Op zoek naar het geluk - zoek naar het geluk - Epicurus richt zich voornamelijk op het

download Op zoek naar het geluk - zoek naar het geluk -   Epicurus richt zich voornamelijk op het

of 12

  • date post

    28-Sep-2020
  • Category

    Documents

  • view

    0
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Op zoek naar het geluk - zoek naar het geluk - Epicurus richt zich voornamelijk op het

  • KRISTOF JENNES

    Op zoek naar

    het geluk:

    Epicurus

    DE FILOSOFIE VAN EPICURUS

    EN HAAR HEDENDAAGSE

    RELEVANTIE

  • 1

    KRISTOF JENNES

    Op zoek naar het geluk:

    Epicurus

    Inleiding

    De filosofie heeft van bij haar ontstaan een tweevoudige

    motivatie gehad. In de eerste plaats is zij gericht op het zoeken naar

    inzicht, naar een theoretische verantwoording van de gehele

    werkelijkheid of een deel ervan. Naast het zoeken naar inzicht is de

    filosofie echter ook gericht op het zoeken naar geluk. Filosofie

    wordt in deze optiek een soort van levenswijsheid die de mens

    gelukkig moet maken. Deze dubbele doelstelling van de

    wijsbegeerte komt zeer duidelijk naar voren in het werk van

    Epicurus. Toen ik begin dit jaar voor het eerst geconfronteerd werd

    met verscheidene filosofische stromingen sprak het epicurisme me

    meteen aan. Vooral het feit dat Epicurus als een van de eersten het

    persoonlijke geluk vooropstelt en dit op een systematische en

    verstandelijke wijze tracht te doen, wekte mijn interesse op. Een

    geschikte filosoof vinden voor deze kandidatuurscriptie was dan ook

    niet zo moeilijk.

    Epicurus (341-270 v.Chr.) is de grondlegger van het naar hem

    genoemde epicurisme. Dat richt zich in de eerste plaats op het

    zoeken naar geluk, waarin lust het sleutelwoord is. Toch is het

    epicurisme geen filosofie die zegt dat de mens er maar op los moet

    leven. Integendeel, soberheid en zelfredzaamheid zijn belangrijke

    begrippen in de epicuristische filosofie. Om dat geluk te bereiken

    dient de mens ook inzicht te hebben in de werkelijkheid. Daarom

    2

    gaat Epicurus’ ethiek gepaard met een uitgebreide en zorgvuldig

    geconstrueerde fysica. Volgens Epicurus en de zijnen is het namelijk

    essentieel te weten hoe de wereld in elkaar zit, wil men het geluk

    bereiken.

    In deze scriptie duik ik dieper in het werk van Epicurus. In een

    eerste deel bespreek ik het leven (§1) en het werk (§2) van Epicurus.

    In een tweede deel ga ik dieper in op hoe Epicurus genot ziet (§3) en

    in welke mate het epicurisme vandaag de dag nog relevant kan zijn

    (§4). In een beknopte samenvatting tenslotte (§5) tracht ik het

    epicurisme zo goed mogelijk te typeren.

    Voor dit werk werd hoofdzakelijk gebruik gemaakt van de drie

    overgebleven leerbrieven van Epicurus (de brief aan Herodotus,

    Pythocles en Menoiceus) en van een overzicht van de

    hoofdstellingen. Van dit alles werd de Engelse vertaling gebruikt.

    Ondanks de vele werken die Epicurus gepubliceerd heeft, zijn dit

    zowat de enige documenten die van zijn oeuvre zijn overgebleven.

    Ondanks hun beperktheid qua omvang geven ze toch een goed

    beeld van de hoofdlijnen van de epicuristische filosofie.

    Het leven van Epicurus

    We bevinden ons in de hellenistische periode, omstreeks de

    3 e eeuw voor Christus. In deze periode worden de eerder kleine

    gemeenschappen onder invloed van de veroveringen van Alexander

    de Grote opgelost in grote politieke entiteiten die de gehele wereld

    lijken te omvatten. Hierdoor gaat de mens zich richten op zijn eigen

    leven, hij wordt op zijn individuele bestaan teruggeworpen. Meer

    dan ooit komt hierdoor de vraag hoe persoonlijk geluk te bereiken

    valt naar boven.

    In deze periode moeten we Epicurus (341-270 v.Chr.)

    situeren. Epicurus wordt geboren op het eiland Samos, maar zal het

  • 3

    grootste deel van zijn leven doorbrengen in Athene. Tijdens zijn

    jeugd ondergaat hij verschillende wijsgerige invloeden, onder meer

    die van Democritus. De invloed van Democritus is vooral in de fysica

    van Epicurus onmiskenbaar. Omstreeks 306 v.Chr. stichtte Epicurus

    zijn eigen school, die eigenlijk eerder een hechte leefgemeenschap

    van volgelingen was. Deze school, gelegen te Athene, staat beter

    bekend onder ‘De tuin van Epicurus’. In de oudheid stond deze tuin

    bekend om haar besloten karakter, de grote loyaliteit aan Epicurus

    en de hechte vriendschapsbanden tussen de volgelingen van

    Epicurus onderling.

    Epicurus richt zich voornamelijk op het persoonlijk geluk van

    het individu, waarnaar men in die tijd dus op zoek was. De

    wijsbegeerte wordt zo een praktische wetenschap, die beoefent

    moet worden omdat zij een leven als een god beloofd. Het

    maatschappelijke krijgt bij hem dan ook een ondergeschikte rol.

    Men dient zich zo weinig mogelijk in te laten met het politieke en

    maatschappelijke leven. Dat blijkt ook uit het feit dat Epicurus

    vrouwen en slaven toelaat in zijn tuin. Binnen deze tuin werd

    Epicurus zelf bewonderd en gevierd als een god. Zo bepaalt Epicurus

    in zijn testament onder andere dat zijn verjaardag elk jaar plechtig

    gevierd moet worden.

    Niet iedereen is het eens over de hierboven gemaakte schets

    van Epicurus. Er doen ook verhalen de ronde die Epicurus

    beschouwen als een bon-vivant die zich te over deed aan voedsel,

    drank en seks. Deze geluiden kunnen echter op minder

    betrouwbaarheid rekenen, vermits ze vooral komen van afvallige

    leerlingen of personen die het niet eens zijn of waren met Epicurus’

    fysica of ethiek. De mogelijkheid tot het verkeerd begrijpen van het

    epicurisme komen we vandaag de dag nog steeds tegen in enkele

    definities van het epicurisme. Hierop komen we terug in §4.1.

    4

    De filosofie van Epicurus

    Zoals eerder al aangehaald, is filosofie voor Epicurus een

    beoefening van alles wat ons geluk verschaft. De mens moet zich

    richten op datgene wat ons het hoogst mogelijke genot verschaft.

    Daarom wordt de epicuristische filosofie gekarakteriseerd als

    hedonistisch. Het uiteindelijke doel - het opperste geluk - verwoordt

    Epicurus als ‘ataraxia’, een soort van onverstoorbare gemoedsrust,

    een algemene tevredenheid over het leven. Het is dus duidelijk dat

    de ethiek - de zoektocht naar het geluk en het goede - centraal staat

    in deze filosofie. Dat wil echter niet zeggen dat de fysica en de

    kenleer verworpen moeten worden. Integendeel, wie geen inzicht

    heeft in hoe de wereld in elkaar zit, leeft volgens Epicurus in angst

    en onrust, en zal hierdoor het geluk niet kunnen vinden.

    Deze filosofie zet Epicurus uiteen in heel wat werken. Hiervan

    zijn slechts drie leerbrieven en twee reeksen hoofdstellingen

    volledig bewaard gebleven. Hoewel dit slechts een zeer beperkte

    selectie is uit het grote oeuvre dat Epicurus moet gehad hebben,

    geven deze documenten toch zeer goed de inhoud van de

    epicuristische filosofie weer. In al deze werken komt duidelijk naar

    voren dat de epicuristische ethiek een levenswijsheid is, die het

    geluk beloofd aan wie bereid is volgens deze filosofie te leven. De

    kern van het epicurisme zou men kunnen samenvatten in vier

    formules (‘het viervoudig medicijn’): 1 De goden doen niets; 2 de

    dood betekent niets; 3 lust is gemakkelijk te bereiken en 4 onlust is

    gemakkelijk te negeren of te vermijden.

    In de brief aan Herodotus zet Epicurus zijn fysica op beknopte

    wijze uiteen. Deze brief werd door hemzelf ‘de kleine samenvatting’

    genoemd, en handelt voornamelijk over de kenleer en de

    waarneming. In de brief aan Pythocles behandelt Epicurus de

    hemelverschijnselen. Hiermee wil hij vooral aantonen dat

  • 5

    meteorologische verschijnselen als regen of donder niets te maken

    hebben met de goden. Hij wil doen inzien dat de goden zich niet

    bezighouden met wat hier op aarde gebeurt en we bijgevolg geen

    angst moeten hebben voor de goden. Samen met de brief aan

    Herodotus geeft de brief aan Pythocles dus de hoofdlijnen van de

    epicuristische fysica weer.

    De epicuristische ethiek wordt behandeld in een korte brief

    aan Menoiceus. Deze brief beoogt aan te tonen waarin het goede

    leven ligt; op welke manier de mens gelukkig kan worden. De lezer

    wordt hierin opgeroepen tot het bestuderen en vooral het in de

    praktijk brengen van het epicurisme, dat de grondbeginselen van

    een gelukkig leven biedt.

    De authentieke en Vaticaanse leerstellingen tenslotte zijn

    beknopte en makkelijk te memoriseren spreuken die zowel

    betrekking hebben op de epicuristische fysica als op de ethiek. Ze

    werden uit het hoofd geleerd door de volgelingen van Epicurus, om

    ten allen tijde een citaat van de meester zelf bij de hand te hebben.

    In wat volgt zullen we elk van de hierboven beschreven

    documenten (de leerbrieven én de leerstellingen) uitvoeriger

    bespreken.

    Brief aan Herodotus

    In de brief aan Herodotus vat Epicurus zijn materialistische

    fysica samen. Dit alles met als doel aan te tonen hoe de

    werkelijkheid in elkaar zit en te laten zien dat de mens geen angst

    moet hebben voor de dood of de goden.

    Als empiricus vertrekt Epicurus vanuit de waarneming. De

    waarneming is de maatstaf voor het verklaren van de werkelijkheid.

    Voor Epicurus is iets dan ook onwaar als er geen sprake is van

    bevestiging