Kees Broos, Mondriaan, De Stijl en de Nieuwe Typografie ... ... 2017/07/02  · Kees...

Click here to load reader

  • date post

    24-Jan-2021
  • Category

    Documents

  • view

    0
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Kees Broos, Mondriaan, De Stijl en de Nieuwe Typografie ... ... 2017/07/02  · Kees...

  • Kees Broos, M ondriaan, De Stijl en de Nieuwe Typogr afie (1994), deel I I

    1923/ M erz, M a en andere tijdschriften

    Sam en m et Kur t Schw i t ters prolongeerde Van Doesburg zi jn Dui t se dada- avonden en t rad in het voor -

    jaar van 1923 m et gedichten en m uziek op t i jdens de beruchte Dada- veldtocht door Neder land: ‘ Twee

    m aanden achtereen at Hol land dadabloedworst , dronk dadabier en h ield ui tverkoop zi jner geestel i jke

    inventar is tegen DADAPRIJZEN’ , schreef Bonset in M écano.30 Van Doesburg publ iceerde de brochure

    Wat is Dada? m et een opm erkel i jk om slag en ontw ierp ui tnodigingskaar ten en aanplakbi l jet ten. In

    Hannover begon Schw i t ters gel i jkt i jdig m et zi jn t i jdschr i f t M erz, waarvan het eerste num m er ‘Hol land

    Dada’ als onder t i t el had en waar in h i j Van Doesburgs ‘ Let terklankbeelden IV’ publ iceerde. Zo f lakkerde

    Dada in 1923 alsnog eenm aal op in Neder land: internat ionaal gezien begon voor de Dadabeweging in

    datzel fde jaar het t i j t e ver lopen.

    In de latere num m ers van M erz l iet Schw i t ters bl i jken, zich m eer en m eer voor n ieuwe en ongewone

    typograf ische m ogel i jkheden te in teresseren. Zi jn blad publ iceerde dan ook het eerste m ani fest dat over

    t ypograf ie zel f ging: El Lissi t zky’ s ‘ Topographie der Typographie’ .31 In acht stel l ingen schetste hi j de

    t ypograf ie en het boek van de toekom st . Stel l ing vier , een arch i tecton ische m etafoor , zou nog vaak

    worden geci teerd: ‘ De vorm geving van de ruim te van het boek, door m iddel van zetm ater iaal en vol -

    gens de wet ten van de t ypograf ische m echanica, m oet overeenstem m en m et de t rek– en drukspannin-

    gen van de inhoud.’ Lissi t zky benadrukte het visuele aspect van het woord, de econom ie van m iddelen,

    de foto als ‘ neue Opt ik ’ en het boek als een opeenvolging van beelden: ‘ das bioskopische Buch’ . Een

    n ieuw type schr i jver ( ‘ Schr i f t - Stel ler ’ ) zou m oeten opstaan, die ui teindel i jk het gedrukte boek zou

    ‘ overw innen’ en de ‘ Elekt robibl iothek’ creëren. Hi j voorzag een ontw ikkel ing via het fotograf isch geïl -

    lust reerde t i jdschr i f t naar de papier loze cinem a.

    El Lisst i zky, Dl ja Golosa (Voor de stem ) m et gedichten van Vl adim i r M aj akovski , 1923.

  • Lissi t zky l iet het n iet bi j t heor ie. Ongeveer terzelfder t i jd publ iceerde h i j in Ber l i jn een boekje dat bi j

    l iefhebbers groot opzien baarde: Dl ja golosa (Voor de stem ). Hier in past h i j een beeldende, dynam ische

    t ypograf ie toe op een reeks gedichten van Vladim i r M ajakovski , m et w ie h i j in 1922 in Ber l i jn ver toef -

    de. In Pro 2 kvadrata had de nadruk nog gelegen op de getekende, l i t hograf ische i l lust rat ies en hadden

    de teksten de funct ie van bi jschr i f t en waarvan de typograf ie door het beeld werd bepaald. In de nieuwe

    bundel werd de t ypograf ische vorm hoofdzaak. Lissi t zky l icht te woorden en zinnen ui t M ajakovskys

    verzen en stelde daarm ee typograf ische com posit ies sam en. Zi jn hulpm iddelen waren: ext reem ver -

    schi l lende let tercorpsen; l i jnen, balken, ‘ handjes’ en ander m ater iaal ui t de zet ter i j ; de kleuren zwar t

    en rood; ver t icalen en diagonalen. Het ui tgangspunt doet even aan Van Doesburgs ‘ Let terklankbeelden’

    denken, m aar Lissi t zky had geen klanknotat ie op het oog. Hi j w i lde spannende visuele equivalenten

    const rueren voor de klanken en de poët ische beelden uit de gedichten, kor tom een synthese voor oog

    en oor . De visuele poëzie had in Rusland al een r i jke t radi t ie vanaf het begin van de eeuw, m aar om dat

    die in Westeuropa nauwel i jks bekend was, had deze publ icat ie in boekvorm het ef fect van een donder -

    slag bi j heldere hem el , waarvan het geluid nog lang narom m elde.

    Dr ie n um m ers van M erz, 1923- 1924.

    Lissi t zkys verbl i j f in Dui t sland in 1923 en 1924 gaf hem de gelegenheid tot nog een schi t terend t ypo-

    graf isch exper im ent , zi jn vorm geving van het dubbelnum m er 8/ 9 van het blad M erz, dat verscheen

    onder de t i tel ‘Nasci ’ . Het idee was, een soor t toptentoonstel l ing van in ternat ionale avant - gardekunst

    in t i jdschr i f t vorm ui t te geven. In over leg m et de st renge Lissi t zky — Paul Klee m ocht bi jvoorbeeld

    n iet m eedoen — verzam elde redacteur Schw i t ters foto’ s en teksten van belangr i jke kunstenaars. Lis-

    si t zky ging nu totaal anders te werk dan in zi jn vor ige ontwerpen. M et bui tengewoon spaarzam e toe-

    passing van t ypograf ische m iddelen verdeelde h i j afbeeldingen en tekstblokken over de dubbele pagi-

    na’ s. Die hebben haast de werking van i j le w i t te m useum wanden, waarop kunstwerken en enkele na-

    tuurvorm en l i jken te zweven. Op de pagina’ s 77 en 78 die aan M ondr iaan en Schw i t ters zi jn gew ijd,

    vorm en hor izontale en ver t ikale l i jnen ui t M ondr iaans schi lder i j zelf s het ver t rekpunt voor de t ypogra-

    f ische opbouw.

    Num m er 11 van M erz was gew i jd aan ‘Typoreklam e’ ; de m ogel i jkheid om de n ieuwe typograf ische

    ideeën com m ercieel toe te passen begon Schw i t ters te dagen. Hi j kon de ver leiding niet weerstaan ook

    en ige ‘ Thesen über Typographie’ op te stel len. Zi jn stel l ingen zi jn wat m eer op reclam e ger icht dan die

  • van Lissi t zky, ze kl inken m inder system at isch en er aan vooraf gaat de goede raad: ‘ Over t ypograf ie

    zi jn tal loze wet ten te schr i jven. Het belangr i jkste is: doe het nooit zo als iem and het voor je gedaan

    heef t . Of je kunt ook zeggen: doe het steeds anders dan de anderen het doen.’ Schw i t ters’ eerste ui t -

    spraak luidde: ‘ Typograf ie kan eventueel kunst zi jn ’ . H i j benadrukte het fei t dat de onbedrukte delen

    van de pagina t ypograf isch ‘ posi t ieve waarden’ zi jn en plei t te voor eenvoud, helderheid, ui tgewogen

    verhoudingen, onversierde druklet ters en het gebruik van foto’ s in plaats van tekeningen, vooral op

    af f iches.

    De St i j l , M écano, M erz: het waren dr ie van de eerste kleine kunstenaarst i jdschr i f t en die een grote rol

    zouden spelen in het onder l inge verkeer tussen de Europese avant- gardekunstenaars. Kunstenaars die

    vaak de m iddelen n iet hadden om te reizen, onderh ielden door m iddel van rui labonnem enten tussen

    die t i jdschr i f t jes een netwerk van contacten, waarbi j zi j ar t ikelen en i l lust rat ies ui tw isselden. Al in 1921

    verschenen afbeeldingen van M ondr iaan en een Hongaarse ver tal ing van Van Doesburgs ‘X- Beelden’

    in het t i jdschr i f t M a van de groep Hongaarse Act ivisten ’ onder aanvoer ing van Lajos Kassák en Ernst

    Kal lai . El Lissi t zky en I l ja Ehrenburg redigeerden in 1922 in Ber l i jn het t i jdschr i f t Weschtsch- Objet -

    Gegenstand; Van Doesburg schreef er in over m onum entale kunst . Eveneens in Ber l i jn verscheen G-

    M ater ial zur elem entaren Gestal tung van Hans Richter , waar in sch i lder i jen van M ondr iaan en Van

    Doesburg verschenen en waar in de laatste zi jn m ani fest ‘ Zur elem entaren Gestal tung’ publ iceerde. In

    Praag bestond de groep Devětsil met de bladen Pásm o en Stavba, waarm ee Karel Teige het werk van de

    schi lders en arch i tecten rond De St i j l in zi jn land in t roduceerde. Hetzelfde gebeurde in Warschau in

    Blok door Henryk Stazewski en M ieczyslaw Szczuka; Blok- l id Henryk Ber lew i r icht te in 1924 het bu-

    reau Reklam a- M echano op voor const ruct ivist isch reclam edrukwerk. In Boekarest leidde Lioubom ir

    M i t zich het blad Zeni t en hoe m en elkaar volgde, is te lezen in een br ief van M i tzich aan Van Doesburg:

    ‘ … übr igens sind Sie m eine al te Sym path ie, wenn Sie auch n ichts davon geahnt haben. ZENIT hat ihren

    schönen DE STIJL im m er m i t grosser Aufm erksam kei t ver folgt…’ 32

    Van Doesburg bleef ook at tent : regelm at ig besprak h i j ui terst kr i t isch de toegezonden boeken en t i jd-

    schr i f t en. Later beperkte h i j zich tot publ icat ie van lange l i jsten, waarbi j h i j de t i t els van bladen die ‘ er

    bi j hoorden’ van een rui t je voorzag: ‘… zi j voeren (bewust of onbewust ) een kwadraat ’ . 33 Lichtel i jk

    m aniakaal , m aar het past bi j de persoonl i jkheid van Van Doesburg die bi j zi jn eerste bezoek aan Hans

  • Richter in Ber l i jn in 1923, deze ervan had t rachten te over tuigen zi jn geld n iet in onzekere exper im en-

    tele f i lm plannen m et Viking Eggel ing te stoppen, m aar in een t i jdschr i f t . Richter deed ui teindel i jk bei -

    de.34

    Zeni t en G, 1926.

    Pasm o nr . 13/ 14; Karel Teige, t i jdsch r i f t RED, 1927.

    Door di t netwerk van som s zeer kor t stondig levende t i jdschr i f t en, waarvan exem plaren nu erg zeld-

    zaam zi jn , raakte het werk van M ondr iaan en Van Doesburg tot in Am er ika en Japan bekend en groeide