Woord! - Vivien Waszink (leesfragment)

Click here to load reader

  • date post

    29-Nov-2015
  • Category

    Documents

  • view

    127
  • download

    3

Embed Size (px)

description

Nederhoppers zijn grappig als haha, cooler dan een pinguïn in een vriestas en stoer – ze naaien zelfs Van Gogh een oor aan. Hiphop gaat veel verder dan over geld en chickies rappen. Het is een wereld vol speelse taal en creatieve opschepperij, met af en toe een onvermijdelijke diss, zoals deze van de Osdorp Posse: ‘Ze hebben wel de riemen maar ze weten niet te roeien … groentje, want jij zette nog je schoentje toen ik al gangsterrapte over Al Kapoentje.’Woord! is een ode aan de taalvernieuwing van de nederhop, waarin wordt geleend, vertaald en verrijkt dat het een lust is: want bring je de beat in en heb je straatgeloofwaardigheid, dan is rappen zo eenvoudig als een vouwfiets en pak je voor je het weet meer grietjes dan Hans.Metaforen en woordspelingen, nieuwe stijlfiguren, nieuwe betekenissen van bestaande woorden, nieuwe samenstellingen – noem maar op: Woord! legt het uit.Vivien Waszink werkt als taalkundige op het Instituut voor Nederlandse Lexicologie (INL). Ze schreef eerder artikelen over nederhop in Onze Taal. Ze schrijft een wekelijkse column voor Hiphop in je smoel.

Transcript of Woord! - Vivien Waszink (leesfragment)

  • Woord!de taal van nederhop

    Vivien Waszink

  • Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, AmsterdamZetwerk: CeevanWee, AmsterdamOmslag: Studio Jan de Boer, AmsterdamFoto auteur: Boukje Verheij

    2013, Vivien Waszink

    isbn 978 90 5712 388 7nur 660

    De boeken van Uitgeverij Nieuwezijds zijn verkrijgbaar in de boek-handel en via www.nieuwezijds.nl.

    Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat hetkeurmerk van de Forest Stewardship Council (fsc) mag dragen. Bijdit papier is het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeftgeleid.

    Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband,elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrie-val system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toe-stemming van de uitgever.

  • Voor Charlene Sancho

  • Zieke zinnen zullen zegevieren. Winne

    You are now about to witness the strength of street knowledge. N.W.A.

  • Voorwoord!

    In 1989, op mijn twaalfde, hoor ik voor het eerst hiphop. Daarnabegin ik al snel te grote broeken te dragen, kijk ik op fotos altijdboos en naait mijn moeder een Public Enemy-embleem op mijnjas: een mannetje in het vizier van een geweer. De jas probeer ik inde klas zoveel mogelijk aan te houden.

    In 1992 mag ik naar een middagconcert van Public Enemy. Omdrie uur gaat het beginnen. Om half vier komt er een roadie in eenmouwloos Iron Maidenshirt het podium op. De jongens hebbenhet vliegtuig gemist, kondigt hij met een grafstem aan. Ze komenvanavond pas. Vanuit een Amsterdamse telefooncel maak ik ruziemet mijn moeder in Leiden. Na een minuut of tien zwicht ze enmag ik naar de avondshow. Het gaat wel weer over, dat gerap,hoor ik mijn vader op de achtergrond met kalme stem tegen mijnmoeder zeggen.

    Als ik ophang, zijn er heel wat kwartjes opgegaan. Nu kan ikniks meer te eten kopen. De rest van de dag wacht ik hongerig voorParadiso. Dan zie ik ineens Chuck D, de opperrapper van PublicEnemy, samen met dj Terminator X, de man die achter de draaita-fels staat. Niet met bodyguards, maar gewoon met zijn tween, ophet zebrapad met zakjes friet. Chuck zet voor mij zijn handteke-ning op een oud bonnetje.

    Inmiddels ben ik moeder en taalkundige. Ik draag jurken enwerk van negen tot vijf achter een computer aan een woordenboek.Maar ik sta bij rapconcerten nog steeds juichend vooraan.

    Vroeger had mama maar twee platen, zeg ik als mijn dochterdoor haar duizenden mp3tjes scrolt. Eentje van Public Enemy eneentje van N.W.A. In 2012 geeft Public Enemy een concert voor

  • hun 25-jarig jubileum. Ik rap alles mee. De lijfwachten in soldaten-pakken die altijd meedansen, zijn zelfs even afgeleid en kijken meverbaasd aan. Ineens steekt Chuck D lachend zijn hand uit: of ikniet even mee wil doen op het podium? Maar ik durf niet ik benook maar gewoon een moeder in een jurk, zonder straatgeloofwaar-digheid. Mijn dochter van zeventien, die ook van hiphop houdt, rea-geert na afloop lauwtjes. Best een aardig concert, maar wel oude-mensenhiphop.

    Iedere doordeweekse dag begint voor mij hetzelfde: voor ik naarmijn werk ga, drink ik thuis een kopje koffie en luister ik een oftwee hiphopliedjes. Niet alleen Amerikaanse en oude hiphop,maar ook heel veel Nederlandse en hedendaagse hiphop. Daarnamaak ik de hele dag werk van woorden. Ik schreef dit boek omdatik nederhop geweldig vind, maar vooral omdat nederhoptaal heelbijzondere taal is. Het beschrijven van die taal en het woordge-bruik in nederhop deed mij als taalkundige groot plezier.

    Mijn ouders, Cobi en Paul Waszink, wil ik bedanken voor hunliefde en steun, en voor hun geduld: ze hebben jarenlang rother-rie doorstaan. Sorry dat gerap is niet overgegaan. Mijn broer,Paul Waszink, bedank ik voor zijn humor en eerlijke kritiek, envoor zijn being down (and based) since day one. Mijn vrienden encollegas ben ik dank verschuldigd, omdat ze altijd genteresseerdbleven, goede raad gaven en leuke stukjes over rappers voor me uitde krant knipten. Een paar verdienen een speciaal woord van dank,ehm, een special shout-out: Sanne Arens, Zeynep Dogan, Laura vanEerten, Dirk Geirnaert, Robertino Jones, Remko Koopman, FrankLandsbergen, Papa Tio, Ulmar Kay lc Robert, Ionica Smeets, Robvan der Spruit, Boukje Verheij en Wouter van Wingerden. Als laat-ste wil ik mijn dochter Charlene Sancho bedanken: Charlene, ditboek is voor jou. Ik hoef je niks te zeggen, dit gaat verder dan rap-pen, zou Winne zeggen.

    Rapper Winne komt nogal veel voor in dit boek. Dat is bewust.Ik hou van nederhop, maar Winne heeft mijn hiphophart. Doemaar even zwaaien, roept Winne in het nummer Doag. Dat kankoninklijker: even wuiven misschien, koning Winne? Het warenvooral zijn teksten die me ertoe aanzetten dit boek te schrijven.Winne, de Rotterdamse verlosser, dropt toffer!

    10 Woord!

  • Inhoud

    Inleiding 13

    deel i: De hiphopscene 171 These are the breaks Amerikaanse hiphop 19

    2 Je weet hoe laat het is Nederlandstalige hiphop 55

    deel ii: De taal van nederhop 873 Rijms spitten lenen en vertalen 93

    4 Fris als februari stijlfiguren 1215 Gangsterlijkheid nieuwe woorden en betekenissen 161

    Nawoord! 197Geraadpleegde bronnen 201

    Index 203

  • Inleiding

    Hoewel ik als hiphopliefhebber nogal last heb van zendingsdrang,zou het me misschien nog eerder lukken om mensen een 28-deli-ge encyclopedie of een religie aan te smeren dan hiphop. Hiphopis vrij uitgesproken muziek. Als je er niet van houdt, zul je er ooknooit van gaan houden. Vaak krijg ik dus te horen: Ik heb niks methiphop, maar die teksten zitten eigenlijk wel heel goed in elkaar!En dat klopt: hiphoptaal, en nederhoptaal bij uitstek, is bijzonderetaal. Het is daarom niet alleen boeiend om naar nederhoptaal teluisteren, er valt ook veel over te vertellen. Dit boek is voor liefheb-bers van taal en voor liefhebbers van hiphop als lezer hoef je Bin-nenlandse Funk van Extince niet in je platenkast te hebben staan(maar het mag wel).

    In deel I van dit boek lees je over de ontstaansgeschiedenis enachtergronden van de hiphop. Om de teksten goed te begrijpen, isenige kennis van hiphop als muziekstijl en als culturele stromingnamelijk onmisbaar. In hoofdstuk 1 beschrijf ik hoe het in hetNew York van 1973 allemaal begon, wat hiphop inhoudt en hoehet genre zich ontwikkeld heeft. Zelf een beat maken met oudeplaten, lelijke praatjes over je rivalen ophangen en intussen jezelfop de borst kloppen, juichen voor je buurt, dikke gouden kettin-gen in de camera duwen en lekker vuilbekken: het is allemaal hip -hop.

    Ook in Nederland wordt al een hele tijd gerapt, oudemensenne-derhop bestaat dus ook. Zo rapt de Osdorp Posse sinds 1989 in hetNederlands, de nederhop is sindsdien enorm gegroeid. Een vogel-vlucht door de geschiedenis van de nederhop van nul tot nu, vanDef P tot Ali B: je leest het in hoofdstuk 2.

  • Toen rapper Ice-T in 2012 zijn documentaire Something fromNothing: The Art of Rap presenteerde, stelden journalisten hemveel kritische, humeurige vragen. Waarom zit Jay Z er niet in?wilden ze weten. En zo misten er nog wel een paar rappers. Ice-Tliet daarop zijn telefoon zien aan het publiek. Dit is een zwarte te-lefoon, zei hij, geen rode telefoon, en ook geen blauwe. In plaatsvan te vragen wie er niet in zit, kunnen jullie beter vragen wie erwl in zit. Ik probeer in deel I ook geen volledig overzicht van veer-tig jaar hiphop te geven, maar vooral een smaakmakend beeld vanhiphop te schetsen, waarbij duidelijk wordt hoe de muziek is ont-staan en waar ze uit bestaat. Veel belangrijke Amerikaanse en Ne-derlandse hiphoppers van toen en nu komen voorbij, maar langniet alle.

    Toen ik ooit bij de Rotary een lezing over taal gaf, vertelde ik datik veel van hiphop hield, en de taal erin zo speciaal vond. Een tand-arts in een rode broek zei afkeurend: O, hiphop. Over doekoe enpattas enzo. Neen! Nederhop is veel meer dan over geld en gym-pies praten. Ook het wijdverbreide vooroordeel dat er in nederhopalleen maar straattaal of jongerentaal zou worden gebruikt, kloptniet. Ik begin deel II, over de taal van nederhop, daarom met eenkorte uitleg wat jongeren- en straattaal precies voor taaltjes zijn, enhoe ze (in beperkte mate) deel uitmaken van de nederhop. Anderetalige bijzonderheden zijn veel specialer aan de nederhop: er wordtvooral heel veel grappig, mooi en creatief Nederlands gebruikt. Erworden woorden en betekenissen geleend uit het Engels, er wordtgegoocheld met stijlfiguren en er worden nieuwe woorden be-dacht. Daarover gaat deel II.

    De bekendste rappers uit de nederhop-oertijd, de Osdorp Posseen Extince, vertaalden veel Amerikaanse hiphopwoorden en zin-nen letterlijk. Def P noemt zichzelf de goeie in t vloeien. Vloeienbetekent rappen (van to flow, Amerikaans slang voor rappen). Hetscheldwoord moederneuker is een vertaling van het Engelse mother-fucker een vondst van Def P die zelfs is opgenomen in Nederland-se woordenboeken. Nederlandse rappers vertalen niet alleen, maarlenen ook veel woorden, bijvoorbeeld het werkwoord dissen, vanhet Engelse to disrespect. Als je iemand dist, beledig je hem. Extincemaakte in 1995 het liedje Spraakwater. Toen Def P ooit heel boos

    14 Woord!

  • was op Extince iets over geld schreef hij speciaal voor hem dediss Braakwater. Want Extince maakt dan wel kassa, hij zegt welversjes voor de massa, vindt Def P.

    Soms worden Engels en Nederlands moeiteloos gecombineerd,bijvoorbeeld in money praten: het over goed geld hebben. En somsworden niet hele woorden, dus de woordvormen met de daarbijhorende betekenissen, geleend, maar alleen de woordbetekenis-sen. In het Nederlands denk je bij hangen vooral aan hangplekken,waar groepjes jongeren joints roken, met dikke stiften Anouk is eenhoer op een klimrek zetten en verder geen