet eenvoudig te zien als kunst - werken in artistieke zin. De derde

    oeververbinding, de brug over het Hollandsch Diep, heeft wel die kwaliteiten. Hier wordt geprobeerd om de intrinsieke kwaliteit van wat een brug is, vormgevend te definiren. De naastliggende oude spoorbrug is als lineair element in het landschap een doelmatige expressie van een link tussen twee oevers. De functie bepaalt de vorm en maakt de brug met name door zijn lengte een krachtig en bijzonder object.

    PROJECT Brug over het Hollandsch Diep,

    onderdeel van HSL Zuid Holland Zuid

    REALISATIE o.a. Haverkort Voormolen

    OPDRACHTGEVERS Ministerie van Verkeer

    en Waterstaat, projectdirectie HSL-Zuid

    JAAR 2005

    INTERNET www.haverkortvoormolen.nl

  • 31 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Eenvoud

    Natuurlijke inspiratie

    De mens heeft altijd gebruik gemaakt van de mogelijkheden en oplossingen die de natuur hem biedt: een omgevallen boom over een beek om deze over te steken, een overhangende rots om te schuilen, een grot om in te wonen of een iglo, gebouwd met sneeuwblokken. Tegenwoordig is de natuur voor veel architecten een bron van inspiratie voor hun ontwerpen.

    Het onderwerp natuur is in de architectuur oeverloos, stelt architectuurcriticus Hans Ibelings vast. Hij onderscheidt biologische en geologische inspiraties. Biologische inspiraties leiden tot zogeheten biomorfe architectuur, en zijn de vormen die natuurlijk gegroeid lijken, zoals skeletten, schubben of slakken-huizen. Een stap verder is het idee van gebouwen die groeien en bewegen,

    dus die als het ware een stofwisseling hebben. Architectuur met geologische inspiraties is op een bepaalde manier onderdeel van het landschap. Ibelings: Het land-schap zelf, of onderdelen als rotsen, kristallen en wat dan ook, dienen tot inspiratie. VersieringenEen voorbeeld van inspiratie door de natuur is van de Italiaanse architect Paolo Portoghesi, die in 1986 een schets voor het Teatro Puccini in Torre del Lago bij Pisa maakte: een enorme roofvogel daalt met uitgespreide vleugels neer aan de oever van het meer. En de drie tuibruggen over de Hoofdvaart bij Hoofddorp van de Spaanse architect Santiago Calatrava lijken net als de Erasmusbrug van Ben van Berkel te Rotterdam op sierlijke zwanen die over het water scheren.

    Decoratieve versieringen kunnen effecten versterken; bijvoorbeeld een wenteltrap gaat door de afwerking meer lijken op een fossiele slak. In de Griekse beschaving kwamen veelvuldig versieringen voor in de vorm van gekrulde hoorns van schapen, die als heilig werden beschouwd. En in Zuid-Spanje zijn vele, op repeterende bloemmotieven genspireerde ornamenten terug te vinden. Geologische inspiratie vinden talloze architecten op plaatsen als Monument Valley in Utah: versteende bruggen, bogen en kogelronde gaten, die met wetenschappelijke precisie uit het landschap lijken gehakt. In en bij het tempelcomplex Daitoku-ji in Kyoto heeft men de bebouwing al dan niet bewust zo veel mogelijk in de omgeving willen laten opgaan. Maar ook een gewone boom in een weiland kan ontroeren.

  • 32 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Zie ook

    Kunst in bouwwerken

    Herdenkingsbeeld in de brugDe huidige Moerdijkbrug werd in 1978 in gebruik genomen. De brugdelen van zijn voorganger zijn hergebruikt in de Spijkenisserbrug en de brug bij Keizersveer. Een brugrestant met daarin het herdenkingsrelif voor prins Johan Willem Friso (1687 1711) dat bij de oude brug stond, is als monument naast de nieuwe Moerdijkbrug opgesteld.

    www.haverkortvoormolen.nl

    Torenspits in het winkelcentrumWinkelcentrum De Stoep in Spijkenisse, gebouwd door Korteweg Bouw, heeft als hoogste punt een markant herkenningspunt: een torenspits met daarin een kunstwerk van Pp Grgoire. Het bronzen beeld is een voorstelling van de Romeinse god Mercurius. Mercurius waakt over het winkelcentrum. Hij is immers de god van de handel.

    www.kortewegbouw.nl

    Pozie in de bouwput Het nieuwe Centraal Station in Rotterdam is in volle ontwikkeling. Het inspireerde kunstenaar Jan Grolleman tot het kunstproject De bouw. Hier en daar, niet te opvallend, zijn op de bouwplaats gedichten te lezen van onder anderen Paul van Ostayen. De dichtregels staan op bouwketen en de wanden van de bouwput.

    www.haverkortvoormolen.nl

  • 33 | TBI

    zoneNAJAAR 2008

    Projectrecensie

    PROJECT De Westerscheldetunnel, Zeeland

    REALISATIE o.a. TBI bouw, TBI techniek

    OPDRACHTGEVERS NV Westerscheldetunnel

    JAAR 2003

    INTERNET www.croon.nl,

    www.haverkortvoormolen.nl,

    www.wolterendros.nl

    De Westerscheldetunnel

    Water als natuurlijke barrire. Een bekend gegeven in Zeeland, waar je van het ene naar het andere eiland moet hoppen. Al eeuwenlang.

    Boten, bruggen, tunnels. Het liefst maak je de oversteek via het water en niet door de lucht of onder de grond. Bruggen en tunnels trekken een streep door de ruimte, waarvan je niet mag afwijken. Als een gekooide vogel wip je van de ene oever naar de andere. Vanaf een brug zie je het water nog schitteren, maar in een tunnel door donkere klei voelt datzelfde water als een drukkende last. De veerboot doet autos voor korte tijd stil staan. Een korte file die vrolijk maakt. Varen met wind door de haren. Peter Wagemakers, kunsthistoricus

    En dan is de tunnel klaar. In zes jaar tijd hebben twee boormachines 6,6 kilo-meter lange gangen van Terneuzen naar Zuid-Beveland gegraven door de Boomse klei. In 2003 worden de autoveerdiensten Vlissingen-Breskens en Kruiningen-Perkpolder opgeheven. Op zondag 16 maart 2003 vaart de dubbeldeksveerboot Prins Willem-Alexander voor de laatste keer over de Westerschelde naar Vlissingen om daar haar lot af te wachten. De veerdienst-terminal staat er verlaten bij en is verworden tot een hedendaagse rune. Zeeuws-Vlaanderen is ontsloten. De Seaports van Terneuzen en Vlissingen slaan de handen ineen. Industrie en bedrijfsleven aan beide zijden zijn aangesloten op de 24 uurs-economie.

    Voor de burgers aan de overkant is het leven mooier geworden; vanuit Bergen op Zoom winkelen in Gent, vanuit Vlaanderen een dagje zeilen op het Veerse meer. Via de tunnel gaat de oversteek sneller.

    Surrealistisch kunstwerkMaar dan gebeurt er dit: een auto met oplegger en boot rijdt in Terneuzen de tunnel in. Hoe het precies heeft kunnen gebeuren, is niet duidelijk, maar de zeilboot kapseist en raakt beklemd in de tunnel. Een surrealistisch kunstwerk. Vergankelijk en voor een klein publiek. Was het de wind in de tunnel of de wraak van het water?

  • 34 | TBI

    De bouwsector speelt voor de ruimtelijke inrichting van Nederland een bepalende rol: elk bouwwerk benvloedt door zijn presentie zijn omgeving en daarmee ook de mensen die er wonen of werken. Het lijkt er op dat de bouwsector zich hiervan steeds meer bewust is. D vertegenwoordiger van de bouw sector is Elco Brinkman, voorzitter van werkgeversorganisatie Bouwend Nederland. Zijn we inderdaad op weg naar een mooier Nederland?

    Brinkman beaamt het: Bouwbedrijven houden zich inderdaad steeds vaker bezig met het aantrekkelijker maken van de publieke ruimte. Vroeger werden bouwwerken als op zichzelf staande projecten beschouwd. Nu is de bouw-sector zich veel meer bewust van de attractieve aspecten van gebouwen. Het heeft volgens hem te maken met de tijdgeest: Onze waarden zijn sterk veranderd in de laatste 25 jaar. Of beter gezegd: onze waarden hebben een bredere invulling gekregen.

    Kijk bijvoorbeeld naar een waarde als kwaliteit. Vroeger betekende dat vooral: degelijk, vakkundig gebouwd. Nu betekent het dat een gebouw duurzaam en energiebewust gebouwd is, prettig in het gebruik is n er aantrekkelijk uitziet. Voor al die kwaliteitsa