leesfragment Théodore de Bèze

Click here to load reader

  • date post

    28-Mar-2016
  • Category

    Documents

  • view

    226
  • download

    3

Embed Size (px)

description

leesfragment Théodore de Bèze

Transcript of leesfragment Théodore de Bèze

  • Thodore

    de Bzezijn leven, zijn werk

    Met een biografi e van Thodore de Bze door Alain Dufour

    Willem Balke Jan C. Klok

    Willem van t Spijker

    kokBWbezaNEW6.indd 3 7/18/12 12:18 PM

  • Deze uitgave werd mogelijk gemaakt door subsidies van- Willem de Zwijgerstichting- Ridderlijke Duitsche orde- Gereformeerde Bond- Zonneweelde- Protestants Nederland

    2012 Uitgeverij Kok www.kok.nl

    Ontwerp en vormgeving Garage BNO, Kampen ISBN 9789043517928NUR 704

    Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgesla-gen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopien, opnamen of op enige an-dere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

    All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval sys-tem, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, re-cording, or otherwise, without the prior written permission of the publisher.

    kokBWbezaNEW6.indd 4 7/18/12 12:18 PM

  • woord vooraf

    Thodore de Bze (1519-1605) is in 1564 vanzelfsprekend de opvolger van Calvijn in Genve. De Reformatie die Calvijn krachtig vorm had gegeven houdt niet op met zijn sterven. In zijn schaduw is het Beza die opstaat en het werk voortzet. Zo staat Beza be-kend: de opvolger, de man in de schaduw. Die plek in de schaduw is hem echter vooral door de geschiedenis gegeven. Maar voor hij Calvijn opvolgde had hij een belangrijke plek ingenomen: al in de 50-er jaren doceerde hij Grieks in Lausanne, scheef hij de eer-ste gereformeerde tragedie over Abraham, werd hem door Calvijn gevraagd de psalm-berijming af te maken, hij was de eerste rector van de nieuwe Academie in Genve. Op een ander vlak staat Beza bekend als de man van de orthodoxie, meer nog de scholastieke voorvechter van de dubbele predestinatie. Nu kan hem geordend denken niet ontzegd worden, en evenmin kan gesteld worden dat de predestinatie voor hem een onbelang-rijk leerstuk was. Maar wie verder kijkt dan de oppervlakte ziet een pastoraal bewogen mens, die tracht met het verstand te doorgronden wat het hart gelooft. Dit doorgron-den is geen sofistisch zoeken naar Godsbegrip, maar in gehoorzaamheid aan de Schriften doordenken wat God ons te zeggen heeft. Tegelijk kunnen wij dit nooit losmaken uit de context. Heiko Oberman wees al op de noodzaak van dit moeilijke leerstuk in tijden van vervolging. Als het leven dagelijkse bedreigd wordt, wat is dan meer nodig dan zekerheid dat Gods hand het leven omvat? Vooral als het lijden precies omwille van Hem plaats-vindt. Die situatie kunnen we niet straffeloos links laten liggen. Beza moest zijn vader-land verlaten om zijn geloof. De honderden vluchtelingen uit Frankrijk die Genve na de Bartholomesnacht binnenkwamen, berooid, gewond en wanhopig. De gevaarlijke tochten dwars door Frankrijk naar synodes, naar het hof van de koning en koningin van Navarra. De regelmatige brieven waarin de vervolgingen in Frankrijk, de Nederlanden, Spanje voortdurend ter sprake kwamen. Genve decennialang omringd en bedreigd door de hertog van Savoye. In die situatie is de verkiezingsleer geen scholastiek spel om alles rationeel kloppend te krijgen, het is de laatste grond waarop nog vastheid is. Geen the-orie, maar een uitdrukking van het niets kan ons scheiden van de liefde van Christus.

    Een nadere kennismaking met Beza brengt verschillende verrassende aspecten van zijn leven en werk aan het licht. Hij was zoveel meer dan een opvolger. In dit boek komen verschillende aspecten aan de orde en het biedt zo een geheel nieuwe kijk op deze per-soon en zijn werk.

    Beza als Pastor: al gedurende het leven van Calvijn was de vervolging van de protes-tanten in Europa losgebarsten. De zorg voor de vluchtelingen uit met name Frankrijk was voortdurend actueel voor Calvijn. Tijdens het leven van Beza is dit niet minder zo. Veeleer erger: de godsdienstoorlogen in Frankrijk, de Bartholomesnacht, de vervolgingen in de Nederlanden. Het is een voortdurend terugkerend thema in Bezas brieven, preken en

    5

    kokBWbezaNEW6.indd 5 7/18/12 12:18 PM

  • thodore de bze | Zijn leven, zijn werk

    6

    Bijbelcommentaren. Voortdurend zet hij zich in om troost te bieden aan vluchtelingen en vervolgden. Met kracht brengt hij steeds weer het evangelie naar voren.

    Beza als Dichter: als jonge man schreef Beza al gedichten. Gedichten in de stijl van het humanisme waarmee hij lof oogstte in humanistische kringen. Als dichter zet hij zich in voor de berijming van de Psalmen. Zijn leven lang verraadt hij deze liefde voor de pozie niet. Tot op hoge leeftijd schrijft hij lofdichten, epigrammen, opdrachten in dichtvorm zelfs de dichters van La Pliade waarderen hem meer.

    Beza als Pedagoog: Het onderwijs heeft Beza altijd beziggehouden. Hij komt als vluchteling uit Frankrijk naar Genve en ontvangt daar vanuit Lausanne de benoeming tot hoogleraar Grieks. In Genve is hij de eerste rector van de universiteit. Talloze stu-denten woonden in zijn huis. Vele ouders stuurden hem brieven om hun zoons bij hem aan te bevelen om onderwijs in Genve te ontvangen. Hij schreef een Griekse grammati-ca, een boekje over de juiste uitspraak van het Frans, elke week gaf hij colleges.

    Beza als Filoloog: Beza gaf maar niet een voortzetting van het werk van Calvijn, hij was een humanistisch geleerde van allure. De exegese hield hem bezig, de dogmatiek, maar vooral de filologie: het onderzoek naar de Griekse tekst van het Nieuwe Testa-ment, meerdere kritische edities van teksten van kerkvaders. Ook als historicus heeft hij betekenis in de werken die hij schreef en de bronnen die hij verzamelde.

    Beza als Diplomaat: afkomstig uit de Franse adel, had Beza toegang tot de hoge krin-gen in Frankrijk, tot aan het koninklijk huis aan toe. Als diplomaat in oorlogstijd heeft hij de zaak van de Reformatie zo kunnen dienen op een hoog niveau, persoonlijk door zijn optreden maar evenzeer door zijn wijdverbreide correspondentie.

    Beza was een veelzijdig mens, dat komt in dit boek ook tot uiting in de illustraties. Hij verzamelde zelf afbeeldingen van tijdgenoten en bundelde deze. Veel van deze afbeeldin-gen zijn opgenomen in dit boek. De afbeeldingen presenteerde hij met de gedichten, ook die zijn vertaald en afgedrukt. Geheel in de stijl van zijn tijd bracht hij een bundel emble-men uit, die ertoe dienden de mensen die niet konden lezen te onderwijzen. Voor hen die wel konden lezen schreef hij er gedichten bij, ook dit werk wordt in het boek opgenomen.

    Een van de praktische problemen waar men op stuit bij presentatie van een figuur uit het zestiende-eeuwse Frankrijk of Zwitserland is de naam. Wij hebben ervoor gekozen om de Franse naam, Thodore de Bze, te gebruiken wanneer zij voluit geschreven wordt en de naam Beza wanneer alleen de achternaam gebruikt wordt. De andere combinaties, Thodore Beza en Theodorus Beza, stuiten op het bezwaar dat er een combinatie van Frans-Nederlands of Latijn-Nederlands gebruikt wordt. Dit hebben wij ondervangen door de Franse of Nederlandse naam te gebruiken.

    De tekst van de biografie van Beza die de grondslag vormt voor die welke in dit boek ge-publiceerde wordt, is van de hand van Alain Dufour (Thodore de Bze: Pote et tholo-gien, Genve 2006). In eigenlijke zin kan men dit geen vertaling noemen, daarvoor wijkt de Nederlandse tekst te veel af van het origineel. De literaire stijl die Alain Dufour in zijn werk hanteert is niet gehandhaafd, daarnaast zijn enkele typisch Geneefse en Franse aan-

    kokBWbezaNEW6.indd 6 7/18/12 12:18 PM

  • woord vooraf

    7

    gelegenheden buiten het boek gelaten; daarvoor in de plaats zijn de excursen gekomen. De redactie is Alain Dufour dankbaar dat hij zijn tekst ter beschikking wilde stellen om die in een Nederlandse uitgave te gebruiken.

    Daarnaast willen wij een woord van dank uitspreken aan mevrouw dr. Ledegang-Keegstra die ons niet alleen enkele bijdragen wilde leveren, maar die tevens bereid was om veel gedichten uit het Frans en Latijn te vertalen zodat die in de marge afgedrukt kan worden. In soms zeer korte tijd heeft zij een enorme bijdrage geleverd aan dit boek. Een woord van dank geldt ook dr. M. de Kroon die naast verschillende gedichten ook de em-blemata opnieuw vanuit het Latijn vertaald heeft, zodat wij deze tussen de hoofdstukken kunnen afdrukken. Een woord van dank ook aan de sponsoren die dit boek door hun bijdrage mogelijk hebben gemaakt, zij wilden niet allemaal met name genoemd worden, maar zijn wel allemaal in dit dankwoord ingesloten.

    W. BalkeW. van t SpijkerJ.C. Klok

    kokBWbezaNEW6.indd 7 7/18/12 12:18 PM

  • 8inhoud

    woord vooraf 5

    Inleiding 13 I.J. Hesselink: Van Calvijn naar Beza 15 J.C. Klok: Tijdtafel van het leven van Beza 18 A.G. Balke: De familie De Bze 26

    1. Vzelay, Parijs, Bourges, Orlans (1519-1548) 29 Chr. Strohm: Beza en de rechtswetenschappen 31 D. Wursten: Bezas Juvenilia 38

    2. Lausanne (1549-1558) 47 J.L.R. Ledegang-Keegstra: Thodore de Bze en zijn tragedie Abraham sacrifiant 49 J.L.R. Ledegang-Keegstra: De Passavant van Thodore de Bze, satire bij uitstek 54 M. te Velde: Thodore de Bze en zijn Confession de la foy chrestienne (1559) 75 D. Wursten: Beza en Clment Marot: De prijs gaat naar Marot! 80 D. Wursten: Thodore de Bze en de psalmen 83

    3. Genve (1558-1561) 93 C.-A. Chamay: Thodore de Bze als satiricus. De Satyres chrestiennes de la cuisine papale (1560) 100 W. van t Spijker: Colloquium van Poissy (1561) 112

    4. De eerste godsdienstoorlog (1562-1563) 123

    Intermezzo: Beza als uitlegger van de Schrift 129 Thodore de Bze: Aan de Kerk van onze Heer 130 E.A. de Boer: Beza als moderator van de Raad van predikanten 134 Thodore de Bze: Wat is wijsheid: veili