RUIMTEVOLK Expeditie 2012: Nieuw eigenaarschap in de ruimtelijke ordening.

of 34 /34
1 RUIMTEVOLK EXPEDITIE 2012 NIEUW EIGENAARSCHAP IN DE RUIMTELIJKE ORDENING

Embed Size (px)

description

Verslag van de eerste editie van RUIMTEVOLK Expeditie. Dit innovatiefestival voor ruimtelijke vraagstukken vond plaats op 29 november 2012 in TrouwAmsterdam.

Transcript of RUIMTEVOLK Expeditie 2012: Nieuw eigenaarschap in de ruimtelijke ordening.

  • 1RUIMTEVOLKEXPEDITIE 2012 NIEUW EIGENAARSCHAPIN DE RUIMTELIJKEORDENING

  • COLOFON

    Dit is een verslag van RUIMTEVOLK Expeditie 2012, gehouden op 29 november 2012 in TrouwAmsterdam.

    Met bijdragen van:Christine van EerdElly van der KlauwHanneke LuitwielerJudith LekkerkerkerSimone PekelsmaSjors de Vries

    Fotos:Masha Matijevic

    Vormgeving:Linda Swaap, Accu grafisch ontwerpers

    RUIMTEVOLK Postbus 1966800 AD [email protected]

    RUIMTEVOLK Expeditie is mede mogelijk gemaakt met steun van partners Companen, Incio en Weusthuis en partners.

    Het auteursrecht van artikelen en fotos in deze publicatie berust bij RUIMTEVOLK. Hierbij geldt het Creative Commons-principe: naamsvermelding, niet commercieel en gelijk delen. Het (her)gebruiken van artikelen, teksten en fotos uit deze publicatie is toegestaan onder de volgende voorwaarden.

    De tekst mag niet zonder toestemming worden gewijzigd of ingekort. Citeren of kopiren van delen van de tekst is toege-staan, maar alleen als duidelijk wordt gemaakt dat het om een citaat uit een groter geheel gaat en onder naam- en bronver-melding. De tekst mag gepubliceerd worden onder voorwaarde van duidelijke vermelding van de volledige naam van de auteur en bron (Verslag RUIMTEVOLK Expeditie 2012).

    De tekst mag niet commercieel worden gebruikt, aan derden worden doorverkocht of in licentie worden gegeven zonder toe-stemming van RUIMTEVOLK. Publicaties die alleen door beta-ling toegankelijk zijn (abonnementen op tijdschriften, betaalde toegang op websites, etc.) worden in principe beschouwd als commercieel en behoeven dus altijd toestemming vooraf.

  • Inhoud

    5 Een boeiende kruisbestuiving

    6 Ruimte voor het volk Keynote Willem Schinkel

    10 Deelsessie: Nieuw ondernemerschap in de stad 12 De nieuwe dimensie in het ruimtelijk domein Keynote Ronald van den Hoff

    14 Deelsessie: De woonconsument wordt woonprosumer 16 Deelsessie: De nieuwe sociale opgaven 18 Kathedralen bouwen: wie durft dat nog? Keynote Jan Rotmans

    22 Deelsessie: Tijdelijkheid als permanente kans 24 Ordening zonder regels en planning Keynote Alexander Oey

    26 Deelsessie: Creatieve coalities op het platteland

    28 Deelsessie: De duurzame buurt

    30 Open podium

  • BEKIJK

    DE FOTOS

    EN FILMOP

    NAME

    VAN DE DAG

    VIA

    WWW.RUIM

    TEVOLK.NL

    !

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    5

    De eerste editie van de RUIMTEVOLK Expeditie kan met recht een expedi-tie worden genoemd. Ongeveer 275 deelnemers - planoloog en architect, gemeenteambtenaar en ondernemer, ontwerper en filosoof, student en politicus - verkenden met elkaar de gevolgen van een nieuw eigenaarschap bij ruimtelijke ontwikkelingen. Sommigen namen deel omdat ze op zoek zijn naar hoe ze hun rol in een veranderende context kunnen invullen, anderen omdat ze er al langer mee bezig zijn maar hun ervaringen graag willen delen om zelf ook weer verder te komen. Traditionele partijen en nieuwe spelers zochten elkaar op, inspireerden elkaar en daagden elkaar uit. Het werd een bijzondere dag waarin de realiteit en ideevorming hand in hand gingen.

    Expeditie 2012 kende verschillende onderdelen. De keynotes zorgden voor flinke dosis prikkeling en inspiratie en riepen tegelijkertijd kritische vra-gen op. In acht deelsessies werden, veelal aan de hand van de combinatie van theoretische beschouwingen en praktijkvoorbeelden, de verschillende invalshoeken van het nieuwe eigenaarschap verkend. Elke deelsessie was door een curator vormgegeven en kende een unieke opzet, met telkens veel ruimte voor inbreng van deelnemers. Er waren interessante presentaties, discussies, maar ook intensieve werksessies. Tot slot konden deelnemers en organisaties nog een bijdrage leveren op het Open podium en Marktplein.

    Gedurende dag vond een boeiende kruisbestuiving plaats. Zowel tussen de deelnemers van de ruim 180 organisaties als tussen de diverse maatschap-pelijke en ruimtelijke themas. Deze kennisuitwisseling en de grote rol van deelnemers in het maken van de dag waren precies het doel van deze Expe-ditie; een evenement als podium en netwerk voor vernieuwende, deskundige en gedreven professionals in het ruimtelijk domein. Daarmee kijken wij terug op een succesvolle dag.

    Maar we hopen ook dat het hier niet bij blijft, want de verkenning van het nieuwe eigenaarschap in de ruimtelijke ordening is nog lang niet klaar. Wij hopen dan ook dat u de gevolgen van het nieuwe eigenaarschap voor u en voor uw organisatie, projecten en programmas verder gaat onderzoeken en de inzichten en kennis blijft delen. Mocht u hierover nog vragen hebben of heeft u ideen voor een volgende Expeditie, dan kunt u ons bereiken via [email protected]

    Tot volgend jaar!

    Judith Lekkerkerker, organisator en hoofdredacteur RUIMTEVOLK

    Sjors de Vries, organisator en uitgever RUIMTEVOLK

    Een boeiende kruisbestuiving

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    RUIMTE VOOR HET VOLKWillem Schinkel constateert dat de tot kapitaal gereduceerde ruimte weer wordt getransfor-meerd tot ruimte voor het volk

    DOOR: SIMONE PEKELSMA

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    7

    OORLOGSRETORIEKIn de afgelopen jaren heeft er in Nederland een sterke depolitisering plaatsgevonden. Niet alleen zijn poli-tieke partijen steeds meer op elkaar gaan lijken, de politiek benadert maatschappelijke issues ook steeds meer als managementvraagstukken. Ook op het gebied van de ruimte is dit duidelijk zichtbaar. Tegelijkertijd is ruimtepolitiek steeds meer op oorlogsvoering gaan lijken. Schinkel wijst op de oorlogsretoriek van de gemeente Rotterdam, die het heeft over interventies, slagkracht en de inzet van stadsmariniers. De bevolking werd in de afgelopen jaren steeds meer als een obstakel gezien dat verdreven moet worden. Was gentrification eerst nog een onge-wenst bijeffect, nu is het voor veel politici een bron van trots geworden.

    ONGEWENSTHet idee van de publieke ruimte is steeds meer bekneld geraakt. In november 2011 werd Quincy Gario hardhandig gearresteerd tijdens de intocht van Sinterklaas, omdat hij een T-shirt droeg met de tekst Sinterklaas is racisme. Quincy werd gezien als demonstrant die de openbare orde verstoorde, terwijl hij zelf juist benadrukte niet te demon-streren, maar alleen zijn mening te laten zien. Zijn actie in de publieke ruimte werd echter als ongewenst beschouwd en direct hard aangepakt door de politie.

    COLLECTIEF GEBRUIKToch zijn er ook ruimtelijke ont-wikkelingen te zien die juist tot optimisme stemmen. De Occupy-beweging zag het bezetten van (voormalig) publieke ruimte als vorm van verzet tegen de huidige gang van zaken. Door middel van het claimen van de publieke ruimte gaven ze uiting aan de stem van het volk en realiseerden ze een nieuwe vorm van eigenaarschap. Dergelijke nieuwe vormen van eigenaarschap van de ruimte zijn over de hele wereld te vinden; in de regionalise-ring van productie en consumptie, in de productie van gezamenlijke energie of in het werken in cope-raties in het Baskische Mondragon. Op veel plekken in de wereld worden dergelijke bewegingen steeds meer als noodzaak gezien. Schinkel sluit zijn keynote op Expeditie dan ook positief af met zijn analyse dat de tot kapitaal gereduceerde ruimte langzaamaan weer wordt getrans-formeerd tot ruimte voor het volk. En dit heeft belangrijke consequen-ties voor het ruimtelijk denken en handelen van overheid, politiek en marktpartijen.

    Willem Schinkel is universitair hoofddocent in de sociologie aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam.

    www.willemschinkel.nlwww.mondragon-corporation.comwww.ruimtevolk.nl/tag/bewonersparticipatie/www.ruimtevolk.nl/tag/openbare-ruimte/

    Socioloog Willem Schinkel is voornamelijk bekend om zijn scherpe en kritische analyses van de Nederlandse maatschappij. Speciaal voor RUIMTEVOLK gaf hij tijdens de Expeditie een beschouwing over de veranderende relatie tussen de ruimte en het volk. Het volk heeft de ruimte nodig om zich te publiceren meent Schinkel. Het wordt het volk echter niet makkelijk gemaakt om de ruimte hiervoor te gebruiken. De maatschappelijke onvrede hierover wordt echter steeds duidelijker zichtbaar, en vertaalt zich naar concrete tegenontwikkelingen.

    WAS GENTRIFICATION EERST NOG EENONGEWENST BIJEFFECT, NU IS HET VOOR VEEL POLITICI EEN BRON VAN TROTS GEWORDEN.

    Alma @bondflickaFlitsende start, publieke ruimte=politiek #RVEXP2012 ##willemschinkel

    Sebastiaan Capel @sebastiaancapelIs politiek overbodig? Nav speech Willem Schinkel bij #rvexp2012

    Jurgen Hoogendoorn @JrgnHoogendoorn

    Ruimtepolitiek is vooral retorische oorlog (stadsmariniers, slagkracht etc) vlgns Schinkel #rvexp2012

    Erna Hollander @erniemugStedelijke ontwikkeling staat bol van termen oorlogsvoering, niet alleen in Rotterdam, gevolg ontnemen ruimte aan volk #rvexp2012

    Donica Buisman @DonicaBuisman#Ruimte is er voor de vorming van het publieke. Dit is essentieel voor de #democratie #willemschinkel #rvexp2012

  • Donica Buisman @DonicaBuismanZowel oude als nieuwe spelers hier #rvexp2012. #stateofflux = combi. Ook een paar #programmamakers zoals ik aanwezig #letsmeet

    Annemarieke Aarts @Aarts_AMDe eerste contacten zijn gelegd en het programma gaat beginnen #rvexp2012 Het wordt een inspirerende dag!

    Locus architecten @locustweetin de trein terug van #rvexp2012, onder de indruk van energieke bundeling van visies en initiatieven, mooi samengebracht vandaag

    Caroline Vrauwdeunt @andrsnuOp zoek naar nieuwe spelers #rvexp2012 nieuw ruimtevolk meldt zich in Amsterdam pic.twitter.com/yQSTtnKl

    Frans Kerver @vetteviscomChaorde, knowmad en glokalisering door systeem mengen of kiezen de basisspelers morgen weer voor de vertrouwde vaste spelpatronen? #rexp2012

  • Silvia Heijnen @SilviaHeijnenOp de helft van #rvexp2012. Volop inspiratie uit lezingen en leuke en waardevolle, leerzame ontmoetingen. Nu al dankjewel [email protected]!

    Gebied & De Wijs @GebiedendewijsPoets...! Niet l..llen, maar poetsen! Alle theoretici op de #rvexp2012 kunnen toch beter crowdfunden en mouwen opstropen...?

    Frans Kerver @vetteviscomVragen nu: hoe lang blijven oude structuren nog dominant; zitten we hier met gelovigen bij elkaar of is dit vloeken in de kerk? #rvexp2012

    Stadschoreograaf @MartijnvDijckGelukkig veel twitteraars aanwezig bij @Ruimtevolk Expeditie #rvexp2012 - zo nu en dan toch wat gedachten en ideen, dank daarvoor!

    Donica Buisman @DonicaBuismanMooie dag #rvexp2012 goed geregeld en fijne sprekers, wellicht zelfs iets te veel eensgezindheid. Bedankt @RUIMTEVOLK op naar de volgende!

    buro plot @buroplotPlot bezocht Ruimtevolk #rvexp2012 onderzoekend, debatterend, open houding, boeiende mensen, prosument, chaordisch, serendipity! Time flies!

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    10

    Nieuw onder-nemerschap in de stadIn de ontwikkeling van de stad is een groeiende rol weggelegd voor kleine ondernemers en hun net-werken

    CURATOR DEELSESSIE: JOOST BEUNDERMAN

    DOOR: HANNEKE LUITWIELER

    In toenemende mate geven klei-ne ondernemers vorm aan de stad en haar stedelijkheid. Maar wie zijn die ondernemers? Hoe ope-reren zij in de stedelijke context? Welke behoeftes hebben zij en hoe geven ze daar invulling aan? Welke ruimtelijke infrastructuren vragen zij en wat betekent dit voor het handelen van ruimtelijke profes-sionals? Onder leiding van Joost Beunderman (00:/ [zero zero]) ging een vijftal nieuwe onderne-mers op zoek naar een antwoord op deze vragen.

    Christine van de Wetering is mede-initiatiefnemer van De Drentse Zaak uit Assen. De Drentse Zaak is een publiek-private coperatie, opgezet om mensen vanuit de WW/bijstand te helpen hun eigen onderneming op te zetten. Dit doet zij door middel van coaching en het faciliteren van ontmoetingen in het bedrijfspand, een statige oude villa in het centrum van Assen. De coperatie krijgt geen subsidie meer en draait door het verhuren van flexplekken en verga-derruimte aan ondernemers. Het is voor ons heel belangrijk dat we goede resultaten boeken, ook finan-cieel, want wij zijn zelf ook startende ondernemers.

    MOEIZAAMBart de Groot is oprichter van Buro Beehive. Beehive (her)ontwikkelt kantoorpanden en bedrijfsruimten in Amsterdam om de leegstand tegen te gaan en ruimte te bieden aan creatieve ondernemers. Door scherp te onderhandelen, kan Bee-hive werkplekken verhuren onder het broedplaatstarief van 50 euro per m2. Dit jaar heeft Beehive voor het eerst subsidie aangevraagd om een mobiele werkplek te realiseren. De Groot noemt dit een moeizaam proces.

    Simon van Dommelen vertelt over Trust Noord, dat is gebaseerd op het Engelse model van burgerbestuur als motor van een wijkeconomie. In Amsterdam Noord beheert Trust Noord de Noorderparkkamer, de Tolhuistuin en zogeheten broedstra-ten, die fungeren als ontmoetings-plek voor culturele activiteiten voor en door bewoners van de wijk. Het is bedoeling dat deze initiatieven uiteindelijk volledig kunnen draaien op het wijkondernemerschap, maar voorlopig zijn ze nog afhankelijk van subsidies. Het leefbaarheidbudget van gemeentes en corporaties is maar een marginaal potje. Je kunt beter aanhaken op het vastgoed-

    budget, waardoor ook waardecreatie ontstaat, adviseert Van Dommelen.

    HET OUDE IS OPDaarbij worstelt Trust Noord voort-durend met wet- en regelgeving op het gebied van vergunningen en rechtsvormen. Dit wordt beaamd door Expeditie keynotespreker Ro-nald van den Hoff van Seats2Meat. De nieuwe economie kenmerkt zich door vluchtige sociaaleconomische entiteiten waarin oude rechtsvormen niet meer voldoen. Volgens Van den Hoff hoeft niet iedereen ondernemer te worden. Wel vervaagt het verschil tussen werknemer en zzper. De oude economie draait op het creren van kunstmatige schaarste. Dat sys-teem blokkeert ons nu. Het oude is op. We moeten op zoek naar schaal-vergroting door verbindingen tot stand te brengen. Dat kan concreet door bijvoorbeeld gratis software aan te bieden. Zo bied je een podium voor economische waardecreatie. De fysieke plek is daarbij minder relevant.

    Filosoof en organisatie-econoom Sebastian Olma (the.think.tank, CIRCA) haakt hierop aan: Ont-moeting kan ook virtueel zijn, door platformen te bieden, breng je de

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    11

    Roy van Dalm @RoyvandalmMijn buren willen geen Seats2meet. Ze willen een baan en een gewoon huis. Wat moet je met zulke gewone mensen? #rvexp2012

    Donica Buisman @DonicaBuismanWe hebben het allemaal over het creren van ontmoeting. Precies!#nieuwondernemerschapindestad #rvexp2012

    Joost Beunderman @joostbeundermanReflectie op mn sessie bij #rv-exp2012: lekkermakkelijk schel-den op gemeentes - ook daar zit veranderkracht. Beter begrijpen en aanboren dus.

    DE HAMVRAAG IS;HOE CREER JE ECO-NOMISCHE WAARDE UIT KENNIS EN CREA-TIVITEIT? EN OOK: HOE BETREK JE MENSEN MET EEN AFSTAND TOT DE ARBEIDSMARKT EN SOCIAL MEDIA?Sebastian Olma

    serendipititeitsmachine op gang. De hamvraag is; hoe creer je economi-sche waarde uit kennis en creativi-teit? En ook: hoe betrek je mensen met een afstand tot de arbeids-markt en social media? Oftewel: Hoe overbrug je de kloof tussen retoriek en realiteit?

    Simon van Dommelen erkent dat er veel tijd gaat zitten in het vertellen van verhalen. Anderzijds levert dit ook geld op. Trust Noord is ook op zoek naar nieuwe verdienmodellen. Zo proberen we nu het beheer van het Noorderpark door buurtbewo-ners en scholieren te laten doen. Dat is goedkoper en zo creer je

    betrokkenheid, waardoor mensen zuinig worden op hun buurt. Bij de Drentse Zaak gaan ze actief op zoek naar bedrijven die werkervarings-plaatsen kunnen bieden aan mensen met een afstand tot de arbeids-markt.

    WIE IS DE PROPRonald van den Hoff ziet de ge-vestigde ngos en semi-overheids-bedrijven als de grootste prop die de nieuwe economie blokkeren. Bart de Groot ziet de overheid zelf als de grootste bottleneck. Amsterdam is topzwaar. Anderzijds erkent hij dat diezelfde overheid soms ook aanjager is van de vernieuwing. Een ambtenaar uit Den Haag vindt dat de overheid juist meer bij initiatie-ven moet worden betrokken. Zijn collega uit Alphen aan den Rijn stelt vast dat ook bewoners vaak vastzit-ten in de traditionele orde.

    Een aanwezige vraagt zich tot slot af of wijzelf die prop niet zijn? En dat werpt de vraag op wat wij als professionals kunnen doen en of we niet iets heel anders moeten gaan doen. Wat je ook doet, houd het klein, zegt Van den Hoff. Maak het goedkoop met initiatieven uit de buurt, adviseert van Dommelen.

    www.dedrentsezaak.nlwww.noorderparkkamer.nlwww.tolhuistuin.nlwww.broedstraten.nlwww.beehives.nlwww.thethinktank.nl www.ruimtevolk.nl/tag/ondernemerschap/www.ruimtevolk.nl/tag/stedelijkheid/

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    12

    DE NIEUWE DIMENSIE IN HET RUIMTELIJK DOMEIN Ronald van den Hoff wijst op de verregaande

    gevolgen van de samen-smelting van de fysieke en virtuele ruimte voor ruimte lijke planning

    DOOR HANNEKE LUITWIELER

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    13

    We leven in een tijd van crisis, die zal leiden tot een fundamentele transformatie van onze samenleving, vergelijkbaar met de industrile revolutie. Een samenleving die is ge-baseerd op gelijkwaardige netwerk-structuren, waarin het draait om delen - sharing - en zelforganisatie. Van den Hoff noemt het voorbeeld van online colleges van Harvard, die via internet mondiaal gevolgd wor-den door duizenden studenten, en zijn eigen collega die zijn gestolen Opel Kadett niet via de politie maar via Twitter terugvond.

    KNOWMADSZzpers - die Van den Hoff liever omschrijft als Zpers (Zelfstandige Professionals) - vormen de sleutel tot de toekomstige economische waardecreatie in een interdepen-dente circulaire economie. Oude ca-tegorien en rechtsvormen voldoen daarin niet meer. Zo kan Van den Hoff zichzelf enerzijds omschrijven als horecaondernemer, anderzijds als webbouwer en vervaagt bij Seats2Meat het verschil tussen wer-ken in loondienst en als zelfstandig ondernemer. Dit chaotische systeem blur vraagt om een herdefinitie van traditionele waarden. Kennis is daarin een belangrijk kapitaal-goed en knowmads zijn de nieuwe spelers.

    100.000 TALENTSCOUTSVan den Hoff noemt een aantal voorbeelden van nieuw ondernemer-schap, al dan niet met een com-mercile doelstelling. Couchsurfing overtreft met het aantal overnach-tingen ruimschoots de traditionele grote hotelketens. Op www.myfoot-ballclub.co.uk heeft een zwerm ge-bruikers een complete professionele

    IN DE SAMENLEVING EN ECONOMIE VAN DE TOEKOMST DRAAIT HET OM SERENDIPITEIT: HET OPTIMAAL JE VOORDEEL KUNNEN DOEN MET TOEVALLIGE ONTDEKKINGEN

    Ronald van den Hoff, oprichter van Seats2Meat en schrijver van het boek Society 3.0, is onderne-mer op het snijvlak van hospitality en nieuwe media. De opkomst van nieuwe media en daarmee van het verschijnsel 3rd Space, waarin de fysieke en virtuele werkelijk-heid samenkomen, leidt tot een ander gebruik van de ruimte en een netwerkeconomie waarin oude waarden niet meer voldoen. Als keynotespreker op Expeditie geeft Ronald hiervan diverse inspire-rende voorbeelden.

    voetbalclub opgezet en gefinan-cierd, waarbij de ruim 100.000 fans fungeren als talentscouts. In Utrecht heb je Socialijs, waarbij klanten via internet de smaak van de dag kun-nen kiezen en in Zuid-Korea kan je op weg van het werk naar huis langs een virtuele supermarkt, zodat bij thuiskomst je boodschappen op je staan te wachten. Voor een avondje uit hoeven we niet perse meer naar het theater door de opkomst van thuistheaters en toen het treinver-keer bij Utrecht Centraal weer eens gestremd was, bleven de camping-bedjes in de jaarbeurs leeg, omdat mensen massaal via Twitter een lift naar huis regelden.

    SERENDIPITEITIn zijn boek Society 3.0 beschrijft Van den Hoff die nieuwe samenle-ving en de economie van de toe-komst, waarin het draait om serendi-piteit optimaal je voordeel kunnen doen met toevallige ontdekkingen en collaborative consumption, het delen van consumptiegoederen, maar ook van de ruimte die daar-mee van niemand is en dus van ons allemaal. Aan het gebouw van de toekomst dragen we allemaal een steentje bij.

    www.society30.comwww.seats2meet.comwww.couchsurfing.orgwww.socialijs.comwww.tesco.comwww.myfootballclub.co.ukwww.ruimtevolk.nl/tag/ondernemerschap/www.ruimtevolk.nl/tag/creatieve-stad/

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    14

    De wooncon-sument wordt woonprosumerCURATOR DEELSESSIE: PIETER BUISMAN

    DOOR: ELLY VAN DER KLAUW

    Kunnen nieuwe technieken, samenwerkings- en financierings-modellen ook beweging brengen in de woningmarkt?

    BOUWEN MOET EEN CHAOTISCHER PROCES WORDEN. NIET MEER LINEAIR EEN KANT EN KLAAR HUIS AFLEVEREN.

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    15

    Jan Henk Tigelaar (Royal Hasko-ningDHV) deed de aftrap met e-car-sharing. Jonge stadsbewoners vinden het bezit van een auto niet meer zo belangrijk, maar willen er wel overal over kunnen beschikken. Er ontstaan nieuwe leaseconstruc-ties: je kijkt even op je smartphone of er een auto in de buurt vrij is. Met je chipkaart open je de e-car, of je pakt toch een e-bike, of de tram. E-mobilteit wellicht ook nog op zelf-geproduceerde energie.

    Als de Nederlandse Bank geen roet in het eten gooit, wil de Kredietunie weer met banken beginnen zoals ze ooit bedoeld waren. Particulieren die geld inleggen om dat aan anderen in hun dorp, stad of regio uit te lenen. Bankiers die hun klanten kennen. Volgend jaar hoopt Paul van Oyen, zelf oud-bankier, te beginnen met zijn bank waar ondernemers geld inbrengen om aan collega-onderne-mers uit te lenen. Van Oyen: Iedere ondernemer die leent krijgt een coach. Die coach helpt, adviseert maar houdt ook de lening in de ga-ten. Het is immers ook zijn geld.Job, kun je een paar van die blokjes voor me maken? En dan liefst voor Sinterklaas? Job Noorloos (Plastic-2Print) stal de show met een simpel Brio-Duploblokje. Consumenten hoeven zich niet meer neer te leggen bij wat de producent bedenkt. Een blokje dat de houten rails van het Brio-treintje aan het Duplo-blokjes vervindt: de fabrikanten zouden het nooit bedacht hebben, maar met de 3D-printer is het zo gemaakt. Een wereld aan extra mogelijkheden. Nog

    even en het eerste huis komt uit de printer. De consument wordt produ-cent. En voor de producenten kansen voor nieuwe producten en diensten.

    Kunnen deze technieken en ideen ook beweging brengen in de woning-markt? In de discussiegroepen zag men wel mogelijkheden, maar ook beren op de weg. Zelfbouwgroepen, al dan niet verenigd in een collectief van particuliere opdrachtgevers (CPO) blijven het goed doen. In Al-mere zijn zij het die nog bouwkavels afnemen. Maak je eigen circulaire wijk, wordt zelfvoorzienend! Zeker iets om mee door te gaan met die mensen die initiatief willen en kun-nen nemen, maar een corporatie voor sociale woningbouw wordt al lastiger. Want hoe kom je dan aan goedkoop geld? Zonder het garantie-fonds sociale woningbouw? Al jeu-ken je handen soms om zoiets op te zetten, verzucht een stedenbouw-kundige, want in de grote corpora-ties zit nu geen enkele beweging. Een woning delen, leven als een stadsnomade, is ook maar voor weinigen geschikt. Al zou je makke-lijker moeten kunnen veranderen van woonruimte. Concretere invloed op uiterlijk en innerlijk van je woonhuis lijkt wel binnen bereik. Met 3D wordt nu ontworpen en via de ontwikkeling van 3D printers met cement kan mis-schien straks wel een heel grachten-pand naar wens geprint.

    Bouwen moet een chaotischer proces worden. Niet meer lineair een kant en klaar huis afleveren. Maar een langjarig contract met een aan-nemer om steeds weer mogelijkhe-den te hebben je huis aan te passen. Ook die bouwer gaat dan flexibeler constructies maken. Je kan een woning ook aanbieden met diensten. Waarom niet als een mobiele tele-foon: gratis, maar wel betalen voor een 20-jarig dienstenabonnement? Dit allemaal vraagt een andere overheid: niet voorschrijven, maar faciliteren op maat en vooral losla-ten. 90% is oude gewoonten afleren. Begin daar eerst maar eens mee.

    Reimar van Meding keek tot slot nog even met een Duitse bril naar de discussie. Ik hoor hier veel roman-tiek over loslaten en vertrouwen en terug naar klein. In Duitsland zegt men doorgaans Vertrouwen is goed, maar controle is beter. Bovendien deden die nieuwe coperaties van onderaf met zelfbestuur me aan een

    Even leek het of Wibaut zelf aan tafel zat in de kelders van het Trouwgebouw. Vergezichten van leden die samen een bank of woningcorporatie opzetten, con-sumenten die niet langer goede-ren willen hebben maar goederen delen. In de deelsessie Van Woon-consument naar Woonprosumer droomde het ontwikkelvolk even van arbeiderszelfbestuur. Weg van logge corporaties, grote banken en overheden die elkaar in de weg zit-ten. Oude gedachten in een nieuw jasje.

    Caroline Vrauwdeunt @andrsnuIn reflectie op discussie over pro-sumer van de toekomst #rvexp2012 niet klein denken maar met vele kleinen groot denken pic.twitter.com/9ihUbij4

    Erna Hollander @erniemugIdee woonprosumers, zie de woning als mobiele telefoon, gratis en als producent verdien je aan x aantal jaar diensten. #rvexp2012

    Maaike Schravesande @maaikeschravesCoperatieve kredietvereniging ook kans voor woningmarkt? #kredietu-nie #rvexp2012

    sandergelinck @sandergelinckInstituties zijn er uit: ze helpen niet meer, gaan faciliteren. Wordt nog druk met faciliteerders #rvexp2012

    andere Duitse socialist denken, nog van voor de tijd van Wibaut. Ik zie meer in nieuwe verdragen, (in de zin van elkaar verdragen), die nodig zijn tussen consument en producent, tussen volk en overheid. Die wensen van het individu verbindt met die van de gemeenschap.

    www.greenwheels.comwww.carshare.orgwww.kredietunienederland.nlwww.royalhaskoningdhv.com www.ruimtevolk.nl/tag/woningmarkt/www.ruimtevolk.nl/tag/woningcorporaties

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    16

    Nieuwe tijden veroorzaken nieu-we sociale opgaven. Met kansen voor en door zelforganisatie van actieve bewoners. Maar misschien ook juist bedreigingen. In twee deelsessies rondom De nieuwe sociale opgaven ontstond een flinke discussie tussen optimisten en doemdenkers. Op zoek naar de vraag: wie heeft de sleutel van de rechtvaardige stad?

    BUURTKRACHTOnder krachtige leiding van Susanne Heering (AT5) werden twee pitches en een eerste reactie snel opgevolgd met reacties van de aanwezigen. Tijdens de ochtendsessie lag de na-druk op de kracht van burgers: hoe kun je die inzetten, wat kun je ervan verwachten.

    Jos van der Lans hield een vurig pleidooi voor burgerkracht waarbij de grootschaligheid van professio-nals opzij wordt gezet door klein-schalige initiatieven van onderop. En dat gebeurt al op diverse fronten: Eigen Kracht-conferenties in de zorg, broodfondsen waarin zzpers verzekeraars buiten spel zetten, culturele maatschappelijke lokale initiatieven als Trust Noord.

    DE INSTITUTIES MOE-TEN DE PUBLIEKE WAARDEN BEWAKEN, MAAR EROP VERTROU-WEN DAT DE BURGER ZE KAN UITVOEREN.Jos van der Lans

    Erik van Ophoven (publicist) gaf een schets van de wijkaanpak gericht op mensen in wijken waar buurtzor-gen, kopzorgen, financile zorgen, zorgzorgen zich opstapelen. Kleine stapjes en haalbare doelen, is zijn devies. Hij ziet voor iedereen stij-gingsperspectief, maar dan mogen bijvoorbeeld corporaties best wel iets meer paternalistisch zijn.

    Aan Olof van der Wal (oud-directeur KEI, nu Platform 31) de eer als eer-ste te reageren: Ik hoor een onge-looflijk enthousiast en optimistisch verhaal van Van der Lans, maar ben het ook eens met de waarschuwin-gen van Van Ophoven. De sleutel ligt volgens Van der Wal bij decen-traliseren, alles doen op het niveau waar het thuishoort, maar lokalise-ren kan ook leiden tot stapeling van problemen. En dan kom je er niet met al dat optimisme over burger-kracht. Dan ligt er een rol voor de politiek.

    CULTUUROMSLAGIn de discussie gaat het over de kip en het ei: gaan burgers vanzelf meer doen als de overheid zich terugtrekt of ziet de overheid de burgerkracht als kans voor bezuinigingen? Hoe kunnen logge organisaties (scholen, overheden, corporaties) verbinding leggen met de vernieuwende initi-atieven. Dat vraagt een cultuurom-slag: van bedenken naar meedenken.

    Allemaal mooi en prachtig, maar wie is de verliezer? Wat doen we met mensen die niet in staat zijn zich te organiseren, initiatieven te nemen, kansen te pakken. Daarover moeten we ons volgens Jos van der Lans niet teveel zorgen maken. Mensen kunnen veel meer dan sommige pro-fessionals denken. Het is een kwes-tie van organiseren. Fons Catau (oud-corporatiedirecteur De Woon-plaats) noemt het een klassieke re-actie: We willen iets veranderen en meteen kijken we wie het slachtoffer wordt. Daarmee legitimeer je het be-staande systeem. Laat mensen het zelf organiseren, geef hen de ruimte, maar accepteer dan ook dat het kan mislukken.

    Ligt daarvoor een rol bij corpora-ties? Ja, zegt Erik van Ophoven, want die zijn vaak socialer en sneller dan overheidsorganisaties. Nee, reageert Jurgen Hoogendoorn (ge-meente Amsterdam). Het is voorbij, de nieuwe corporaties zijn cope-

    De nieuwe sociale opgavenWie heeft de sleutel van de rechtvaardige stad?

    CURATOR DEELSESSIE: ERRIK BUURSINK

    DOOR: CHRISTINE VAN EERD

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    17

    raties. Fons Catau ziet het positie-ver: Lokaal is er al van alles aan het veranderen. Er gebeurt veel in wijken en buurten, daarvoor moeten we ruimte creren. Daarvoor heb je dan wel trekkers nodig, die het verschil maken. Volgens de optimis-ten zijn die in alle buurten te vinden. Mensen die wel iets willen maar niet weten hoe, moet je op weg helpen, maar niet te betuttelend. Voor de overheid ligt er dan een rol om de opgave van een gebied te definiren en zo te verwoorden dat mensen er op kunnen inspringen.

    STEDELIJK WONENTijdens de middagsessie spitste de zoektocht naar de rechtvaardige stad zich toe op het wonen in die stad. Eerste pitcher Sebastiaan Capel (D66) noemt de rechtvaardige

    stad een stad waar mensen kun-nen kiezen waar ze wonen en waar mensen wonen die kiezen voor de stad (en dus wat overlast op de koop toenemen). In Amsterdam is daarom behoefte aan huizen voor middenin-komens, stelt Capel, in een stedelijk woonmilieu en in gemengde wijken.

    Ton Schaap (stedenbouwkundig van de gemeente Amsterdam) schetst hoe Amsterdam er de afgelopen eeuw in is geslaagd een ongedeelde stad te zijn; dankzij het systeem van erfpacht dat de gemeente middelen geeft om sterke regie te voeren. En dat heeft onder meer geleid tot populaire wijken in het Oostelijk Havengebied, met hoge dichtheid en lage parkeernormen.

    In zijn reactie waarschuwt Fons Catau voor te veel geloof in maakbaarheid. Wie zijn wij wel dat we ons ermee be-moeien. Hoe ver mag je paternalisme gaan? Een stad moet een plan, beeld, visie hebben, maar geef bewoners vrijheid om daarin hun plek te zoeken. De stad van Ton Schaap past bij een maatschappij van vroeger, voor de toekomst moeten we nieuwe vormen zoeken.

    Ook nu ontstaat al snel de zorg voor de verliezers. Welke nieuwe verdien-modellen zijn mogelijk nu de koop stagneert? En loop je het risico dat mensen uit de stad verdreven worden als de aandacht uitgaat naar midden-groepen? Scheefwonen, inkomenspoli-tiek, rechtvaardige verdeling, bouwen voor de huidige kortetermijnvraag of met meer visie ontwikkelen voor de langere termijn? Per situatie zijn de afwegingen anders. De overheid kan en moet daar een rol in spelen, maar wel een die ruimte biedt aan kleinschaliger initiatieven. Kan dat? Willen we dat? In de veiligheid van de Expeditie zeker wel, of het daarbuiten ook lukt... dat gaan we beleven.

    www.josvanderlans.nlwww.ruimtevolk.nl/tag/bewonersparticipatie/www.ruimtevolk.nl/tag/stedelijke-vernieuwing/www.ruimtevolk.nl/tag/sociale-segregatie/

    DE STAD IS PER DEFI-NITIE ONRECHTVAARDIG. HET GAAT EROM HOE JE DE UITWASSEN KUNT VOORKOMEN. Dries Drogendijk

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    KATHEDRALEN BOUWEN: WIE DURFT DAT NOG?Jan Rotmans pleit voor meer geduld en aandacht voor maatschappelijke waarden in gebiedsontwikkeling

    DOOR: CHRISTINE VAN EERD

  • 19

    Het stormt in de samenleving. Dat stelt Jan Rotmans in zijn meest recente boek In het oog van de orkaan. Op Expeditie spitste hij zijn analyse toe op gebiedsontwik-keling. Ook daar staan we op een kantelpunt.

    ACCEPTERENWe leven in een tijd van veranderin-gen, chaos en turbulentie. En dat is volgens Rotmans goed nieuws. Het zal soms pijn doen, maar de kantel-periode van tien tot vijftien jaar, die ons te wachten staat, levert uitein-delijk iets moois op. Want crisis is een voedingsbodem voor radicale innovatie. Die transitie gebeurt van onderop; via een machtsstrijd tussen het oude en nieuwe denken. Gefe-liciteerd, jullie zitten er middenin, jullie geven er vorm aan, zegt Rot-mans tegen de zaal. Maar ook: het wordt een slagveld, het is overleven. Want als je uit het oog van de orkaan stapt, voel je de wind pas.

    De crisis kent een economische kant, maar veel belangrijker is de ecologische crisis: we lenen van de aarde en betalen het niet terug. De financieel-economische crisis loopt volgens Rotmans door tot circa 2020, maar dan begint het pas echt, de schaarste aan grond-stoffen en energie, de dreiging van klimaatverandering. De benodigde veranderingen zijn nu al voorzichtig te constateren. Bijvoorbeeld in de bouw, met steeds meer collectief opdrachtgeverschap maar ook de mogelijkheden van 3D-printen. En op het gebied van ruimte, waarbij er een verschuiving komt van econo-mische waarde naar mensgerichte waarden zoals vertrouwen, kwaliteit, warmte en liefde.

    KEIHARDRotmans strooit graag met com-biwoorden: de prosumer, gloca-lisering en chaordening. En hij schroomt niet voor keiharde uitspra-ken. Over de bedenkers van Vinex-wijken heeft hij geen goed woord over. En over consensus bij ruimte-lijke ontwikkelingen: fuck een breed draagvlak! Want voor vernieuwing heb je in eerste instantie een smal en diep draagvlak nodig van mensen die naar het grote geheel kijken en de lange termijn overzien.

    Gebiedsontwikkeling 3.0 betekent kijken naar gebiedswaarde en maat-schappelijk rendement. Dat vraagt om nieuwe verdienmodellen, organi-sche ontwikkeling en vooral geduld. Zoals de kathedralenbouwers: zij wisten dat ze het eindresultaat nooit zouden zien en het werd ook altijd anders dan gedacht. Wie durft dat nog?

    Ter illustratie toonde Rotmans enkele projecten, die nog lang niet 3.0 zijn, maar voorzichtig die kant op gaan. Met inventief gebruik van gevels, bouwen op water en stad-soases in ruig havengebied. Volgens sommige aanwezigen niet meer dan kekke plaatjes volgens anderen een beeldend besluit van een inspirerend betoog.

    Prof.dr.ir. Jan Rotmans is een maatschappelijk gedreven wetenschapper, met ruim 200 publica-ties op het gebied van klimaatverandering, glo-bal change modellering, duurzame ontwikkeling, transities en systeeminnovaties. In 2007 richtte hij stichting Urgenda op.

    www.janrotmans.nlwww.drift.eur.nlwww.urgenda.nl/icoonprojecten/drijvende-stadwww.ruimtevolk.nl/tag/gebiedsontwikkelingwww.ruimtevolk.nl/tag/energie-en-ruimte

    Erik Timmer @ErikRTimmerJan Rotmans: we zitten in de grootste kantelperiode in 150 jaar, voor mij als systeemdenker is dat heerlijk. En zo is het! #rvexp2012

    marcel tankink @marcel_tankinkkantelaars.. is dat nieuw nederlands voor draaikont? #rvexp2012

    Annemarieke Aarts @Aarts_AMRotmans, wie bepaalt of je koploper bent of belangenbehartiger? #rvexp2012 is dat nou organische ontwikkeling?

    Donica Buisman @DonicaBuismanOrganische ontwikkeling: betrek pioniers & ontwikkel langs iconen. Bied ruimte en geef richting #JanRotmans #rvexp2012

    Michiel de Lange @mdelangeCathedraal (Rotmans) vs. bazaar, lessen uit de opensource wereld voor ruimtelijk ontwerp? #rvexp2012 http://en.wikipedia.org/wiki/The_Cathedral_and_the_Bazaar ...

    OP HET GEBIED VANRUIMTE VINDT EEN VERSCHUIVING PLAATS VAN ECONOMISCHE WAARDE NAAR MENS-GERICHTE WAARDEN ZOALS VERTROUWEN, KWALITEIT, WARMTE EN LIEFDE.

  • Doorslaggevend voor deelname aan de Expeditie waren de keynotes van Ronald van den Hoff en Jan Rotmans. Van den Hoff laat zien hoe de toekomst in elkaar steekt. Dat is grenzeloos inspirerend; al-les kan dus. Van de deelsessies is het verhaal over de Kredietunie me bijgebleven: een simpel model voor onderlinge financiering van ondernemingen dat door De Neder-landsche Bank aan het lijntje wordt gehouden tot het zo dood is als een pier.

    Sander Gelinck (ID&DN)

    Het ging vandaag erg veel over de gebouwde omgeving: ook Seats2Meet zit in een gebouw. Als landschapsontwerper moet ik dat vertalen naar de openbare ruimte. Krimp is een ruimtelijke kans, bleek ook uit de sessie over tijdelijk-heid. Het is eigenlijk groei voor de woonomgeving. Ik ga naar huis met vragen in plaats van houvast, maar dat is ook juist een kans.

    Caroline de Vlaam (Creatief Beheer)

  • Zon dag met gelijkgestemden maakt je gelukkig. Iedereen hier wil verandering. Maar of die transitie werkelijk plaats vindt, zie je vaak pas achteraf. De strijdvaardigheid van een Jan Rotmans klinkt me iets te mooi, want in de praktijk gaan veranderingen niet zo revolutionair maar met kleine stapjes. Toch ben ik wel geraakt door de vele verhalen die ik vandaag heb gehoord. Het geeft weer inspiratie om aan het werk te gaan.

    Frans Soeterbroek (De Ruimtemaker)

    Ik vond het heel inspirerend om te ervaren hoe vorm en inhoud samenvallen in het programma. Wij zien een stip aan de horizon, maar vandaag kreeg ik het gevoel dat die stip al onder onze voeten ligt. We staan al op de stip!

    Dick Metselaar (woningcorporatie Rentree Deventer)

    Wat ik vandaag heb ervaren, is dat we behoefte hebben aan ambtena-ren en bestuurders met lef, die initi-atieven van onderaf willen facilite-ren en de regie durven los te laten. Ik mistte wel de mensen uit het veld, de gewone burgers waar we het allemaal voor doen. Om die te betrekken heb je intermediairs met een netwerk nodig. Hopelijk zijn zij volgend jaar ook van de partij.

    Nabila Bouabbouz (Ontwikkelings-bedrijf gemeente Amsterdam)

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    22

    Filosoof Govert Derix heeft een be-langrijke rol gespeeld in de vorming van de filosofische grondslag van de discussie over tijdelijkheid in de ruimtelijke ordening. Volgens hem is het niet alleen een instrument om de tussentijd op te vullen, maar vormt het ook de ultieme weg naar duurzaamheid.

    Tijdelijkheid raakt direct aan de relatie tussen mens en natuur. Het gaat bij het realiseren van tijdelijke bestemmingen daarom niet alleen om het overwinnen van economische en juridische hobbels, maar ook om de existentile confrontatie met de tijdelijkheid van het menselijk leven. Dat maakt tijdelijkheid voor veel mensen onbewust een gevoelig onderwerp.

    BESTAANDE GEBOUWENHenk van Latesteijn laat zien hoe zijn project FarmCity Heerlen opnieuw vorm geeft aan het CBS-complex in de stad. FarmCity is gebaseerd op het boek The Vertical Farm van Dr. Dickson Despommier en vormt volgens van Latesteijn een interessante stap op weg naar een

    In de afgelopen jaren is de tus-sentijd een hip begrip geworden. Tijdelijke bestemmingen worden gezien als een belangrijk tussen-tijdsinstrument dat niet alleen invulling geeft aan het hier en nu, maar ook een bijdrage kan leve-ren aan een duurzame toekomst die tegemoet komt aan de vraag uit de samenleving. Maar waarom eigenlijk? Wat is er eigenlijk mis met permanent?

    efficintere en duurzame productie van voedsel. Hij zal de komende jaren 15.000 m2 in het gebouw ont-wikkelen zodat er voedsel verbouwd, verkocht en bereid kan gaan worden. Van Latesteijn is niet de enige die zich in deze business beweegt, die volgens hem de toekomst heeft. Veel organisaties zijn bezig zichzelf in stand te houden, in plaats van zich te richten op de inhoud. Initia-tieven zoals deze laten zien dat het ook anders kan.

    TRANSFORMATIEOok Tom Bergevoet van temp.architecure is enthousiast over de mogelijkheden van tijdelijke bestemming. Tijdelijk ruimtege-bruik kan op lange termijn grote betekenis hebben voor stadsontwik-keling, meent hij. Zo werd er in de 17de eeuw plek gemaakt voor de bouw van de Amstelkerk. Door een bouwcrisis werd de kerk echter nooit gebouwd, waardoor het Amstelveld kon ontstaan. Ook nu zien we weer veel van dergelijke gaten in steden ontstaan. Het einde van een periode van economische en demografische groei is in zicht. Het huidige RO-

    Tijdelijkheid als permanente kansVoorstanders van tijdelijkheid als leidend principe bij ruimtelijke ontwikkelingen zijn overtuigd, maar sceptici zetten nog vraag-tekens bij de toekomstwaarde van het fenomeen

    CURATOR DEELSESSIE: IRIS SCHUTTEN

    DOOR: SIMONE PEKELSMA

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    23

    Monique van Herpen @MAAMvanHerpenHet roer mag om! Of moet het roer om? TAB #rvexp2012

    Alma @bondflickatijdelijkheid als permanente kans #rvexp2012 mooie mix tussen filosofie en concreet project

    Frans Kerver @vetteviscomAmstelkerk is tijdelijke noodkerk sinds ca 17e eeuw. De geplande bouwlocatie is plein, al eeuwen. Relatievitijdelijkheid dus #rvexp2012

    Reimar von Meding @ReimarvonMedingNiks nieuws, alleen niemand doet het. aldus Henk v Latesteijn. Wellicht ht motto voor dilemmas verduurzaming en transformatie. #RVEXP2012

    Stella Blom @stellablomkrimp als kans voor voedselproductie in herbestemming #rvexp2012 klasse 9 aardbeien in hartje Heerlen

    Donica Buisman @DonicaBuismanStad kan #transformatieopgave niet aan. Werk in stapjes. Mooie theorie over kansen #tijdelijkearchitectuur @tempurbanism#rvexp2012

    mechanisme moet niet meer gericht zijn op uitbreiding, maar op transfor-matie van het bestaande.

    TIJDELIJK RUIMTE- GEBRUIK KAN OP LAN-GE TERMIJN GROTE BE-TEKENIS HEBBEN VOOR STADSONTWIKKELINGTom Bergevoet - temp.architecture

    Bergevoet pleit voor een nieuw ontwikkelmodel dat beter past bij onze tijd; een model dat uit gaat van cashflowplanning, een flexibel juridisch systeem, het inlassen van momenten voor herijking en een gefaseerde aanpak.

    ONGRIJPBAARHet klinkt allemaal zo eenvoudig, maar dat is het niet. Tijdelijkheid lijkt voor vele aanwezigen nog toekomstmuziek. En wat is er nu eigenlijk mis met permanentie? De voorstanders van tijdelijkheid zijn

    overtuigd van hun gelijk, maar de sceptici zetten zo nog hun vraagte-kens bij het fenomeen.

    Niet iedereen lijkt overtuigd van het feit dat meer permanente, of lange-termijn bestemmingen per definitie verkeerd zijn. Sommigen geven aan tijdelijke initiatieven te zien als oplossing voor als we het even niet meer weten, maar niet per definitie als een echte bijdrage aan creativi-teit, experimenten en een duurzame toekomst. Anderen beginnen de voordelen wel te zien, maar weten niet hoe ze ermee verder moeten. Hoe overtuig ik mijn corporatie in vredesnaam van het nut van tijdelijkheid? wordt er gevraagd. De vraag wordt niet beantwoord, maar wel gevolgd door een blijk van herkenning in het publiek. De discus-sie over tijdelijkheid is duidelijk geen eenvoudige, en ook nog lang niet afgelopen.

    www.temparchitecture.comwww.govertderix.comwww.farmcityheerlen.comwww.ruimtevolk.nl/tag/tijdelijkheidwww.ruimtevolk.nl/tag/gebiedsontwikkeling/

  • 24

    RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    ORDENING ZONDER REGELS EN PLANNING

    Alexander Oey zoekt in zijn documentaires het spanningsveld tussen overheid, grote partijen en menselijk kapitaal

    DOOR: ELLY VAN DER KLAUW

  • 25

    RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    ORGANISCHAls steden zich meer organisch moeten ontwikkelen valt er mis-schien ook iets te leren van levende organismen. Natuurkundige Geoffrey West onderzoekt regelmatigheden in het chaotische. Hij doet dat in de dierenwereld, in ecosystemen en in het stedelijke systeem. Op welke schaal zijn hartslag, omvang en energieconsumptie bij dieren het meest efficint? Wellicht geldt er ook een bepaalde wetmatige schaal voor steden.

    Hij ontdekte dat als een stad verdub-belt, je naar verhouding 15% minder wegen of tankstations nodig hebt. Grotere steden lijken dus een effici-enter systeem te hebben per inwo-ner. Aan de andere kant neemt Aids of misdaad bij zon schaalsprong juist met 15% per inwoner toe. De ideale schaal van een stad is dus nog niet gevonden.

    Oey ziet op zijn reis door steden in de wereld, chaos en orde in een wis-selwerking. In een stad die zonder

    enige planning ontstaat, zoals het Nigeriaanse Lagos, komt toch een zekere ordening op gang omdat men anders toch niet met zoveel mensen bij elkaar kan leven.

    FIETSENREKIn een land als de VS waar de enige ordening lijkt te bestaan uit highways en autos, ontstaan mede door de crisis tegenbewegingen. De Engelse Transition Town Movement heeft aanhangers gevonden in Sand-point, Idaho. Burgergroepen nemen initiatieven voor kleinere winkels of een kapper in het centrum, waar je gewoon lopend naar toe kan. In Off the grid zie je nu in dit stadje een levendige, bijna ouderwetse hoofd-straat, met zelfs fietsenrekken voor de winkelpui. De Transition bewe-ging is ook in grotere Amerikaanse steden actief. Men probeert op wijkniveau weer iets van een men-selijke maat en een gemeenschap te doen ontstaan.

    Een heel tegendraadse beweging ontdekte de programmamaker in

    Oost-London waar de Zweedse meu-belgigant Ikea op eigen wijze een woonwijk wil ontwikkelen. Op eigen wijze zoals ook de meubelinrichting wordt gemaakt: frisse en bruikbare interieurs voor een brede doelgroep. Wellicht kun je op dezelfde manier een hele woonwijk ontwikkelen? In Londen heeft het Zweedse bedrijf een verlaten industrieterrein van 10 hectare aangekocht om er een wijk met betaalbare huizen voor gezin-nen te bouwen, simpel en degelijk. Een nieuwe speler op de ontwikkel-markt? Of gewoon een groot bedrijf dat nu ook de omhulsels voor zijn interieurs levert?

    Oey gelooft in en zoekt naar de kracht van mensen in zijn films. Zijn laatste fragment was van de Chi-leense econoom Manfred Max Neef. Die denkt ook dat als veel mensen iets willen ze grote bedrijven, instel-lingen of overheden kunnen laten bewegen: Een zwerm muggen kan zelfs een neushoorn gek maken, en hem de afgrond in duwen.

    Alexander Oey is documentairemaker. Zijn docu-mentaires Making Cities en Off the grid zijn in de documentaire reeks Tegenlicht uitgezonden door de VPRO. Begin februari 2013 zal een documentaire volgen waarin Oey opmerkelijke bewegingen in Nederlandse steden laat zien.

    www.tegenlicht.vpro.nlwww.hollanddoc.nlwww.strandeast.comwww.max-neef.clwww.transitionnetwork.orgwww.ruimtevolk.nl/tag/bewonersparticipatiewww.ruimtevolk.nl/tag/planologie

    In Nederland willen burgers de stad te rug.Ze hebben genoeg van de regels en de over-ordening. Valt er iets te leren van buitenland-se steden, of uit de dierenwereld? Alexander Oey zoekt in zijn documentaires naar het spanningsveld tussen grote commercile partijen en menselijk kapitaal. Op Expeditie liet hij fragmenten uit Making cities en Off the grid zien, die eerder bij de VPRO waren te zien.

    IN NEDERLAND WILLEN BURGERS DE STAD TERUG. ZE HEBBEN GENOEG VAN DE REGELS EN DE OVER-ORDENING.

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    26

    INITIATIEVENOp het platteland zijn steeds meer inspirerende voorbeelden te vinden van (burger)initiatieven die zelf het heft in handen nemen om leefbaarheid en vitaliteit op peil te houden. Organisaties als Support & Co die kwaliteitssupermarkten in kleine kernen overeind houdt en dat combineert met de begeleiding van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Initiatieven die dwars door schotten en sectoren coalities weten te smeden. Initiatieven die gemeenten, provincies of grote zor-ginstellingen voor nieuwe vragen stellen.

    Erik Timmer van Lefier StadGronin-gen schetst de situatie in krimpge-bieden. De grond is hier niet meer het schaarse goed. Wel een schaars goed zijn bedrijven en bewoners. Als die willen bouwen betalen ze een prijs waar eigenlijk niets meer mee valt te verdienen.Dus, meent Timmer, Trekken overheden zich terug en verdelen ze de schaarse middelen op een regionaal schaalniveau. Zo ontstaan de plannen waarin, bijvoorbeeld, wonen en zorg in een zogenaamde hoofdkern geconcentreerd wordt. De reden is dat de zorginstelling op die manier voldoende kritische

    massa heeft om zijn diensten kostendekkend aan te bieden. Maar intussen is in het kleinere dorp verderop misschien wel een sterk burgerinitiatief ontstaan om mensen blijvend te laten wonen in het dorp waar ze zich thuis voelen. Beide kanten hebben vanuit hun logica en de manier waarop zij naar de veranderende wereld kijken een logische keuze gemaakt. Maar die keuze plaatst ze, als je niet uitkijkt, wl tegenover elkaar.

    SINTJANIn Kloosterburen is dit precies wat nu speelt. Anne Hilderink van het burgerinitiatief SintJan. We zijn met de dorpsbewoners om de tafel gaan zitten toen we merkten dat de zorginstelling zich uit ons dorp wilde terugtrekken terwijl de oude-ren hier wilden blijven wonen, de woningcorporatie niet meer wilde investeren en we rijksmonumenten en kerken hadden die leeg kwamen te staan. We hebben ateliers ge-houden, en als dorpelingen bleken we het snel eens. We wilden veel zelf aanpakken maar we hadden de gemeente en de zorgverleners wel nodig. En die wilden uiteindelijk toch niet meewerken, ook al vonden ze onze plannen prachtig. Maar het paste niet in hun plannen van het

    Creatieve coalities op het plattelandEen nieuwe balans tussen bewonersinitiatieven en overheidsregie

    DOOR: ELLY VAN DER KLAUW

    CURATOR DEELSESSIE: ROELAND KREEFT

    I.S.M. BAS BREMAN

    Een klein dorp met een oude kloostertuin op het Groningse platteland vecht voor zijn bestaan. In Kloosterburen weten de dorpe-lingen hoe dit aan te pakken, maar hoe overtuig je de buitenwereld?

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    27

    saar @saarvdsScherpe vraag: hoe kan een burge-rinitiatief tegendraads zijn... Voor de overheid is het maar lastig. #om-denken #rvexp2012

    saar @saarvdsGemeente zegt kan niet dus doen we het zelf. Burgerinitiatief SintJan Kloosterburen doet in zorg, cultuur en ecologie #rvexp2012

    Silvia Heijnen @SilviaHeijnenMooie aanpak Atelier Bruut #Veen-kolonien: duurzame gebiedsontwik-keling met social networking . Ge-woon ook de kroeg in! #rvexp2012

    clusteren van mensen en voorzie-ningen in grotere kernen.

    Hilderink en haar dorpsgenoten geven de strijd echter niet op, ontwikkelen zelf en zoeken naar partners, desnoods van ver buiten de gemeente, zoals een zorginstel-ling uit Brabant. Binnenkort worden de eerste corporatiewoningen om-gebouwd tot woningen voor mensen met een beperking. In boerderij het Oldeklooster komen voorzieningen en bedrijfjes. En wellicht ziet op den duur de gemeente De Marne toch nog wat in haar kleine dorpje Kloos-terburen, waar de burgers zo moedig stand houden.

    www.sintjankloosterburen.nlwww.supportenco.nlwww.eowijers.nlwww.ruimtevolk.nl/tag/krimp/www.ruimtevolk.nl/tag/energietransitie/www.ruimtevolk.nl/tag/bewonersparticipatie/

    ZOWEL OVERHEID, INSTITUTIES EN BUR-GERS MAKEN VANUIT HUN LOGICA EEN LO-GISCHE KEUZE. MAAR DIE KEUZE PLAATST ZE, ALS JE NIET UITKIJKT, WL TEGENOVER EL-KAAR.Erik Timmer - Lefier

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    28

    De duurzame buurt

    Luie bestuurders, speelse ambtenaren, slimme professionals en buurtleeuwen vervullen een cruciale rol bij het verduurzamen van buurten

    CURATOR DEELSESSIE: PEPIK HENNEMAN

    DOOR HANNEKE LUITWIELER

    Steeds meer buurten nemen het heft in eigen handen. Actieve bur-gers nemen het initiatief om hun buurt (sociaal) te verduurzamen. Wat kunnen overheden doen om dit soort initiatieven te verzilveren en een kwaliteitsslag te maken? Een discussie onder leiding van Pepik Henneman (Meneer de Leeuw) en met medewerking van een tweetal buurtleeuwen, een ambtenaar en een ondernemer.

    De tijd dat ambtenaren alles van bo-venaf konden organiseren is voorbij. Vanzelfsprekende zekerheden ver-dwijnen. Tijdelijke vernieuwingsnet-werken waarin in co-creatie dingen tot stand worden gebracht, schieten als paddenstoelen uit de grond. Volgens Pepik Henneman heeft een aantal partijen een belangrijke rol in het welslagen van deze initiatieven: luie bestuurders, speelse ambte-naren, slimme professionals en koppige, tegendraadse buurtleeuwen met een eigen visie. In deze deelses-sie komen zij aan het woord.

    Richard Kooge, bewoner van het Rembrandtkwartier, een jaren 30-buurt in Alkmaar, werd met zijn initiatief winnaar van de Ener-giestrijd in Alkmaar. Ik wilde graag iets terugdoen voor de samenleving en heb daarom in mijn eigen buurt een duurzaamheidcommissie opge-richt. Met nog twee actieve buur-mannen hebben we de spouwmuren gesoleerd van vijftig woningen, gezamenlijk zonnepanelen genstal-

    leerd en er loopt een Mywheels-project, waarbij we gezamenlijk onze autos delen. Mijn ervaring is dat je door te netwerken veel tot stand kunt brengen. We hebben ook goede contacten met de gemeente en dat bracht de nodige positieve publiciteit mee die uiteindelijk werd bekroond met de Energieprijs.

    BUURVROUWJan Thij Bakker is ondernemer en initiatiefnemer van thuisafgehaald.nl, waarbij mensen hun zelfbereide maaltijd voor een klein bedrag met anderen delen. Ik woon in de mul-ticulturele Utrechtse wijk Lombok. Op een dag rook het zo lekker bij de buurvrouw dat ik spontaan ben gaan aanbellen om te vragen of ze misschien wat over had. Zij vond dat hartstikke leuk en zo zijn we begon-nen met een WhatsApp-groepje.

    Nu het project zo groot wordt, moeten we het ook professioneel gaan aanpakken. Een van de hin-dernissen daarbij is financiering. Gelukkig krijgen we nu subsidie van Stichting Doen. Ook is het moeilijk om aansluiting te vinden bij be-stuurders en dat is nodig om lokale projecten te financieren. Bestuur-ders zijn van goede wil, maar zijn ook gebonden aan allerlei belemme-rende regelgeving die professionele budgetten met zich meebrengen. Dat ervaart Bakker nu bijvoorbeeld in de gemeente Hilvarenbeek waar men probeert om de maaltijdservice te vervangen door thuisafgehaald.nl.

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    29

    TRANSPARANTDe ervaring van Daan Klaase (senior adviseur bij Fakton) als adviseur bij vastgoedprojecten kwam goed van pas toen hij zich inzette om de plaatselijke buurtschool in zijn woonplaats Oostknollendam open te houden. Ik ben veel betrokken bij de transformatie van vastgoed, waarbij ik de afwaarderingschade voor gemeentes bereken. Er is veel haalbaar als je kennis deelt, trans-parant bent, zodat je financile stromen kunt koppelen en vooraf duidelijke afspraken maakt over het resultaat. In Oostknollendam was de uitkomst dat bewoners zelf het groen gingen onderhouden, waar-door de school open kon blijven. Klaase probeert deze ervaringen nu ook elders toe te passen, zoals de Schilderswijk in Den Haag.

    Gine Nicola is een voorbeeld van een spelende ambtenaar, werk-zaam bij de Milieudienst West-Fries-land. Bewoners van de Fruitbuurt in Zwaag wilden hun buurt graag energieneutraal maken. Als ambte-naar wilde Nicola het project graag oppakken en faciliteren. Het werd een voorbeeldproject in het kader van Puur Hoorn, het duurzaamheid-programma van de gemeente Hoorn. Met een subsidie van Platform 31 gingen alle lichten op groen.

    PASSIE

    Een deelneemster stelt vast dat het initiatief vaak uitgaat van hoogop-geleide wijkbewoners. Hoe betrek

    MET NOG TWEE ACTIEVE BUURMANNEN HEBBEN WE DE SPOUWMUREN GESOLEERD VAN VIJFTIG WONINGEN, GEZAMENLIJK ZONNEPANELEN GENSTALLEERD EN ER LOOPT EEN MYWHEELS-PROJECT, WAARBIJ WE GEZAMENLIJK ONZE AUTOS DELEN.Richard Kooge - winnaar Energiestrijd Alkmaar

    frans soeterbroek @ruimtemakerSessie #duurzamewijk #rvexp2012 over buurleeuwen, speelse ambtenaren en luie bestuurders. Mooi ideaalbeeld

    Joost Beunderman @[email protected] mbt spelende ambtenaren - precies! in plaats van klagen over ambtenaren, laat ze meebewegen - ze willen graag #rvexp2012

    Freek Liebrand @freekliebrandAbsolute transparantie in gebiedsgerichte geldstromen brengt investeringsproblemen en kansen in kaart #rvexp2012 #deduurzamebuurt

    frans soeterbroek @ruimtemakerDe crux is inventariseren, koppelen en ombuigen van alle geldstromen in de wijk #rvexp2012

    Urhahn Urban Design @spontanestad#rvexp2012 we zijn goed in de probleemanalyse. Eigenaarschap vraagt om actie #thuisafgehaald #buurttijgers

    je de niet-professionals en andere bevolkingsgroepen? Richard Kooge beaamt dat het belangrijk is om iedereen te benaderen. Bij hem in de wijk wonen ook veel senioren. Daarom is er ook simpelweg huis-aan-huis geflyerd. Je moet mensen aanspreken op hun passie, vindt Jan Thij Bakker. Gine Nicola: In Zwaag organiseerden we ook veel bijeenkomsten en een berichtje in het huis-aan-huisblad werkt ook goed.

    Opschalen is noodzakelijk om (fi-nancieel) te overleven. Een enkele uitzondering daargelaten, zijn de meeste aanwezigen het daar over eens. Maar hoe doe je dat? Daan Klaasse adviseert om het voor finan-ciers transparant te maken door een maatschappelijke kosten-batenana-lyse op te stellen. Maak gebruik van de professie in de wijk, is een ander advies. Doe aan kostenbeheersing door de kosten per gebruiker te beperken. Dit is mogelijk als je je organiseert. Zo zijn er huiseigenaren in krimpgebieden die zich verenigen in een bedrijf. In de coperatie Grun-neger Power kopen leden gezamen-lijk energie en zonnepanelen in.

    www.thuisafgehaald.nlwww.duurzaamzwaag.nlwww.mywheels.nlwww.energiestrijd.nl/alkmaarwww.grunnegerpower.nl/www.ruimtevolk.nl/tag/stedelijke-vernieuwing/www.ruimtevolk.nl/tag/bewonersparticipatie/www.ruimtevolk.nl/tag/energie-en-ruimte

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    30

    OPEN PODIUM

    NIEUW EIGENAARSCHAP IN RUIMTELIJKE KWALITEITVolgens Flip ten Cate (Federatie Ruimtelijke Kwaliteit) vermindert al enige jaren de aandacht voor ruim-telijke kwaliteit in het regeringsbe-leid. Daarom is de Federatie Ruimte-lijke Kwaliteit begin 2012 het project Mooiwaarts gestart. Mooiwaarts is een pleidooi voor een waardevolle leefomgeving. De ondertekenaars van dit pleidooi willen dat kwalita-tieve aspecten van de leefomgeving wettelijk worden geborgd, met name in de nieuwe Omgevingswet. Wie zich hierin kan vinden, kan het pleidooi vinden en ondertekenen op www.mooiwaarts.nl.

    www.mooiwaarts.nl

    BOTTOM-UP MET LAAGOPGELEIDENBottom-up initiatieven zijn de nieuwe viagra voor de ruimtelijke or-dening, zegt Marian de Vries (Buro Lubbers). Hartstikke mooi, maar ze worden meestal opgezet door blanke en hoogopgeleide mannen. Hoe kan je voorkomen dat bepaalde groepen worden uitgesloten van deelname aan initiatieven als de bottom-up trend doorzet? Buro Lubbers trok naar Kerkrade West, en wist de lokale veelal laagopgeleide en laaggeletterde bevolking eigenaar te maken van de herstructurering van de wijk.

    www.burolubbers.nl

    MENTAAL EN FYSIEK EIGENAARSCHAPMet collectief opdrachtgeverschap ontstaan spannende concepten. Arjan Kaashoek (De Wijde Blik) pleit voor een combinatie van mentaal en fysiek eigenaarschap en liet dat zien aan de hand van een aantal projec-ten. Bij Blok0 in de Amsterdamse Houthavens is de eerste groep aan de slag op een van de verkochte kavels. In Almere Poort zoekt Duin-zicht ondernemers die meedoen met CZO (Collectief Zakelijk Opdrachtge-verschap). En om De Flat in Zuidoost te redden, wordt de verkoop van klushuizen ondersteund met een mediaconcept. Voor alle projecten geldt: stapje voor stapje de mensen binnenhalen.

    www.dewijdeblik.nl

    EXPEDITIE 2012 BOOD OOK RUIMTE AAN DEEL-NEMERS OM HUN ANALYSE, VISIE OF INSPIREREND PROJECT ONDER DE AANDACHT TE BRENGEN VAN DE AANWEZIGEN. EEN KORTE IMPRESSIE.

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    31

    CROWDFUNDING VOOR BEWONERSINITIATIEVENJohan Vellinga (Incio) stelt dat het buurtbudget voor bewoners pass is: de bureaucratische drempel is veel te hoog. Voor corporatie Ha-vensteder in Capelle aan den IJssel werd een nieuw systeem ontwik-keld. Bewoners krijgen regelmatig tegoedbonnen met kleine bedragen; een project is alleen te realise-ren met samenwerking en sparen. Conclusie na anderhalf jaar: 197 projecten uitgevoerd, 35% van de bewoners spaart mee. Volgende stap: verbreding door samenwerking met gemeente en bedrijven.

    www.inicio.nl

    EEN VRIJE STAD MET MINDER REGELSJan de Boer (gemeente Utrecht) heeft een missie: het herontwikkelen van het Utrechtse Cartesiusgebied op basis van co-creatie. Hoe doe je dat? Tijdens een recente bijeen-komst kwam een lokale bewoner op hem af en zei: Jullie moeten als overheid de kleurplaat maken, maar de burger moet deze vervolgens zelf wl buiten de lijntjes kunnen inkleu-ren. Dit klonk Den Boer als muziek in de oren. Hij pleit daarom voor een vrijere stad, met minder bestem-mingsplannen en minder regels.

    www.destadisvaniedereen.nl

    EXPERIMENTELE STRATEGIE VOOR KRIMPGEBIEDENKrimp vraagt om een lange termijn-visie. Als de kaasschaaf niet werkt, ben je als partners in de regio wel genoodzaakt om onderdelen van het wonen en het voorzieningennetwerk te schrappen, aldus Rob van Vliet (Weusthuis en Partners). Dat zijn ingrijpende keuzes die je alleen kunt maken als je een goed gezamen-lijk gevoel voor richting hebt: een breed gedragen regionale visie op de toekomst. Aan de hand van haar ervaringen in het Eemsdeltagebied ontwikkelde Weusthuis en part-ners een experimentele strategie voor krimpgebieden. Uitgangspunt vormde een gebiedsatlas die op haar beurt een belangrijke basis is voor een Woon- en Leefbaarheidsplan. De gegevens uit de atlas zijn besproken met inwoners uit het gebied en met het maatschappelijk middenveld, waaronder woningcorporaties en zorgaanbieders.

    www.weusthuis.nl

    BOTTOM-UP INITIATIEVEN ZIJN DE NIEUWE VIAGRA VOOR DE RUIMTELIJKE ORDENING.Marian de Vries - Buro Lubbers

  • RUIMTEVOLK EXPEDITIE

    32

    00:/ [zero zero]12N Stedenbouw4WindenAcademie van Bouwkunst AmsterdamAdrie Dorrestein Advies & InterimAdviesbureau FayaAgnes en Partners bvAksis atelier voor landschapsarchitectuurANDRS! Projectmanagement & AdviesAnnette Oude VrielinkArcadisArcamArchinedAT5Atelier BruutBottom-up-CityBuilding BusinessBureau Karin Christof Bureau PAUBureau Stedelijke PlanningBureau WesterlengteBuro BeehiveBuro Beeld Buro LubbersBuro PlotCASA ArnhemChristine van EerdCitiwritersCityDNACompanenCorporatie RentreeCOUPCreatief BeheerD66De Drentse ZaakDe RuimtemakerDe Wijde BlikDepartement Tijdelijke OrdeningDestadisvaniedereen.nlDienst Landelijk GebiedDNC VastgoedontwikkelingDolte StedenbouwDoon Communicatie bvDraaijer+PartnersDRIFTDSP-groepEigen HaardElly van der KlauwEnno Zuidema StedebouwErasmus Universiteit RotterdamEric Dil interim managementEva de KlerkFaktonFederatie WelstandFons Catau AdviesFORUM, Instituut voor multiculturele vraag-stukkenGelders GenootschapGemeente AlmereGemeente Alphen aan den RijnGemeente AmsterdamGemeente ApeldoornGemeente CulemborgGemeente De Ronde Venen

    Gemeente Den HaagGemeente Den HelderGemeente DeventerGemeente EnschedeGemeente HaarlemmermeerGemeente HoornGemeente NieuwkoopGemeente PapendrechtGemeente RijswijkGemeente SoestGemeente UtrechtGemeente ZaanstadGemeente ZwijndrechtGemeente ZwolleGovert DerixGunsingAdviesHanneke LuitwielerHarmsen - procesmanagementHendriks CPOHiemstra & De VriesHogeschool van Arnhem en Nijmegenid&dnIncioIVAM UvA BVJaco Boer Journalistiek Jos van der LansKarina Dimitriu grafisch ontwerpKAW architecten en adviseursKennislab voor UrbanismeKosmopolis RotterdamKredietUnieKrimp en RuimteLaboratorium voor de tussentijdLefier StadGroningenLinssen en van AsseldonkLizette de VriesLocus architectenMarieke Prins, organisatie-advies in publiek vastgoedMark Verhijde Interim programmamanager en adviseurMeneer de LeeuwMetafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V.Ministerie van Infrastructuur en MilieuMobiel projectbureau OpTrekMooiwaarts Mountainworks Natuur en Milieufederatie UtrechtNHTV - internationale opleidingenNijesteeO V E R-ruimte Ontroerende ZakenOpen Lab EbbingeP2 projectmanagementPieter HoexumPlastic2PrintPlatform31Portaal LeidenPouderoyen CompagnonsPrins interim & projectenProcapProvincie DrentheProvincie GelderlandProvincie Limburg

    Provincie UtrechtProvincie Zuid HollandPS ProcesmanagementRadboud Universiteit NijmegenResponsive MediaRijksdienst voor het Cultureel ErfgoedRijksgebouwendienstRijnbouttRizoem BVRMBRobert en Rademaker, creatie en consultRoosemalen & SavelkoulRosetta beleidsadviesRoyal Haskoning/DHVRutger Buch Samenwerkingsverband Regio Eindhoven SBRScoopSeats2MeetSeinpostSimon van DommelenSintJan KloosterburenSoesterhofSpectrum Centrum Maatschappelijke Ontwik-keling GelderlandStadkwadraatStadsdeel Nieuw-West AmsterdamStadsvogelsState of FluxSteenhuisMeursStichting DOENStudio KlokStudio Van NoortSupport en CoSyntenstemp.architectureThe Missing LinkThe Mobile Citythe.think.tankThuisafgehaald.nlTiem Trendbureau OverijsselTriodeTUDelftTuinindestad Uitgeverij Oostenwind Universiteit UtrechtUniversiteit van AmsterdamUrban DialogueUrbannerdamUrgenda Urhahn Urban DesignValue MediationVan Arkel AdviesVaraVitibuck ArchitectsVrije UniversiteitWagemakers Ruimtelijke Ontwikkeling BVWageningen Universiteit & Research Weusthuis en partnersWissing stedebouw en ruimtelijke vormgeving b.v.Wolbrink Advies & ProjectenWoonbedrijf Ieder1

    De volgende organisaties / zelfstandigen namen deel aan Expeditie 2012

  • TOT VOLGEND JAAR!