Het stressmechanisme: The missing link

download Het stressmechanisme: The missing link

of 178

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    252
  • download

    5

Embed Size (px)

Transcript of Het stressmechanisme: The missing link

  • Het stressmechanisme:The missing linkStress, stressgerelateerde aandoeningen en hart- en vaatziekten

  • Het stressmechanisme: The missing link

    Stress, stressgerelateerde aandoeningen en hart- en vaatziekten

    Dit rapport is uitgebracht in het kader van het programmaHart voorMensen,

    www.hartstichting.nl/hartvoormensen

    Redactie

    Jos van Erp

    Rebecca Schouten

    BirgitteWammes

    Ineke vanDis

    ISBN/EAN 978-90-75131-66-6

    NUR-code 870

    1 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

  • Sprekers / Auteurs

    Prof. dr. Marleen van Baak, Bijzonder Hoogleraar Fysiologie van Obesitas, Uni-

    versiteit Maastricht

    Dr. Jan van Dixhoorn, Arts, Adem- en Ontspanningstherapeut, Centrum voor

    Adem- en Ontspanningstherapie, Amersfoort

    Prof. dr. Lorenz van Doornen, Hoogleraar Gezondheidspsychologie, Universiteit

    Utrecht

    Patrick, Medewerker De Hart&Vaatgroep, Soesterberg

    Prof. dr. Eco de Geus, Hoogleraar Biologische Psychologie, Vrije Universiteit

    Amsterdam

    Prof. dr. Boudewijn van Houdenhove, Psychiater, Buitengewoon Hoogleraar

    Medische en Gezondheidspsychologie, Katholieke Universiteit Leuven

    Prof. dr. Peter de Jonge, Hoogleraar Depressie en Somatische Ziekte, Inter-

    disciplinary Center of Psychiatric Epidemiology (ICPE), Center of Research on

    Psychology in Somatic Diseases (CoRPS), Universitair Medisch Centrum

    Groningen en Universiteit van Tilburg

    Dr. Nina Kupper, Universitair Docent departement Medische Psychologie en

    Neuropsychologie, Center of Research on Psychology in Somatic Diseases

    (CoRPS), Universiteit van Tilburg

    Dr. Joost van Melle, Cardioloog, Universitair Medisch Centrum Groningen

    Dr. Ivan Nyklek, Universitair Hoofddocent departement Medische Psychologie

    en Gezondheidspsychologie, Center of Research on Psychology in Somatic

    Diseases (CoRPS), Universiteit van Tilburg

    2 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

  • Drs. Marianne van Oosterhout, Projectmanager project Checkstandaard, Neder-

    landse Hartstichting

    Prof. dr. Brenda Penninx, Hoogleraar Epidemiologie van Psychiatrische Aandoe-

    ningen, VU Medisch Centrum

    Dr. Frans Pouwer, Onderzoeker departement Medische psychologie en Neuro-

    psychologie, Center of Research on Psychology in Somatic Diseases (CoRPS),

    Universiteit van Tilburg

    Prof. dr. Harold Snieder, Hoogleraar Genetische Epidemiologie, Universitair

    Medisch Centrum Groningen

    Drs. Anne-Margreet Strijbis, Projectmanager Zorgstandaard vasculair risicoma-

    nagement, Nederlandse Hartstichting

    Drs. Frank Vernooij, Klinisch Psycholoog, Clintgericht Psychotherapeut, Mesos

    Medisch Centrum

    Met dank aan

    De deelnemers aan de expertmeeting Het stressmechanisme: The missing link

    die plaatsvond op 31 oktober 2008 in De Hartenark te Bilthoven.

    3 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

  • Inhoudsopgave

    Ten geleide 6

    Aanleiding 6

    Inleiding 6

    Programma 7

    Leeswijzer 9

    Deel 1: Theoretisch kader 11

    1. Het stressmechanisme: begrippenkader 12

    Jos van Erp

    2. Stress: mijlpalen in theorie en onderzoek 18

    Lorenz vanDoornen

    3. Een perspectief over stress, levensstijl en het ontstaan van ziekte 33

    Boudewijn vanHoudenhove

    4. De relatie tussen stress en hart- en vaatziekten 47

    Joost vanMelle

    5. Vraagtekens bij stress 57

    Peter de Jonge

    Deel 2: Werkingsmechanismen 69

    6. Pathofysiologischemechanismen in de relatie tussen stress en hart- 70

    en vaatziekten: van autonoom zenuwstelsel tot immuunsysteem

    Nina Kupper

    7. Multicausaliteit bij het ontstaan van hart- en vaatziekten: 81

    interactie tussen erfelijkheid en omgeving bij hoge bloeddruk

    Harold Snieder

    8. Individuele verschillen in stressreactiviteit 91

    Eco de Geus

    4 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

  • Deel 3: Comorbiditeit 101

    9. Stress als mechanisme in comorbiditeit tussen hart- en vaatziekten 102

    en depressie

    Brenda Penninx

    10. De rol van het stressmechanisme in de relatie tussen diabetes type 2, 109

    depressie en hart- en vaatziekten

    Frans Pouwer

    11. De rol van stress bij de ontwikkeling van obesitas en de relatiemet 128

    hart- en vaatziekten

    Marleen van Baak

    Deel 4: Interventies 136

    12. Biomedische interventies bij depressie ende invloedophart- envaatziekten 137

    Peter de Jonge

    13. De invloed van ontspanningsinstructie op het hanteren van stressoren 143

    Jan vanDixhoorn

    14. De invloed van aandachtgerichte training (mindfulness) op een 152

    ontspoord stressmechanisme en de relatiemet hart- en vaatziekten

    IvanNyklcek

    Deel 5: Zorg 158

    15. Stresshantering in de zorgpraktijk: mindfulnesstraining in het 159

    MesosMedisch Centrum

    Frank Vernooij & Patrick

    16. Stress onderbrengen in richtlijnen voor zorg: schipperen tussen 163

    wetenschap en zorgpraktijk

    Anne-Margreet Strijbis &Marianne vanOosterhout

    Samenvatting 171

    Referenties 175

    Conclusie 176

    5 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

  • Ten geleide

    Aanleiding

    Stress is verworden tot een containerbegrip dat zo algemeen is dat het weinig

    toegevoegde waarde heeft bij de verklaring van relaties tussen hart- en vaatziek-

    ten (HVZ) en stress. In de volksmond is stress een term die verwijst naar negatief

    ervaren spanning.Hierbij kan stress verwijzen naar een gebeurtenis die spanning

    veroorzaaktmaar ook naar de spanning die het gevolg is van die gebeurtenis.

    Deze spanningenworden vervolgensweer beschouwd als de oorzaak voor allerlei

    psychische en lichamelijke ongemakken en aandoeningen. Er zijn duidelijke aan-

    wijzingen dat er verbanden zijn tussen stress enHVZ. Specificering van deze

    verbanden is echtermoeilijk in verbandmet de geschetste onduidelijkheid van

    het begrip stress. In dit verslagwordt het begrip stress verduidelijkt door het

    op te vatten als een proces of werkingsmechanisme dat verbanden duidelijk

    maakt tussen variabelen op psychisch en fysiologisch gebied. Deze benadering

    wordt ondersteund door wetenschappelijk onderzoekwaaruit blijkt dat er

    onderscheid gemaaktmoet worden tussen verschillende soorten stress, dat er

    medirende enmodererende factoren zijn, dat er rekeningmoet worden

    gehoudenmet persoonlijke of erfelijke kwetsbaarheid en dat omgeving en

    leefstijl een rol spelen.Het uitgangspunt bij de verduidelijking van het begrip

    is dan ook dat stress geen onafhankelijke op zichzelf staande variabele is,

    maar een proces waarin interactie plaatsvindt tussen omgeving, psyche en

    lichaam. Centraal hierbij staat het stressmechanisme dat bij (ingrijpende)

    veranderingen in de omgeving aanpassingen op psychisch en lichamelijk

    gebied aanstuurt.

    Inleiding

    Met het programmaHart voorMensenwerkt deNederlandseHartstichting aan

    de verbetering van de kwaliteit van leven vanmensenmet een hart- of vaatziekte.

    Dit gebeurt door het realiseren van eenmeer integrale zorg bij hart- en vaatziek-

    ten. Dit is zorg waarin zowel aandacht is voor de lichamelijke als de psycho-

    sociale aspecten van de ziekte. Uitgangspunt hierbij is dat het bevorderen van de

    kwaliteit van leven op zichzelf een belangrijk doel is en dat, hiernaast, door de

    bevordering vanwelbevinden ook de lichamelijke gezondheid verbetert.Het

    programma beweegt zich dan ook op het grensgebied tussen het psychosociale

    6 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

  • en het biomedische domein.Belangrijke vragen vanuit het programmabetreffen

    de relatie tussen stress en stressgerelateerde aandoeningen, zoals angst en

    depressie, en het ontstaan en de verdere ontwikkeling vanHVZ.Een antwoord op

    deze vragen vormt de basis voor de ontwikkeling van zorg op dit gebied.

    Omkennis op dit gebied te inventariseren werd de expertmeeting Het stress-

    mechanisme: Themissing link georganiseerd waarvan hier verslag wordt

    gedaan.

    Wat is stress, hoe heeft het invloed op hart- en vaatziekten enwat kunnenwe

    er aan doen? Deze vragen stonden bij de expertmeeting centraal. De term stress-

    mechanisme uit de titel verwijst naar hetmechanisme dat de interactie

    beschrijft tussen subjectief ervaren spanning en de fysiologie van het lichaam,

    waaronder het cardiovasculaire systeem.Met Themissing linkwordt verwezen

    naar dit stressmechanisme als de verbindende schakel tussen de psyche en het

    lichaam en daarmee tussen het psychosociale en het biomedische domein.

    De laatste decennia worden steedsmeer leemtes in de beschrijving van dit

    stressmechanisme ingevuld via de psychologie, (neuro)fysiologie, immunologie,

    genetische epidemiologie en endocrinologie.Hierdoor wordt steeds duidelijker

    hoe psychische en fysiologische factoren samenhangen en hoe langdurige over-

    belasting van het stressmechanisme kan resulteren in psychische en

    fysiologische pathologie.

    Voor het realiseren vanmeer integrale zorg is behoefte aan een werkings-

    mechanisme dat de verbanden tussen biologische, psychologische en sociale

    aspecten bij gezondheid en ziekte verklaart. Door een beter begrip van dit wer-

    kingsmechanisme kunnen de verschillende domeinen van zorg beter op elkaar

    worden afgestemd of gentegreerd.Het stressmechanisme is hetmechanisme

    dat een verklaring vormt voor het verband