Format zorgpad Voeding bij kanker - Stuurgroep ondervoeding · Zorgpad ‘Voeding bij kanker’,...

of 24 /24
Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014) 0 Format zorgpad Voeding bij kanker

Embed Size (px)

Transcript of Format zorgpad Voeding bij kanker - Stuurgroep ondervoeding · Zorgpad ‘Voeding bij kanker’,...

  • Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014) 0

    Format zorgpad Voeding bij kanker

  • 1 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Tumorsoort allen

    Ziekenhuis

    Projectleider(s) N.v.t.

    Casemanager N.v.t.

    Auteur: R. van Lieshout, MSc, diëtist Paramáx, Máxima Medisch Centrum

    (MMC), voorzitter werkgroep Diëtetiek van Integraal Kankercentrum

    Nederland (IKNL) locatie Eindhoven, Landelijke Werkgroep Diëtisten

    Oncologie (LWDO)

    Co-auteurs: J. Vogel ((LWDO), Dr. S. Beijer (IKNL Eindhoven), D. van der Lee, (Paramáx

    MMC), Prof. Dr. Ir. E. Kampman (LWDO), Dr. Harriët Jager-Wittenaar, Lector Clinical

    Malnutrition and Healthy Ageing en senior onderzoeker MKA-Chirurgie, UMCG

    Versienummer 2

    Datum September 2014

    Leesinstructie zorgpad Voeding bij Kanker

    Het zorgpad ‘Voeding bij kanker’ beschrijft het (logistiek) pad dat de oncologische patiënt doorloopt binnen de voedingszorg vanaf het moment dat screening op behoefte aan voedingszorg

    plaatsvindt en verwijzing naar de diëtist tot en met follow-up of palliatieve fase. Hierbij zijn het format en de indeling aangehouden van de IKNL-formats van (niet-)tumorspecifieke zorgpaden.

    Het zorgpad ‘Voeding bij kanker’ bestaat uit 5 hoofdstukken:

    1. Screening op behoefte aan voedingszorg en verwijzing naar de diëtist

    Bij ‘Actie’ staat op welke momenten in het medische traject (van het eerste bezoek aan de huisarts met een klacht, gedurende de medische diagnostiek en behandeling,

    tot en met follow-up/ palliatieve fase) de behoefte aan voedingszorg gescreend dient te worden, welke gegevens daarvoor nodig zijn en op welke manier wordt verwezen

    naar de diëtist.

    Bij ‘Hulpverleners’ staan de hulpverleners genoemd die betrokken zijn bij de screening.

    Bij ‘Specifieke punten’ staan de criteria voor verwijzing naar de diëtist.

    2. Diëtistisch onderzoek en diëtistische diagnose (diëtistische diagnostiek)

    Bij ‘Actie’ staat welke gegevens de diëtist verzamelt t.b.v. het diëtistisch onderzoek, het nutritional assessment en de diëtistische diagnose. In het diëtistisch onderzoek

    worden verwijsdiagnose, hulpvraag van patiënt en hulpaanbod van de diëtist op elkaar afgestemd. Hierna volgt al dan niet een nutritional assessment (bepalen van de

    voedingstoestand en energie- en eiwitbehoefte met behulp van een aantal objectieve metingen), of wordt afgezien van voortzetting van begeleiding door de diëtist. Op

    basis van het diëtistisch onderzoek en het nutritional assessment wordt de diëtistische diagnose gesteld.

    Bij ‘Hulpverleners’ staat welke hulpverleners betrokken zijn bij het diëtistisch onderzoek, het nutritional assessment en de diëtistische diagnosestelling.

    Format zorgpad Voeding bij kanker

  • 2 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Bij ‘Specifieke punten’ staan mogelijke diëtistische diagnoses.

    Bij ‘Aanvullend diëtistisch onderzoek’ staat wie welke gegevens verzamelt t.b.v. screening op risico op het refeeding syndroom en t.b.v. de diagnosestelling van dit

    syndroom. Er worden criteria genoemd op basis waarvan (risico op) het refeeding syndroom kan worden vastgesteld. Tevens staat er wie welk aanvullend diëtistisch

    onderzoek doet bij kwetsbare ouderen (≥ 70 jaar) om ondervoeding vast te stellen en problemen die daar aan ten grondslag liggen.

    Bij ‘Diëtistische diagnose en communicatie ervan naar andere hulpverleners’ staat op welke manier de diëtistische diagnose wordt geformuleerd en via welke wegen deze

    gecommuniceerd wordt naar andere hulpverleners.

    3. Dieetbehandeling

    Bij ‘Actie’ staan acties bij de uitvoering van de dieetbehandeling bij in opzet curatieve behandeling en bij ziektegerichte palliatie.

    Bij ‘Hulpverleners’ staat welke hulpverleners betrokken zijn bij de dieetbehandeling.

    Bij ‘Specifieke punten’ staat welke voedingsrichtlijnen worden gehanteerd bij (risico op) ondervoeding en bij onbedoelde gewichtstoename/ overgewicht. Daarnaast staat

    er welk voorlichtingsmateriaal gebruikt wordt ter ondersteuning van de dieetbehandeling.

    4. Nazorg en revalidatie

    Bij ‘Actie’ staan acties bij de uitvoering van de dieetbehandeling gedurende het nazorgtraject en bij oncologische revalidatie.

    Bij ‘Hulpverleners’ staan de hulpverleners genoemd die betrokken zijn bij de dieetbehandeling gedurende het nazorg- en/of revalidatietraject.

    Bij ‘Specifieke punten’ staan aandachtspunten in het nazorg- en/of revalidatietraject.

    5. Palliatieve fase

    Bij ‘Actie’ staan de acties bij de uitvoering van de dieetbehandeling in de palliatieve fase (de fase vanaf wanneer wordt verwacht dat de patiënt over 1 jaar niet meer in

    leven is). Hierbij is een onderverdeling gemaakt in:

    o Ziektegerichte palliatie, waarbij de acties, hulpverleners en specifieke punten bij de uitvoering van de dieetbehandeling gelijk zijn aan die bij in opzet curatieve

    behandeling en bij ziektegerichte palliatie (hiervoor wordt verwezen naar hoofdstuk 3. Dieetbehandeling)

    o Symptoomgerichte palliatie

    Bij ‘Hulpverleners’ staan de hulpverleners genoemd die betrokken zijn bij voedingszorg in de palliatieve fase.

    Bij ‘Specifieke punten’ staan aandachtspunten bij voedingszorg in de palliatieve fase.

    De normen en indicatoren staan vermeld die van toepassing zijn op screening op behoefte aan voedingszorg, op diëtistisch onderzoek en diëtistische diagnose, op dieetbehandeling en op

    voedingszorg in de follow-up en palliatieve fase. De lijst met (linken naar) gehanteerde richtlijnen en bronnen staat aan het einde van dit document. Voor het uitvoeren van specifieke acties

    wordt in de tekst verwezen naar de betreffende bron in de literatuurlijst.

    Niveaus van voedingszorg vastgelegd in 4 zorgprofielen

    (Zorgmodule Voeding, Amsterdam 2012: http://www.nvdietist.nl/temp/290152984/Zorgmodule_Voeding_Amsterdam_2012_geautoriseerde_definitieve_versie.pdf)

    Volgens de Zorgmodule Voeding, die toepasbaar is binnen de zorgstandaarden, is voedingszorg onderverdeeld in 4 niveaus, welke beschreven staan in 4 zorgprofielen. Voedingszorg in

    zorgprofiel 1 bestaat uitsluitend uit zelfmanagement. De zorgverlener wijst de patiënt op zelf te volgen programma’s, interventies en voorlichtingsmaterialen die goedgekeurd zijn door

    relevante beroepsgroepen, maar verleent geen verdere zorg op het gebied van voeding. Voedingszorg in zorgprofiel 2 wordt geleverd door een willekeurige zorgverlener (geen diëtist) met

    kennis op gebied van voeding i.r.t. de ziekte, en bestaat uit een algemeen voedingsadvies. Voedingszorg in zorgprofielen 3 en 4 omvat respectievelijk individuele en specialistische

    diëtistische voedingszorg. In zorgpaden die oncologische patiënten doorlopen is voedingszorg een onderdeel, variërend van het niveau van zelfmanagement tot het niveau van

    gespecialiseerde dieetbehandeling. In het zorgpad ‘Voeding bij kanker’ staat beschreven welk niveau van voedingszorg gewenst is.

    http://www.nvdietist.nl/temp/290152984/Zorgmodule_Voeding_Amsterdam_2012_geautoriseerde_definitieve_versie.pdf

  • 3 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    Op verschillende momenten in het medische traject - van melding van

    eerste klacht tot en met follow-up of tot overlijden van de patiënt - kan

    voedingszorg van elk zorgprofiel noodzakelijk zijn.

    In nagenoeg ieder gesprek dat een zorgverlener uit de kolom ‘betrokken

    hulpverleners’ heeft met de patiënt, verdienen voeding en eventuele

    problemen op dit gebied aandacht. Hierbij wordt meteen de behoefte aan

    voedingszorg uit zorgprofielen 1 (zelfmanagement) en 2 (algemeen

    voedingsadvies door een willekeurige zorgverlener) gepeild.

    De behoefte aan diëtistische voedingszorg (zorgprofielen 3 en 4) wordt

    bij patiënten met kanker zo vroeg mogelijk in het medisch diagnose-

    behandeltraject, en daarna herhaaldelijk gescreend op de hieronder

    genoemde momenten. Deze screening en een eventuele verwijzing naar

    de diëtist worden uitgevoerd door de hulpverleners in de kolom

    ‘betrokken hulpverleners’.

    Arts

    Casemanager/

    Verpleegkundig specialist

    oncologie (VSO)

    Verpleegkundige

    Palliatief consulent

    Physician assistent

    Praktijkondersteuner

    Na het stellen van de diagnose kanker wordt bij een behoefte aan

    diëtistische zorg een individuele dieetbehandeling gestart, bij voorkeur

    door een gespecialiseerd diëtist (voedingszorg conform zorgprofiel 3 en

    4).

    Wanneer screenen op behoefte aan voedingszorg

    Voorafgaand aan de diagnose kanker

    - bij bezoek aan huisarts

    - bij opname voor klachten/ diagnostiek in het

    ziekenhuis

    - bij bezoek aan polikliniek van ziekenhuis, daarna ≥ 1

    x per maand tijdens traject medische diagnostiek

    Na de diagnose kanker

    Voorafgaand aan de medische behandeling

    - bij 1ste bezoek aan casemanager/ specialist na

    diagnose

    - bij bezoek aan polikliniek preoperatief

    anesthesiologisch onderzoek

    - na een 1ste screening: ≥ 1 x per maand

    - voorafgaand aan behandeling

    Criteria voor verwijzing naar de diëtist (voedingszorg uit zorgprofiel

    3 of 4)

    Met de verzamelde gegevens t.b.v. de screening op behoefte aan

    voedingszorg wordt vastgesteld of er een indicatie is voor verwijzing naar

    de diëtist. Er wordt verwezen naar de diëtist als sprake is van ten minste

    een van onderstaande criteria.

    Verwijscriteria bij in opzet curatieve behandeling en bij ziekte-

    gerichte palliatie:

    (Risico op) ondervoeding

    o ≥ 5% gewichtsverlies in de laatste maand

    o ≥ 10% gewichtsverlies in de laatste 6 maanden

    o BMI < 18,5 kg/m2 (18-65 jaar), BMI < 20 kg/m2 (> 65

    jaar), BMI < 21 kg/m2 (COPD)

    o > 3 dagen niet/ nauwelijks gegeten of > 1 week

    minder gegeten dan normaal (of als dit de

    verwachting is)

    V Screening op behoefte aan diëtistische voedingszorg en verwijzing naar de diëtist

    >V Algemeen

  • 4 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    - bij opname in het ziekenhuis

    Gedurende de medische behandeling

    - bij aanvang behandeling

    - gedurende de behandeling: ≥ 1 x per maand

    - bij opname voor behandeling of complicaties in het

    ziekenhuis

    - bij opname in verpleeg-/ verzorgingshuis of andere

    instelling

    Gedurende het traject van nazorg- en revalidatie

    - bij aanvang oncologische revalidatie

    - bij elke follow-up controle

    - bij opname in verpleeg-/ verzorgingshuis of andere

    instelling

    Gedurende de palliatieve fase

    - bij ziektegerichte palliatie op de hierboven genoemde

    momenten

    - bij symptoomgerichte palliatie: bij opname en daarna

    met enige regelmaat in een instelling en met enige

    regelmaat bij bezoek van huisarts

    - terminale fase gericht op sterven: geen screening

    o > 1 week symptomen die voedselinname, - passage

    en/of absorptie ernstig belemmeren

    o als met een gevalideerd screeningsinstrument (risico

    op) ondervoeding wordt aangetoond

    (zie onder ‘Norm/ Indicator’ voor de afkappunten

    voor verwijzing naar de diëtist)

    Ongewenste gewichtstoename en/of overgewicht bij een in

    opzet curatieve behandeling

    o BMI > 25 kg/m2, BMI > 28 kg/m2 (> 65 jaar)

    o Gewichtstoename ≥ 5% of ≥ 3 kg sinds diagnose

    o Buikomvang: ♂ > 102 cm en♀ > 88 cm

    Tumor- en/of behandelingsgerelateerde aandoeningen of

    klachten die vrijwel zeker leiden tot voedingsgerelateerde

    problemen:

    o Hemato-oncologische aandoeningen met intensieve

    chemotherapie en SDD

    o Bij verwachting dat neutrofiele granulocyten-aantal ≥

    1 week een waarde heeft < 0.5 x 109/l

    o Chyluslekkage, steatorroe, diabetes mellitus de

    novo, ontregelde diabetes mellitus, decubitus

    o Operaties waarbij een deel van het maagdarmstelsel

    verwijderd wordt of disfunctioneert, zoals buismaag/

    coloninterpositie, voedingsstent, (sub)totale

    maagresectie, pancreatoduodenectomie, (partieel)

    mechanisch of paralytisch ileus met

    passageproblemen, en partiële darmresectie met

    aanleg ileo- of colostoma.

    o Diagnose hoofd-hals- of (chemoradiatie/ operatie bij)

    oesophaguscarcinoom

    o Bij toediening van sonde- en/of parenterale voeding

    Veel van deze klachten uiten zich in onderstaande

    voedingsgerelateerde klachten.

  • 5 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    Welke gegevens verzamelen t.b.v. de screening op behoefte aan

    voedingszorg

    Bij in opzet curatieve behandeling en bij ziektegerichte palliatie:

    Diagnose en behandelgegevens

    Gewicht (kg), lengte (m), BMI (kg/m2)

    % gewichtsverandering in laatste maand en/of in laatste 6

    maanden, gewichtsverandering in laatste 2 weken (toe- of

    afname of geen verandering)

    ❶Voedingsgerelateerde klachten:

    o Eetlust: anorexie, snelle verzadiging, vieze smaak

    voedselaversies, smaak- en reukveranderingen

    o Mond-, keel-, slokdarm- en maagdarmproblemen:

    misselijkheid, braken, xerostomie (droge mond),

    kauw- en slikproblemen, pijnlijke mond en/of keel,

    mucositis, hinderlijke slijmvorming, reflux

    (zuurbranden), (overloop)diarree, obstipatie,

    dumpingsyndroom (passageproblemen)

    o Malaiseproblemen: pijn, benauwdheid, vermoeidheid

    en spierzwakte

    Veranderingen in- en consistentie van de voedingsinname

    Gebruik van voedingssupplementen en producten waarvan

    patiënt een heilzame werking verwacht

    Omgang met voedingsproblemen door patiënt en diens

    naasten

    Voedingsgerelateerde hulpvraag

    Bij voorkeur wordt de PG-SGA SF ingezet als screeningsinstrument voor

    (risico op) ondervoeding. Afhankelijk van de sector zijn ook de volgende

    instrumenten bruikbaar: SNAQ, MUST, SNAQ+BMI, SNAQRC, SNAQ65+,

    MNA(-SF), Voedingstoestandmeter, Gewicht en gewichtsverlies 65-

    Complexe voedingsgerelateerde klachten (zie ❶)

    Complexe voedingsgerelateerde hulpvraag

    o zoals bij vragen over voeding(ssupplementen)

    Overig

    o Stress rondom voeding bij patiënt en/of diens

    naasten

    o Onvoldoende vooruitgang bij oncologische

    revalidatie met vermoedelijk een

    voedingsgerelateerde oorzaak

    o Indien een hulpverlener verwijzing naar de diëtist om

    een andere reden noodzakelijk acht

  • 6 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    Bij symptoomgerichte palliatie:

    o Voedingsgerelateerde klachten ❶

    o Gebruik van voedingssupplementen en producten

    waarvan patiënt een heilzame werking verwacht.

    o Omgang met voeding en vocht in perspectief van het

    naderende einde door patiënt en diens naasten

    o Voedingsgerelateerde hulpvraag

    Nadrukkelijk wordt niet meer gescreend op (risico op)

    ondervoeding. Als de terminale fase aanbreekt, stopt alle

    zorg rondom voeding en vocht.

    Verwijscriteria bij symptoomgerichte palliatie

    Complexe voedingsgerelateerde klachten (zie ❶)

    Complexe voedingsgerelateerde hulpvraag

    o zoals bij vragen over voeding(ssupplementen)

    Overig

    o Stress rondom voeding bij patiënt en/of diens

    naasten

    o Als patiënt op de Lastmeter aangeeft problemen te

    ervaren met: verstopping/obstipatie, diarree, eten,

    opgezwollen gevoel, mondslijmvlies, misselijkheid,

    smaakvermogen, veranderingen in gewicht, conditie

    en/of spierkracht EN als voedingsadviezen kunnen

    bijdragen aan vermindering van (zorg om) deze

    klachten.

    o Indien een hulpverlener verwijzing naar de diëtist om

    een andere reden noodzakelijk acht.

    Wanneer verwijzen naar de diëtist

    Criteria voor verwijzing naar de diëtist staan bij ‘Specifieke punten’. Er

    wordt bij de verwijscriteria onderscheid gemaakt tussen 1) een in opzet

    curatieve behandeling of ziektegerichte palliatie en 2) symptoomgerichte

    palliatie of terminale fase.

    Op welke manier verwijzen naar de diëtist

    Verwijzing vindt plaats via papieren consult of digitaal via

    elektronisch patiëntendossier.

    Bij verwijzing plant de diëtist / secretariaat afspraken in i.o.m.

    patiënt/ verwijzer.

    Met de informatie van de verwijzer op het (digitale) consult-

    formulier kunnen op zijn minst onderstaande gegevens worden

    verkregen door de diëtist:

    o Persoonsgegevens patiënt (naam, geslacht,

    geboortedatum, adres, verzekering(snummer), BSN)

    o Diagnose (type tumor, tumorstadium, locatie

    Omdat sprake is van directe toegankelijkheid van de diëtist, is een

    verwijzing van een arts in de poliklinische setting niet wettelijk verplicht.

    Als een patiënt zich meldt zonder verwijzing (en dus medische gegevens,

    zoals een diagnose, niet via verwijzing bekend zijn), screent de diëtist bij

    aanvang van het consult op symptomen van ziekten of aandoeningen die

    buiten het domein van de diëtist vallen. Bij aanwezigheid van dergelijke

    symptomen (die ‘rode vlaggen’ genoemd worden) wordt de patiënt

    geadviseerd eerst contact op te nemen met de behandelend arts.

    In de klinische setting is verwijzing van een arts noodzakelijk.

  • 7 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    eventuele metastasen) en relevante medische

    voorgeschiedenis en comorbiditeiten

    o (Doel van de) medische behandeling en relevante

    medicatie

    o Reden van verwijzing

    o Naam verwijzer

    Norm / Indicator

    BASISSET KWALITEITSINDICATOREN VOOR ZIEKENHUIZEN (2014), RICHTLIJN SCREENING EN BEHANDELING VAN ONDERVOEDING (STUURGROEP ONDERVOEDING,

    2011)│ Termijn waarbinnen screening op (risico op) ondervoeding plaatsvindt bij opname in het ziekenhuis:

    ≤ 24 uur na opname

    WERKAFSPRAAK (LWDO, 2013) EN RICHTLIJN SCREENING EN BEHANDELING VAN ONDERVOEDING (STUURGROEP ONDERVOEDING, 2011)│ Bij (ten minste) een van de

    gestelde verwijscriteria, is de termijn voor verwijzing naar de diëtist:

    ≤ 24 uur na screening

    Deze termijn wordt in de Richtlijn Screening en behandeling van ondervoeding gehanteerd bij ziekenhuisopname. In deze richtlijn wordt voor andere settings/ instellingen (verpleeg- of

    verzorgingshuis, thuiszorg/ 1ste lijn, polikliniek ziekenhuis) een langere termijn aangehouden. De LWDO is van mening dat bij (ten minste) een van de gestelde verwijscriteria de verwijzing

    beter direct (binnen 24 uur) kan worden verstuurd, zonder onderscheid te maken tussen verschillende settings of instellingen.

    RICHTLIJN ONDERVOEDING BIJ PATIËNTEN MET KANKER (IKNL, 2012) EN RICHTLIJN SCREENING EN BEHANDELING VAN ONDERVOEDING (STUURGROEP

    ONDERVOEDING, 2011), WWW.STUURGROEPONDERVOEDING.NL/VOEDINGSTOESTANDMETER, RICHTLIJN LEIDRAAD ONDERVOEDING BIJ DE GERIATRISCHE PATIËNT

    (2010), WWW.PT-GLOBAL.ORG, LWDO (standpunt november 2014) │ Bij voorkeur wordt de PG-SGA SF ingezet als screeningsinstrument voor (risico op) ondervoeding. Afkappunten

    voor verwijzing naar de diëtist bij de PG-SGA SF en andere screeningsinstrumenten die gebruikt kunnen worden bij de screening van (risico op) ondervoeding zijn:

    Bruikbaar in alle sectoren: PG-SGA SF (score 2 of 3: voedingszorg uit zorgprofiel 1,2 of 3 en score ≥ 4: voedingszorg uit zorgprofiel 3 of 4)

    Kliniek: SNAQ (score ≥ 3), MUST (score ≥ 2), Voedingstoestandmeter

    Polikliniek: SNAQ + BMI (score ≥ 3 en/of BMI < 18,5 (18-65 jaar), BMI < 20 (> 65 jaar), BMI < 21 (COPD)), Voedingstoestandmeter

    Ouderenpoli/ Geriatrie: MNA-SF (> 65 jaar) (score 0-7: ondervoed, score 8-11: risico op ondervoeding), MNA (> 65 jaar) (score 0-16: ondervoed, score 17-23,5: risico op

    ondervoeding), Voedingstoestandmeter

    Eerste lijns-zorg en thuiszorg: Gewicht en gewichtsverlies 65- (18-65 jaar) ( ≥ 10% gewichtsverlies in de laatste 6 maanden en/of BMI < 18,5), SNAQ65+ (> 65 jaar) (gewichtsverlies ≥

    4 kg en/of < 25 cm bovenarm-omtrek),

    Verpleeg- en verzorgingstehuizen: SNAQRC (score rood)

    http://www.stuurgroepondervoeding.nl/VOEDINGSTOESTANDMETERhttp://www.pt-global.org/

  • 8 Z

    o

    r

    g

    p

    orgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    Na verwijzing, wordt in het eerste consult bij de diëtist diëtistisch

    onderzoek uitgevoerd. Aan de hand daarvan wordt de diëtistische

    diagnose gesteld. Nutritional assessment (bepalen van de

    voedingstoestand en energie- en eiwitbehoefte met behulp van een

    aantal objectieve metingen) is onderdeel van het diëtistisch onderzoek.

    De verwijsdiagnose, hulpvraag van patiënt en hulpaanbod worden op

    elkaar afgestemd. Hierbij kan ook worden afgezien van nutritional

    assessment dan wel voortzetting van consulten (bv. bij als niet aan een

    (onverantwoorde) hulpvraag kan worden voldaan).

    Diëtistische onderzoek/diagnostiek is onderdeel van voedingszorg uit

    zorgprofiel 3 en 4.

    Verzamelen van onderstaande gegevens t.b.v. het diëtistisch

    onderzoek, het nutritional assessment en de diëtistische diagnose:

    Persoonsgegevens: leeftijd, geslacht

    Medische gegevens: medische (oncologische) diagnose,

    comorbiditeiten, medische voorgeschiedenis, medicatie

    (polyfarmacie), (doel van de) medische behandeling

    Diëtistische anamnese:

    - hulpvraag

    - motivatie

    - stadium van gedragsverandering

    - woon-leef-werksituatie, sociale steun/mantelzorg, dagritme,

    (zelf)zorg, hulpbehoevendheid, psychosociale stress, financiële

    draagkracht

    - psychogeriatrie: depressie, dementie, delirium

    - kwaliteit van leven

    - functionele beperkingen: ADL, mobiliteit, slechthorendheid,

    slechtziendheid

    - lichamelijk activiteitenpatroon (frequentie, duur, intensiteit) en

    de beoordeling die de patiënt geeft aan diens

    activiteitenpatroon van de afgelopen maand (van normaal,

    zonder beperkingen tot nagenoeg bedlegerig).

    Voedingsgerelateerde klachten ❶

    Voedingsinname:

    - Voedingsanamnese: voedingsgewoonten, gebruikelijke en

    actuele voedingsinname (24-hours recall, dietary history,

    intakelijsten, eetdagboek), veranderingen in de

    Diëtist

    zonodig i.s.m.:

    Arts

    Verpleegkundige

    Fysiotherapeut

    De diagnose ‘kankergerelateerde ondervoeding’ wordt gesteld op

    basis van een combinatie van criteria:

    onbedoeld gewichtsverlies ≥ 5% in een maand en/of ≥ 10% in

    6 maanden of/en;

    BMI ≤18.5 (18-65 jaar), BMI < 20 (≥ 65 jaar), BMI < 21 (COPD)

    of/en;

    BMI 18.5- 20 (18-65 jaar), BMI 21-23 (≥ 65 jaar) in combinatie

    met een duidelijk verminderde inname (drie dagen niet of

    nauwelijks eten of meer dan een week minder eten dan

    normaal) of in combinatie met > 2% gewichtsverlies of/en;

    Verlies van spiermassa tot onder de 5e percentiel van de

    referentiewaarden in combinatie met > 2% gewichtsverlies

    of/en

    PG-SGA (SF): Stadium B (matig ondervoed of verdenking

    ondervoeding) of Stadium C (ernstige ondervoeding) (zie bron

    57)

    Bij voorkeur wordt de voedingstoestand vastgesteld en gemonitord a.h.v.

    de PG-SGA. Met de PG-SGA kan de ernst van ondervoeding worden

    vastgesteld en gemonitord (zie bron 57):

    Stadium A (goed gevoed)

    Stadium B (matig ondervoeding of verdenking ondervoeding)

    Stadium C (ernstige ondervoeding)

    Kankergerelateerde ondervoeding komt in verschillende vormen voor.

    Volgens onderstaande criteria wordt bepaald van welke vorm van

    D Diëtistisch onderzoek en diëtistische diagnose (diëtistische diagnostiek)

    >D Algemeen

  • 9 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    voedingsinname afgelopen maand (veranderd, meer/minder

    dan gebruikelijk), consistentie van de voeding en

    supplementgebruik.

    Energieverbruik/-behoefte (gemeten of geschat),

    gecorrigeerd voor evt. verhoogde verliezen bij bv. koorts,

    wondgenezing, herstel na weefselschade, hyperglykemie,

    diarree/ steatorroe, fistels, stoma, braken, lichamelijke activiteit

    en eventueel indirecte calorimetrie (REE) en stikstofbalans

    Lichaamssamenstelling/ functionele parameters/

    antropometrie: gewicht, gewichtsverloop in de laatste maand

    (%), laatste 6 maanden (%) en in de laatste 2 weken (toe-

    /afname, niet veranderd), lengte, BMI, handknijpkracht,

    bovenarm-spieromtrek (bovenarmomtrek in combinatie met

    tricepshuidplooi), en eventueel/ zn./ in combinatie met:,

    DEXA, Bio-elektrische impedantie analyse (BIA/BIS), lumbale

    skeletspierindex (CT-scan/ MRI), buikomvang,

    polsomtrek/elleboogbreedte (t.b.v. bepaling ideaal gewicht),

    knie-hoogtemeting (t.b.v. bepaling lengte als patiënt niet kan

    staan), looptest

    Subjectieve waarneming van 3 aspecten van de

    lichaamssamenstelling, waarbij elk lichaamscompartiment

    (globaal) wordt gescoord op mate van tekort, verlies, of

    ophoping in geval van vocht (zie bron 57):

    - Spiermassa/ -tonus: spiertje op slaap (m. temporalis),

    sleutelbeenderen (m. pectoralis en m. deltoideus), schouder

    (m. deltoideus), middenhandsbeenspieren (m. interosseus),

    schouderbladen (m. latissimus dorsi, m. trapezius, m.

    deltoideus), bovenbeen (m. quadriceps), kuit (m.

    gastrocnemius)

    - Vetmassa: vetkussentjes onderste ooglid, triceps huidplooi, vet

    op onderste ribben

    - Vochtstatus: enkeloedeem, sacraal oedeem, ascites

    Metabole stress: koorts, duur van de koorts, (dosis)

    corticosteroïden

    ondervoeding sprake is:

    Precachexie

    beperkt onbedoeld gewichtsverlies ≤ 5%, in combinatie met:

    anorexie en biomedische ontregelingen (bv: een verhoogd CRP, anemie

    of verlaagd albumine)

    Cachexie

    -ernstig onbedoeld gewichtsverlies > 5% in de laatste 6 maanden in

    combinatie met ten minste 3 van de volgende bijkomende

    verschijnselen: anorexie met een sterk verminderde inname, verminderde

    spiermassa tot onder de 5de percentiel (zie bij Norm/Indicator),

    afgenomen spierkracht, ernstige vermoeidheid, biochemische

    ontregelingen (bv: een hoog CRP, anemie of verlaagd albumine)

    (en)/OF

    -BMI < 20 kg/m2 in combinatie met onbedoeld gewichtsverlies >2%

    (en)/OF

    -een verminderde/ lage spiermassa tot onder de 5de percentiel (zie bij

    Norm/Indicator) in combinatie met onbedoeld gewichtsverlies >2%

    Refractaire cachexie

    - criteria als bij cachexie en

    - Karnofskyscore ≤ 40 of WHO performance-score 3 of 4 en

    - levensverwachting ≤ 3 maanden

    Sarcopenie

    - verminderde/ lage spiermassa tot onder de 5de percentiel (zie bij

    Norm/Indicator) en

    - verminderde spierkracht en functionaliteit

    Sarcopene obesitas

    - criteria als bij sarcopenie

    - overgewicht: BMI 25-30, obesitas: BMI 30-40, morbide obesitas ≥ 40

  • 10 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    Bloedparameters: mate van inflammatie en ziekte: CRP,

    bezinking, (pre-)albumine; voor evaluatie deficiëntie

    micronutriënten: o.a. ferritine (in combinatie met MCV),

    ijzerverzadiging, Hb, 25(OH) vitamine D, calcium, vitamine

    B12; overig: fosfaat, kalium, magnesium, nier- en leverfuncties

    Norm/ Indicator RICHTLIJN SCREENING EN BEHANDELING VAN ONDERVOEDING (STUURGROEP ONDERVOEDING, 2011), RICHTLIJN ONDERVOEDNIG BIJ KANKER (IKNL, 2012), RICHTLIJN

    PERI-OPERATIEF VOEDINGSBELEID (CBO, 2007) │ Termijn waarbinnen diëtistisch onderzoek (en nutritional assessment) is afgerond en diëtistische diagnose is vastgesteld:

    bij ziekenhuisopname: ≤ 48 uur na opname

    poliklinisch/1ste lijn: ≤ 3 werkdagen na verwijzing en pre-operatief ook: ≥ 7-10 dagen voor operatie

    verpleeg-verzorgingshuis: ≤ 8 werkdagen na verwijzing

    ❶Zie voor een overzicht van deze voedingsgerelateerde klachten bij ‘Screening op behoefte aan voedingszorg en verwijzing naar de diëtist’.

    Lichaamssamenstelling kan op verschillende manieren in kaart worden gebracht. Er wordt gesproken van een te lage spiermassa als de uitkomst van de meting onder de 5de percentiel

    (P5) van de referentiegroep daalt. Het is echter minstens zo belangrijk om het verloop van de spiermassa te volgen. Immers, een daling van P25 naar P10 duidt op achteruitgang van de

    spiermassa en daarmee van de voedingstoestand.

    Hieronder staan de 5de percentielen (P5) voor verschillende metingen van de spiermassa. Beneden deze waarden (D Aanvullend diëtistisch onderzoek

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    Kwetsbare ouderen (≥ 70 jaar)

    Afnemen Comprehensive Geriatric Assessment (CGA)

    Afnemen Mini Nutritional Assessment (MNA) na afname CGA.

    Geriater/ specialist

    ouderengeneeskunde

    Diëtist

    In de geriatrische praktijk wordt de Comprehensive Geriatric Assessment

    (CGA) ingezet om een volledig beeld te krijgen van de toestand van de

    geriatrische patiënt. Deze methode is multidisciplinair en maakt

    onderscheid naar problematiek op de volgende vier domeinen:

    somatisch, psychisch, sociaal en functioneel. Op basis van consensus

    wordt ondervoeding als een geriatrisch syndroom beschouwt, en is een

  • 11 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    CGA de basis voor het vast-stellen van voedingsproblemen en inzicht

    geeft in de problematiek die ten grondslag ligt aan de ondervoeding op

    het somatische, psychische, sociale of functionele domein.

    Als aanvullend assessmentinstrument voor ondervoeding wordt het MNA

    geadviseerd. Het MNA is geschikt voor het vaststellen van ondervoeding

    bij zowel de klinische als de poliklinische patiënt. Het MNA is ook een

    geschikt instrument voor het evalueren van het effect van de

    voedingsbehandeling. (Uit bron 38)

    Norm / Indicator

    WERKAFSPRAKEN LWDO (April, 2013)│

    De diëtist screent alle patiënten met risico op ondervoeding op het risico op refeeding syndroom. Als arts sondevoeding of parenterale voeding opstart of een glucose-infuus

    toedient bij patiënten met risico op ondervoeding dient de arts bedacht te zijn op en te screenen op het risico op refeeding syndroom.

    De diëtist neemt bij kwetsbare ouderen de Mini Nutritional Assessment (MNA) af

    >D Diëtistische diagnose en communicatie ervan naar andere hulpverleners

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    De diëtist formuleert de diëtistische diagnose a.h.v. het

    International Classification of Functioning (ICF)-schema

    De diëtist rapporteert de diëtistische diagnose naar- en/of

    bespreekt deze met de verwijzer en zn. met andere betrokken

    hulpverleners.

    De diëtist bespreekt de diëtistische diagnose in het MDO

    Diëtist

    De diëtistische diagnose wordt geformuleerd a.h.v. het ICF-schema waar

    informatie over ziekten/aandoeningen, functies/ anatomische

    eigenschappen (stoornissen), activiteiten (beperkingen), participatie (-

    problemen), en externe- en persoonlijke factoren zijn meegenomen

    (zie bron 17).

    Norm/ Indicator

    WERKAFSPRAAK (LWDO, 2013)│ Na het eerste consult rapporteert de diëtist de diëtistische diagnose binnen 5 werkdagen naar verwijzer en zonodig naar andere hulpverleners

  • 12 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    Een dieetbehandeling start na afronding van het diëtistisch onderzoek en

    de diëtistische diagnosestelling in het eerste consult van de diëtist.

    Bij aanvang van de dieetbehandeling worden doelstellingen bepaald en

    afgestemd op doelstellingen van de medische behandeling, hulpvraag

    van de patiënt en hulpaanbod van de diëtist. Een dieetbehandeling bij

    kanker wordt uitgevoerd door een diëtist met voor de betreffende ziekte

    specialistische expertise en betreft voedingzorg uit zorgprofiel 3 of 4.

    Diëtist

    i.s.m.:

    Arts

    Casemanager/ VSO

    Verpleegkundige

    Fysiotherapeut

    en zonodig i.s.m.:

    andere hulpverleners

    Voedingsgerelateerde klachten (❶) bij kanker zijn een risicofactor voor,

    en/of oorzaak- of gevolg van:

    - (risico op) ondervoeding met ongewenst gewichtsverlies of

    - ongewilde gewichtstoename/ overgewicht

    Zowel gewichtsverlies als gewichtstoename/ overgewicht gaan bij kanker

    gepaard met een ongunstige lichaamssamenstelling

    Acties bij uitvoering van de dieetbehandeling bij een in opzet

    curatieve behandeling en bij ziektegerichte palliatie:

    Verbeteren en/of behouden van de voedingstoestand, een

    gunstig gewicht en een gunstige lichaamssamenstelling door

    toepassing van voedingsrichtlijnen bij ‘Specifieke punten’ en

    voedingsrichtlijnen uit het Handboek Voeding bij kanker (2012)

    (zie bron 15b).

    Reduceren van vroege en/of late voedingsgerelateerde

    klachten (❶) door toepassing van voedingsrichtlijnen uit het

    Handboek Voeding bij kanker (2012) (zie bron 15c)

    Beantwoorden van hulpvragen over voeding.

    Bij tumorspecifieke voedingsproblematiek worden de

    tumorspecifieke voedingsrichtlijnen toegepast uit het Handboek

    Voeding bij Kanker (2012), Deel 2 – Tumorspecifiek (zie bron

    15)

    Bij patiënten ≥ 70 jaar worden voedingsrichtlijnen voor ouderen

    gecombineerd met voedingsrichtlijnen bij kanker (zie bron 15d)

    Bij comorbiditeit(en) worden voedingsrichtlijnen van

    betreffende comorbiditeit(en) gecombineerd met

    voedingsrichtlijnen bij kanker (zie bron 15e)

    Diëtist

    Hieronder staan voedingsrichtlijnen weergegeven die worden toegepast

    bij (risico op) ondervoeding en bij ongewilde gewichtstoename/

    overgewicht, als de behandeling in opzet curatief is of als sprake is van

    ziektegerichte palliatie. Voedingsrichtlijnen bij (risico op) ondervoeding:

    Een adequate voeding:

    - 1.0-1.2 gram eiwit/ kg actueel lichaamsgewicht/ dag (bij BMI ≥

    27 wordt een gewicht bij BMI 27 gehanteerd in deze formule)

    - Energie: meting of schatting volgens de formule van Harris en

    Benedict met toeslagen voor activiteit.

    - Overige voedingsstoffen: volgens algemene aanbevelingen

    voor voedingsbehoefte

    of

    Een energie- en/of eiwitverrijkte voeding:

    - 1.2-1.5 (bij zeer ernstig zieken en na grote operatie: 1.5-1.7 )

    gram eiwit/ kg actueel lichaamsgewicht/ dag (bij BMI ≥ 27

    wordt een gewicht bij BMI 27 gehanteerd in deze formule)

    - Energie: 30-50% toeslag bij Harris en Benedict-formule

    - Overige voedingsstoffen: volgens algemene aanbevelingen

    voor voedingsbehoefte

    B Dieetbehandeling

    >B Algemeen │ Tijdens het medische diagnose- behandeltraject

  • 13 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Dieetbehandeling en fysieke training worden op elkaar

    afgestemd t.b.v. een goede lichaamssamenstelling (o.m.

    behoud van spiermassa).

    Bij (risico op) het refeeding syndroom:

    Opstellen van een opklimschema voor de (kunstmatige)

    voeding conform Richtlijn NVOnderwerp Refeeding syndroom

    (2013) en/of richtlijn van de eigen instelling

    Informeren van arts en verpleegkundige over aanwezig risico

    Patiënt voorlichten over het (risico op) refeeding syndroom.

    Evalueren en zonodig bijstellen van het voedingsadvies

    Suppleren thiamine, (multi)vitamine(n), mineralen conform het

    advies van de diëtist

    Laborant opdracht geven voor laboratorium controles:

    o Vóór start voeden (dag 0): natrium, kalium, fosfaat,

    magnesium, calcium, kreatinine, glucose, albumine

    o Tijdens voeden (dag 1 t/m 4-10): kalium, fosfaat,

    magnesium, (op indicatie: calcium, albumine)

    Dagelijks monitoren van de lab-waarden en zonodig suppleren

    van elektrolyten conform Richtlijn NVOnderwerp Refeeding

    syndroom (2013) en/of DKS eigen instelling.

    Aanvullende controles (nierfunctie, hartritme etc.) afhankelijk

    van de klinische situatie van de patiënt

    Zonodig voorschrijven van diuretica bij vochtretentie

    Patiënt dagelijks wegen en/of vochtbalans dagelijks bijhouden

    Uitvoeren van het opklimschema voor de voeding conform

    advies diëtist.

    Diëtist

    Fysiotherapeut

    Sportarts

    Diëtist

    Arts

    Laborant

    Verpleegkundige

    Welke middelen worden ingezet om een adequate of een energie- en/of

    eiwitverrijkte voeding te bereiken, is afhankelijk van hoeveel de inname

    verschilt van de behoefte aan energie (en eiwit?).

    Inname 100% van behoefte: gebruikte voeding continueren en

    herhalen van screening op behoefte aan voedingszorg ≤ 1

    maand

    Inname 75-100% van behoefte: verrijkte hoofdmaaltijden,

    tussentijdse verstrekkingen, en evt. drinkvoeding.

    Inname 50-75% van behoefte:drinkvoeding en/of

    sondevoeding/ TPV*.

    Inname < 50% van behoefte: volledige of aanvullende

    sondevoeding/ TPV*, indien mogelijk drinkvoeding. *Als de inname slecht is (0-75% van de behoefte), maar de verwachting

    dat binnen afzienbare termijn herstel zal optreden, wordt geen klinische

    voeding met invasieve toedieningen (sondevoeding/ TPV) gestart.

    TPV is geïndiceerd bij een onvoldoende functionerend maagdarmkanaal.

    Voedingsrichtlijnen bij ongewenste gewichtstoename/ overgewicht:

    Een gezonde voeding conform Richtlijnen Goede Voeding

    (Gezondheidsraad 2006)

    Zonodig een beperking van de energie-inname met max. 500

    Kcal/ dag t.o.v. berekende dagelijkse energiebehoefte of

    gebruikelijke dagelijkse energie-inname (i.o.m. oncoloog)

    Een eiwitverrijkte voeding:

    - 1.2-1.5 gram eiwit/ kg actueel lichaamsgewicht/ dag (bij BMI ≥

    27 wordt een gewicht bij BMI 27 gehanteerd in deze formule)

    Voorlichting(smaterialen) ter ondersteuning van de dieetbehandeling en

    ter bevordering van zelfmanagement van de patiënt:

    Patiënt en diens naasten voorlichten over de rol van een goede

    voeding(stoestand) tijdens het medische diagnose-

    Diëtist Voorlichtingsmateriaal ter ondersteuning van de dieetbehandeling:

    - www.voedingenkankerinfo.nl (voorjaar 2014)

    - Folder ‘Voeding bij kanker’ (KWF)

    - Patiëntenversie Richtlijn Ondervoeding (NFK, 2012)

    http://www.voedingenkankerinfo.nl/

  • 14 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    behandeltraject,en zonodig over het optreden en de duur van

    voedingsgerelateerde klachten en het refeeding syndroom

    Meegeven voorlichtingsmateriaal aan patiënt en verwijzen naar

    relevante internetsites (zie bij ‘Specifieke punten’)

    - Boek: “Kom op, kom aan” Hoe krijg je opnieuw zin in eten?

    - Recepten van het boek: ‘Gezond eten rond chemotherapie’

    - Boek: ‘Als eten even moeilijk is’

    - Boek: ‘Piet Puur’

    - www.beleefjesmaak.nl

    - www.wcrf.nl

    - bij een goede levensverwachting en/of bij vragen over de

    relatie tussen voeding en het ontstaan van kanker: wcrf-folders:

    http://www.wcrf.nl/kankerpreventie/publicaties/downloaden.php

    - ongewenst gewichtsverlies bij een goede levensverwachting:

    http://www.voedingscentrum.nl/nl/mijn-

    gewicht/ondergewicht/gezond-aankomen.aspx

    - Voorlichtingsmateriaal eigen instelling/ organisatie

    Acties bij dieetbehandeling gedurende het traject van nazorg en

    revalidatie staan in Hoofdstuk 4: ‘Nazorg en revalidatie’

    Acties bij dieetbehandeling als sprake is van symptoomgerichte palliatie

    staan in Hoofdstuk 5: palliatieve fase.

    Voedingszorg door andere hulpverleners dan de diëtist zijn

    ondersteunend aan de dieetbehandeling van de diëtist, maar kunnen hier

    ook los van staan.

    Voorafgaand aan een medische behandeling wordt uitleg gegeven over:

    De rol van goede voeding(stoestand)

    Mogelijke gewichtsveranderingen

    Mogelijke voedingsklachten ❶ en de verwachte duur hiervan

    De rol van de diëtist

    Als sprake is van niet-complexe voedingsklachten worden algemene

    mondelinge en/of schriftelijke voedingsadviezen gegeven, eventueel

    met verwijzing naar relevante internetsites.

    Arts

    Casemanager/ VSO

    Oncologie verpleegkundige zn.

    Als de zorgverlener de patiënt in staat acht risicofactoren te beperken

    door zelf het voedingsgedrag aan te passen, bestaat voedingszorg enkel

    uit het op weg helpen bij zelfmanagement (voedingszorg uit zorgprofiel

    1). Hierbij wordt de patiënt eventueel verwezen naar

    voorlichtingsmaterialen, internetsites en/of online hulpprogramma’s die

    goedgekeurd zijn door relevante beroepsgroepen.

    Ook kan een willekeurige zorgverlener met kennis op gebied van

    oncologische voedingszorg de patiënt voorzien van een algemeen

    voedingsadvies. Dit betreft voedingszorg uit zorgprofiel 2.

    Zie ❶ voor een overzicht van voedingsgerelateerde klachten bij ‘Screening op behoefte aan voedingszorg en verwijzing naar de diëtist’.

    Norm / Indicator

    http://www.beleefjesmaak.nl/http://www.wcrf.nl/http://www.wcrf.nl/kankerpreventie/publicaties/downloaden.php

  • 15 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Norm / Indicator

    RICHTLIJN SCREENING EN BEHANDELING VAN ONDERVOEDING (STUURGROEP ONDERVOEDING, 2011), RICHTLIJN ONDERVOEDNIG BIJ KANKER (IKNL, 2012), RICHTLIJN

    PERI-OPERATIEF VOEDINGSBELEID (CBO, 2007), BASISSET KWALITEITSINDICATOREN VOOR ZIEKENHUIZEN (2014)│ Termijn waarbinnen dieetbehandeling start bij (risico op)

    ondervoeding:

    Bij ziekenhuisopname: ≤ 48 uur na opname

    Poliklinisch/1ste lijn: ≤ 3 werkdagen na verwijzing en pre-operatief ook: ≥ 7-10 dagen voor operatie

    Verpleeg-verzorgingshuis: ≤ 8 werkdagen na verwijzing

    RICHTLIJN SCREENING EN BEHANDELING VAN ONDERVOEDING (STUURGROEP ONDERVOEDING, 2011), HANDBOEK VOEDING BIJ KANKER (2012), ZAKBOEK DIËTETIEK

    (2014)│ Termijn waarbinnen de dieetbehandeling wordt geëvalueerd bij (risico op) ondervoeding:

    Bij een inname 100% van behoefte: herhaal screening op (risico op) ondervoeding ≤ 1 maand

    Bij een inname 75-100% van behoefte: klinisch: ≤ 48 uur, poliklinisch/ 1stelijn: ≤ 10 werkdagen, verpleeg-/ verzorgingshuis: ≤ 10 werkdagen

    Bij een inname 50-75% van behoefte: klinisch: ≤ 48 uur, poliklinisch/ 1stelijn:: ≤ 5 werkdagen, verpleeg-/ verzorgingshuis: ≤ 5 werkdagen

    Bij een inname < 50% van behoefte: klinisch: ≤ 48 uur, poliklinisch/ 1ste lijn: ≤ 2 werkdagen, verpleeg-/ verzorgingshuis: ≤ 2 werkdagen

    WERKAFSPRAAK (LWDO, 2013)│Termijn waarbinnen de dieetbehandeling start bij ongewenste gewichtstoename en/of overgewicht: ≤ 10 dagen na verwijzing. Termijn waarbinnen de

    dieetbehandeling wordt geëvalueerd bij ongewenste gewichtstoename en/of overgewicht: ≤ 2-4 weken

    NVONDERWERP REFEEDING SYNDROOM (2013)│Evaluatie van de dieetbehandeling: dagelijks vanaf dag 0 (start klinische voeding) t/m dag 10 en zn. langer

    WERKAFSPRAAK (LWDO, 2013)│Bij ontslag van patiënt/ opname in een andere instelling draagt de behandelend diëtist de dieetbehandeling ten minste 1 dag voor ontslag/opname over

    aan collega diëtist.

  • 16 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    In het traject van nazorg en revalidatie wordt de patiënt gescreend op de

    behoefte aan voedingszorg en zo nodig doorverwezen naar de diëtist

    zoals tijdens behandeling. Hieronder staan acties bij de uitvoering van de

    dieetbehandeling in deze periode.

    Acties bij uitvoering van de dieetbehandeling gedurende het traject

    van nazorg- en revalidatie:

    Verbeteren en/of behouden van een goede voedingstoestand

    met een gezond gewicht en een goede lichaamssamenstelling

    voor optimaal herstel en gezondheidsbevordering op de lange

    termijn door toepassing van voedingsrichtlijnen uit het

    Handboek Voeding bij kanker (2012) (zie bron 15f en 15g).

    Reduceren van vroege en/of late voedingsgerelateerde

    klachten (❶) door toepassing van voedingsrichtlijnen uit het

    Handboek Voeding bij kanker (2012), Hoofdstuk (zie bron 15b).

    Beantwoorden van hulpvragen over voeding.

    Voedingsrichtlijnen tijdens de medische behandeling zijn ook

    bij de nazorg en revalidatie van toepassing en worden

    gecombineerd met voedingsrichtlijnen gericht op ‘lange termijn-

    gezondheid’ en op preventie van een recidief/ nieuwe tumor of

    andere comorbiditeit. (zie bronnen 6, 14, 24, 33, 53).

    (Tumorspecifieke) dieetbehandelingsrichtlijnen bij herstel,

    revalidatie en nazorg worden toegepast (zie bronnen 15f, 15g).

    Dieetbehandeling en fysieke training worden op elkaar

    afgestemd voor een goede lichaamssamenstelling (o.m.

    behoud van spiermassa).

    Diëtist

    I.s.m. onder andere:

    Arts

    Casemanager/ VSO

    Fysiotherapeut

    Sportarts

    Zie ❶ voor een overzicht van voedingsgerelateerde klachten bij

    ‘Screening op behoefte aan voedingszorg en verwijzing naar de diëtist’.

    F Nazorg en Revalidatie

    >F

    Algemeen

  • 17 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie Betrokken hulpverleners Specifieke Punten

    Bij patiënten ≥ 70 jaar worden voedingsrichtlijnen voor ouderen

    van toegepast.

    Bij comorbiditeit(en) worden voedingsrichtlijnen van betreffende

    comorbiditeit(en) toegepast

    Patiënt en diens naasten voorlichten over de bijdrage van

    goede voeding aan herstel en lange-termijn- gezondheid en

    over het optreden en de duur van voedingsgerelateerde

    klachten.

    Meegeven voorlichtingsmateriaal aan patiënt (zie ‘Specifieke

    punten’)

    Diëtist Voorlichtingsmateriaal ter ondersteuning van de dieetbehandeling

    gedurende het traject van nazorg en revalidatie:

    www.voedingenkankerinfo.nl (voorjaar 2014)

    Folder ‘Voeding bij kanker’ (KWF)

    Folder ‘Gids voor voeding en leefstijl na kanker’ (WCRF)

    Boek: ‘Als eten even moeilijk is’

    Patiëntenversie Richtlijn Ondervoeding (NFK, 2012)

    www.beleefjesmaak.nl

    www.wcrf.nl en wcrf-folders

    Voorlichtingsmateriaal eigen instelling/ organisatie

    Voor niveau 1 en 2 - voedingsadviezen door andere hulpverleners geldt

    hetzelfde als tijdens medische behandeling.

    Norm / Indicator

    In het traject van nazorg en revalidatie gelden dezelfde normen en indicatoren voor screening op behoefte aan voedingszorg, diëtistische diagnostiek en voor dieetbehandeling als tijdens de

    medische behandeling (zie voor deze normen in de voorgaande hoofdstukken van dit zorgpad).

    http://www.voedingenkankerinfo.nl/http://www.beleefjesmaak.nl/http://www.wcrf.nl/

  • P

    Palliatieve Zorg

    >P Algemeen

    18 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Actie

    Ziektegerichte palliatie

    Bij ziekte gerichte palliatie zijn de acties bij screening op behoefte aan

    voedingszorg, diëtistische diagnostiek en bij de uitvoering van de

    dieetbehandeling dezelfde als bij het medische diagnose-behandeltraject.

    Symptoomgerichte palliatie

    Screening op het niveau van voedingsgerelateerde klachten en

    vragen.

    Nadrukkelijk wordt niet meer gescreend op (risico op)

    ondervoeding.

    Het diëtistisch onderzoek is vooral gericht op: verhelderen van

    voedingsvragen en inzicht krijgen in voedingsgerelateerde

    klachten en de omgang hiermee door de patiënt en diens

    naasten.

    Acties bij de uitvoering van de dieetbehandeling bij symptoomgerichte

    palliatie en in de terminale fase:

    In deze fase is een comfortvoeding van toepassing (zie

    bronnen 15 en 15h).

    Reduceren van voedingsgerelateerde klachten ❶ door

    toepassing van voedingsrichtlijnen uit het Handboek Voeding

    bij Kanker (2012) (zie bron 15b).

    Reduceren van stress rondom voeding bij patiënt en diens

    naasten.

    Beantwoorden van hulpvragen over voeding.

    Bij tumorspecifieke voedingsproblemen worden

    voedingsrichtlijnen van de paragrafen ‘palliatieve zorg’ van de

    tumorspecifieke hoofdstukken gebruikt uit het Handboek

    Voeding bij kanker (2012).

    In de terminale fase gericht om te sterven wordt het toedienen

    van vocht en voeding gestaakt.

    Betrokken hulpverleners

    Diëtist

    I.s.m. andere hulpverleners, zoals:

    Arts

    Casemanager/ VSO

    Fysiotherapeut

    Diëtist

    I.s.m. andere hulpverleners, zoals:

    Arts

    Casemanager/ VSO

    Fysiotherapeut

    Specifieke Punten

    Ziektegerichte palliatie

    Bij ziektegerichte palliatie zijn dezelfde voedingsrichtlijnen van toepassing

    als tijdens het medische diagnose-behandeltraject.

    Symptoomgerichte palliatie

    Voeding en een voedingsadvies zijn in deze levensfase gericht op het

    maximaal welbevinden, het verlichten van en/of kunnen omgaan met

    voedingsgerelateerde klachten, op informatie over voeding in het

    veranderde perspectief en niet op het verbeteren van de

    voedingstoestand (zie bronnen 15h en 43).

    Terminale fase

    In de terminale fase stopt alle zorg rondom voeding en vocht. In deze

    fase is geen indicatie voor begeleiding door een diëtist.

  • 19 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Bij symptoomgerichte palliatie: patiënt en diens naasten

    voorlichten over de invloed van de ziekte op de

    verslechterende voedingstoestand, over de afname van de

    behoefte aan eten en drinken en over het optreden en de duur

    van voedingsgerelateerde klachten ❶.

    Bij ziektegerichte palliatie: patiënt en diens naasten voorlichten

    over de bijdrage van goede voeding aan optimaal functioneren

    en kwaliteit van leven, en over het optreden en de duur van

    voedingsgerelateerde klachten.

    Meegeven voorlichtingsmateriaal aan patiënt (zie ‘Specifieke

    punten’)

    Diëtist

    I.s.m.

    Arts

    Casemanager/ VSO

    Psycholoog (zn.)

    Geestelijk verzorger (zn.)

    Voorlichtingsmateriaal ter ondersteuning van de dieetbehandeling in de

    palliatieve fase:

    Folder ‘Gewichtsverlies, als kanker niet kan worden genezen’

    (IKZ)

    Folder ‘Voeding bij kanker’ (KWF)

    Boek: ‘Als eten even moeilijk is’

    Recepten van het boek: ‘Gezond eten bij chemotherapie’

    Patiëntenversie Richtlijn Ondervoeding (NFK, 2012)

    www.beleefjesmaak.nl

    Voorlichtingsmateriaal eigen instelling/ organisatie

    Zie ❶ voor een overzicht van voedingsgerelateerde klachten bij ‘Screening op behoefte aan voedingszorg en verwijzing naar de diëtist’.

    Norm / Indicator

    WERKAFSPRAAK (LWDO, 2013)│Termijn waarbinnen dieetbehandeling start bij symptoomgerichte palliatie en terminale fase: ≤ 1-3 dagen, afhankelijk van de ernst van de

    voedingsgerelateerde klacht. De evaluatie van de dieetbehandeling en vervolgacties zijn afhankelijk van de ernst van de voedingsklacht en wens van de patiënt. De dieetbehandeling wordt

    voortgezet zolang de patiënt dit wenst en/of totdat de hulpvraag is beantwoord en/of totdat de voedingsklacht tot een voor de patiënt acceptabel niveau is gereduceerd (indien haalbaar).

    http://www.beleefjesmaak.nl/

  • 20 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Verantwoording van de behandeltijd door de diëtist

    De behandeltijd van de diëtist bestaat uit de tijd die de diëtist besteedt aan de uitvoering van een dieetbehandeling, welke bestaat uit de volgende activiteiten:

    Aanmelding: registratie van onder andere persoonsgegevens, medische gegevens en aanvullende gegevens

    Diëtistisch onderzoek: zoals onderzoek naar verwachtingen, hulpvraag, medische voorgeschiedenis, huidige laboratoriumwaarden en stofwisselingsgegevens,

    psychosociale gegevens, eetgedrag en voedingstoestand.

    Diëtistische diagnosestelling: analyse van verkregen gegevens en formuleren van het kernprobleem

    Vaststellen behandelplan/ behandeling: bepalen van de doelstelling van de behandeling en het opstellen van het behandelplan, informeren van de verwijzer

    Uitvoeren van behandeling

    Evaluatie van resultaten en doelstelling van behandeling

    Afsluiting van behandeling: registreren van eindgegevens, reden van afsluiting, maken van vervolgafspraken, informeren verwijzer.

    Behandeltijd omvat zowel de bestede tijd in direct contact met patiënten (face-to-face) als de tijd die patiëntgerelateerd plaatsvindt buiten aanwezigheid van de patiënt.

    De behandeltijd wordt afgerond op en gedeclareerd in eenheden van een kwartier. De behandeltijd wordt ingedeeld in 6 niveaus, welke behandelniveaus worden genoemd:

    Behandelniveau 1 2 3 4 5 6*

    Behandeltijd (kwartieren) 10 20 30 40 50 > 50

    * patiënten met geestelijke of lichamelijk beperking en/of psychiatrische patiënten

    In sommige gevallen is een jaarlijkse follow-up gewenst van 1-3 consulten in maximaal 10 kwartier per jaar.

    Voor verschillende aandoeningen is een basisbehandeltijd vastgesteld (zie Artsenwijzer Diëtetiek). Bij een meervoudige diagnose en/of bij communicatieproblemen (zgn. meerzorgfactoren)

    is extra behandeltijd nodig en stijgt het behandelniveau met maximaal 2 niveaus, afhankelijk van het aantal meerzorgfactoren.

    Voor een dieetbehandeling bij oncologische patiënten is geen vaste basisbehandeltijd vastgelegd. Bij kanker wordt de behandeltijd per patiënt bepaald, afhankelijk van soort tumor,

    ziektestadium, medische behandeling, specifieke klachten, hulpvraag en meerzorgfactoren. Van een aantal veelvoorkomende aandoeningen bij kanker is de onderstaande basisbehandeltijd

    vastgesteld:

    Ondervoeding: behandelniveau 2 (20 kwartier)

    Te hoog gewicht: behandelniveau 3 (30 kwartier)

    Slikklachten: behandelniveau 2 (20 kwartier)

    Voedingsstoffen kunstmatig toegediend: behandelniveau 2 (20 kwartier)

    Voor 2014 geldt dat de verzekering jaarlijks 12 kwartier diëtistische zorg vergoedt.

  • 21 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    Gehanteerde bronnen, richtlijnen en linken

    1. Achtergrondinformatie implementatie vroege herkenning en behandeling ondervoeding in Nederlandse ziekenhuizen:

    http://www.stuurgroepondervoeding.nl/fileadmin/inhoud/ziekenhuis/documenten/overige_documenten/Draaiboek_project_ondervoeding_2009_april.pdf

    2. Archer Makenzie C, Mil van J. Gezond eten rond chemotherapie. (Poiesz Uitgevers, 2009): http://www.bol.com/nl/p/gezond-eten-rond-chemotherapie/1001004006421417/

    3. Artsenwijzer Diëtetiek, Oncologie (NVD, 2010): http://www.artsenwijzer.info/site/index.php

    4. Bader S. “Kom op, kom aan” Hoe krijg je opnieuw zin in eten? (Uitgeverij Lannoo, 2008): http://www.stuurgroepondervoeding.nl/index.php?id=173 en:

    http://www.suzannebader.nl/

    5. Basisset Kwaliteitsindicatoren ziekenhuizen 2014 (Inspectie voor de Gezondheidszorg):

    http://www.igz.nl/zoeken/document.aspx?doc=Basisset+Kwaliteitsindicatoren+Ziekenhuizen+2014&docid=6076

    6. Continue updates van het WCRF-rapport: http://www.dietandcancerreport.org/cup/index.php

    7. Dieetbehandelingsrichtlijn 17 Ondervoeding (Stuurgroep ondervoeding en DON, 2012): 2010 Uitgevers http://www.stuurgroepondervoeding.nl/index.php?id=246

    8. Dieetbehandelingsrichtlijn 43 Enterale en parenterale voeding (2012), 2010 Uitgevers

    9. Directe Toegankelijkheid Diëtetiek: http://www.nvdietist.nl/content.asp?kid=10624902&fid=-1&bid=10624907

    10. Document kwaliteitssystemen (DKS) eigen instelling

    11. Folder Gewichtsverlies, als kanker niet kan worden genezen (IKZ, 2013): http://www.ikz.nl/bibliotheek/nieuwe_aanwinsten/index.php?id=3784

    12. Folder ‘Voeding bij kanker’ (KWF): http://kanker.kwfkankerbestrijding.nl/downloads-pdf-brochures/Pages/leven-met-kanker.aspx

    13. Gewicht en gewichtsverlies 65- of SNAQ65-/SNAQ 65+: http://www.stuurgroepondervoeding.nl/fileadmin/inhoud/eerstelijn_thuiszorg/documenten/presentaties/SNAQ65__en_65-

    .ppt

    14. Gids voor voeding en leefstijl na kanker (WCRF, 2012): http://www.wcrf.nl/kankerpreventie/publicaties/downloaden.php

    15. Handboek Voeding bij Kanker (2012), red: Vogel J, Beijer S, Doornink N, Wipkink A. De Tijdstroom, Utrecht

    a. Hoofdstuk 5, Voedingsbehoefte en voedingsadvies

    b. Hoofdstuk 7, Klachten en concrete voedingsadviezen

    c. Hoofdstuk 8, Klinische voeding

    d. Hoofdstuk 10, Ouderen

    e. Hoofdstuk 11, Comorbiditeit

    f. Hoofdstuk 12, Herstel, revalidatie en nazorg

    g. Hoofdstukken Herstel, revalidatie en nazorg van de tumorspecifieke hoofdstukken in Deel 2 van het Handboek Voeding bij kanker

    h. Hoofdstuk 13, Palliatieve zorg

    i. Paragrafen palliatieve zorg van de tumorspecifieke hoofdstukken

    16. Huysentruyt P. Piet Puur. (Uitgeverij Lannoo, 2010): http://www.lannoo.be/piet-puur

    17. International Classification of Functioning (ICF) (2012); http://www.nvdietist.nl/temp/1057242049/ICF-dietetiek-oktober_2012.pdf

    18. Landelijke Eerstelijns Samenwerkings Afspraak (LESA) ondervoeding (2010):

    http://www.stuurgroepondervoeding.nl/fileadmin/dbc/Stuurgroep/Richtlijn_screenen_en_behandeling_van_ondervoeding_juni_2011.pdf

    19. Lastmeter: http://www.lastmeter.nl/

    http://www.stuurgroepondervoeding.nl/fileadmin/inhoud/ziekenhuis/documenten/overige_documenten/Draaiboek_project_ondervoeding_2009_april.pdfhttp://www.artsenwijzer.info/site/index.phphttp://www.dietandcancerreport.org/cup/index.phphttp://www.stuurgroepondervoeding.nl/index.php?id=246http://www.nvdietist.nl/content.asp?kid=10624902&fid=-1&bid=10624907http://www.ikz.nl/bibliotheek/nieuwe_aanwinsten/index.php?id=3784http://kanker.kwfkankerbestrijding.nl/downloads-pdf-brochures/Pages/leven-met-kanker.aspxhttp://www.stuurgroepondervoeding.nl/fileadmin/inhoud/eerstelijn_thuiszorg/documenten/presentaties/SNAQ65__en_65-.ppthttp://www.stuurgroepondervoeding.nl/fileadmin/inhoud/eerstelijn_thuiszorg/documenten/presentaties/SNAQ65__en_65-.ppthttp://www.wcrf.nl/kankerpreventie/publicaties/downloaden.phphttp://www.stuurgroepondervoeding.nl/fileadmin/dbc/Stuurgroep/Richtlijn_screenen_en_behandeling_van_ondervoeding_juni_2011.pdfhttp://www.lastmeter.nl/

  • 22 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    20. Malnutrition Universal Screening Tool (MUST): www.bapen.org.uk

    21. a. Mini Nutritional Assessment (MNA, 2013): http://www.nestlehealthscience.nl/healthcare/nl/Services/Screening%20Tools/Pages/MNA.aspx

    b. Mini Nutritional Assessment- short form (MNA-sf): http://www.mna-elderly.com/mna_forms.html

    22. Nutritional Assessment (MUMC): http://www.nutritionalassessment.azm.nl/

    a. Voor berekening van het energieverbruik/ de energiebehoefte wordt de herziene Harris en Benedict-formule van Roza en Shizgal uit 1984 gebruikt:

    http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/energiegebruik/berekenen.htm

    b. Handknijpkracht: http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/functionele+parameters/knijpkrachtmeting.htm

    c. Indirecte caloriemetrie: http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/energiegebruik/meten.htm

    d. Nederlandse normaalwaarden handknijpkracht:

    http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/functionele+parameters/nederlandse+normaalwaarden+hkk.htm

    e. Voor volledig overzicht intake en verliezen: http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/intake+en+verliezen/overzicht.htm

    f. Achtergrondinformatie m.b.t. het meten van lichaamssamenstelling en wat meet je met welk instrument:

    http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/algemeen.htm

    g. Polsomtrek en elleboogbreedte: http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/ideaalgewicht.htm

    h. Knie-hoogtemeting: http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/lengte+adhv+kniehoogte.htm

    i. Tricepshuidplooimeting: http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/huidplooimetingen.htm

    j. Gewicht: http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/gewicht.htm

    k. Bloedparameters: http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/bloedparameters/index1.htm

    l. Bovenarmspieromtrek: http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/bovenarmspieromtrek.htm

    m. Buikomvang: http://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/middel-heupratio+en+buikomtrek.htm

    23. Patiëntenversie richtlijn ondervoeding bij kanker (NFK, 2012). Folder ondervoeding bij kanker:

    http://www.nfk.nl/webwinkel/nfk_brochures/_pid/content2/_rp_content2_elementId/1_488364

    24. Rapport Food, nutrition, physical activity and the prevention of cancer: a global perspective (WCRF, 2007): http://www.wcrf.nl/onderzoek/rapportkankerpreventie/index.php

    25. Rapport Nut noodzaak en risico’s van anti-oxidanten tijdens chemo- en radiotherapie (LWDO, 2010):

    http://www.iknl.nl/uploaded/docs/Landelijk/Werkgroepen/LWDO/2010-04%20LWDO%20Antioxidanten%20bij%20RT%20en%20CT.pdf

    26. Richtlijn Anorexie en gewichtsverlies (IKNL, in ontwikkeling): http://www.oncoline.nl/anorexie-en-gewichtsverlies

    27. Richtlijn Comprehensive Geriatric Assessment (NVKG): www.nvkg.nl en http://www.vmszorg.nl/Content/Tools-Extras/Richtlijn-comprehensive-geriatric-assessment

    28. Richtlijn Decubitus (IKNL, versie 2.0, 2011): http://www.oncoline.nl/decubitus

    29. Richtlijn Dehydratie en vochttoediening (IKNL, versie 2.0, 2010): http://www.oncoline.nl/dehydratie

    30. Richtlijn Detecteren behoefte psychosociale zorg (2010): http://www.oncoline.nl/detecteren-behoefte-psychosociale-zorg

    31. Richtlijn Diagnostiek en behandeling van obesitas bij volwassenen en kinderen (CBO, 2008): http://www.cbo.nl/Downloads/307/rl_obesitas_08.pdf

    32. Richtlijn Diarree (IKNL, versie 2.0, 2010): http://www.oncoline.nl/diarree

    33. Richtlijnen Goede Voeding (Gezondheidsraad , 2006): http://www.gezondheidsraad.nl/nl/adviezen/richtlijnen-goede-voeding-2006

    34. Richtlijn Herstel na kanker (IKNL, 2011): http://www.oncoline.nl/herstel-na-kanker

    35. Richtlijn Hypercalciëmie (IKNL, versie 2.0, 2010): http://www.oncoline.nl/hypercalciemie

    http://www.bapen.org.uk/http://www.nestlehealthscience.nl/healthcare/nl/Services/Screening%20Tools/Pages/MNA.aspxhttp://www.mna-elderly.com/mna_forms.htmlhttp://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/energiegebruik/berekenen.htmhttp://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/functionele+parameters/knijpkrachtmeting.htmhttp://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/algemeen.htmhttp://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/ideaalgewicht.htmhttp://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/lengte+adhv+kniehoogte.htmhttp://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/huidplooimetingen.htmhttp://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/gewicht.htmhttp://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/bloedparameters/index1.htmhttp://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/bovenarmspieromtrek.htmhttp://www.nutritionalassessment.azm.nl/algoritme+na/onderzoek/lichaamssamenstelling/middel-heupratio+en+buikomtrek.htmhttp://www.wcrf.nl/onderzoek/rapportkankerpreventie/index.phphttp://www.iknl.nl/uploaded/docs/Landelijk/Werkgroepen/LWDO/2010-04%20LWDO%20Antioxidanten%20bij%20RT%20en%20CT.pdfhttp://www.oncoline.nl/anorexie-en-gewichtsverlieshttp://www.nvkg.nl/http://www.vmszorg.nl/Content/Tools-Extras/Richtlijn-comprehensive-geriatric-assessmenthttp://www.oncoline.nl/decubitushttp://www.oncoline.nl/dehydratiehttp://www.oncoline.nl/detecteren-behoefte-psychosociale-zorghttp://www.cbo.nl/Downloads/307/rl_obesitas_08.pdfhttp://www.gezondheidsraad.nl/nl/adviezen/richtlijnen-goede-voeding-2006http://www.oncoline.nl/herstel-na-kankerhttp://www.oncoline.nl/hypercalciemie

  • 23 Zorgpad ‘Voeding bij kanker’, versie 2 (oktober 2014)

    36. Richtlijn Ileus (IKNL, versie 2.0, 2009): http://www.oncoline.nl/ileus

    37. Richtlijn Klachten van de mond (IKNL, versie 2.0, 2010): http://www.oncoline.nl/mondklachten

    38. Richtlijn Leidraad ondervoeding bij de geriatrische patiënt (2010): http://www.stuurgroepondervoeding.nl/index.php?id=208

    39. Richtlijn Misselijkheid en braken (IKNL, in ontwikkeling):http://www.oncoline.nl/index.php?pagina=/richtlijn/item/pagina.php&richtlijn_id=876

    40. Richtlijn NVOnderwerp Refeeding syndroom (Nederlands Voedingsteam Overleg, 2013): http://www.stuurgroepondervoeding.nl/index.php?id=139

    41. Richtlijn Obstipatie (IKNL, versie 2.0. 2009): http://www.oncoline.nl/obstipatie

    42. Richtlijn Oncologische revalidatie (IKNL, 2011): http://www.oncoline.nl/oncologische-revalidatie

    43. Richtlijn Ondervoeding bij patiënten met kanker (IKNL, 2012): http://www.oncoline.nl/ondervoeding-bij-patienten-met-kanker

    44. Richtlijn Orale mucositis (IKNL, versie 1.0, 2007): http://www.oncoline.nl/orale-mucositis

    45. Richtlijn Perioperatief voedingsbeleid (CBO, 2007): http://www.stuurgroepondervoeding.nl/index.php?id=227

    46. Richtlijn Screening en behandeling van ondervoeding (Stuurgroep ondervoeding, en DON, 2011): http://www.stuurgroepondervoeding.nl/index.php?id=170

    47. Richtlijn Voeding en dieet (Oncoline, 2013): http://www.oncoline.nl/algemene-voedings-en-dieetbehandeling

    48. Richtlijnen Voedselkeuze (Gezondheidsraad, 2011): http://www.voedingscentrum.nl/professionals/pers/persberichten/richtlijnen-voedselkeuze1.aspx

    49. Richtlijn voor het diëtistisch onderzoek en de diëtistische diagnose (Het diëtistisch consult, vierde druk, 2012): http://www.dietetiekvaardig.nl/login

    50. Richtlijn voor het formuleren van diëtistische diagnose: http://www.dietetiekvaardig.nl/login

    51. Verklaar D. Als eten even moeilijk is. (Caplan Books, 2008): http://www.bol.com/nl/p/als-eten-even-moeilijk-is/1001004005532381/

    52. Voedingsnormen voor vitamine D (Gezondheidsraad, 2012): http://www.gezondheidsraad.nl/nl/adviezen/evaluatie-van-de-voedingsnormen-voor-vitamine-d

    53. Wereld kanker onderzoek fonds (WCRF): http://www.wcrf.nl/kankerpreventie/aanbevelingen.php

    54. www.beleefjesmaak.nl

    55. www.wcrf.nl

    56. Zorgmodule Voeding, Amsterdam 2012: https://www.nvdietist.nl/ik-ben-professional/vakkennis/zorgmodule-voeding

    57. PG-SGA (SF): www.pt-global.org

    58. Ottery FD. Definition of standardized nutritional assessment and interventional pathways in oncology. Nutrition 1996;12(1):S15-S19

    59. Bauer J, Capra S, Ferguson M. Use of the scored Patient-Generated Subjective Global Assessment (PG-SGA) as a nutritional assessment tool in patients with cancer. Eur J Clin

    Nutr 2002:56:779-785

    60. Vigano AL, di Tomasso J, Kilgour RD, Trutschrigg B, Lucar E, Morais JA, Borod M. The abridged Patient-Generated Subjective Global Assessment is a useful tool for early

    detection and characterization of cancer cachexia. J Acad Nutr Diet 2014 Jan (Epub ahead of print)

    61. Kruizenga H, Wierdsma N. Zakboek Diëtetiek. Vu uitgeverij, juli 2014: http://zakboekdietetiek.nl/

    62. Fearon K, Strasser F, Anker SD, et al. Definition and classification of cancer cachexia: an international consensus. Lancet Oncol 2011;12: 489-95

    63. Zorgstandaard Kanker, (NFK, IKNL, KWF, versie 3, 11 februari 2014): https://www.kanker.nl/organisaties/levenmetkanker-beweging/2921-zorgstandaard-kanker

    http://www.oncoline.nl/mondklachtenhttp://www.stuurgroepondervoeding.nl/index.php?id=208http://www.stuurgroepondervoeding.nl/index.php?id=139http://www.oncoline.nl/obstipatiehttp://www.oncoline.nl/oncologische-revalidatiehttp://www.oncoline.nl/ondervoeding-bij-patienten-met-kankerhttp://www.oncoline.nl/orale-mucositishttp://www.stuurgroepondervoeding.nl/index.php?id=227http://www.stuurgroepondervoeding.nl/index.php?id=170http://www.oncoline.nl/algemene-voedings-en-dieetbehandelinghttp://www.voedingscentrum.nl/professionals/pers/persberichten/richtlijnen-voedselkeuze1.aspxhttp://www.dietetiekvaardig.nl/loginhttp://www.dietetiekvaardig.nl/loginhttp://www.bol.com/nl/p/als-eten-even-moeilijk-is/1001004005532381/http://www.gezondheidsraad.nl/nl/adviezen/evaluatie-van-de-voedingsnormen-voor-vitamine-dhttp://www.wcrf.nl/kankerpreventie/aanbevelingen.phphttp://www.wcrf.nl/http://www.pt-global.org/http://zakboekdietetiek.nl/