Manpower witboek - Vitaal vermogen

of 32/32
Een Manpower Witboek • 2009 Vitaal vermogen Wat beweegt ouderen om langer te werken?
  • date post

    17-May-2015
  • Category

    Career

  • view

    883
  • download

    2

Embed Size (px)

description

Wat beweegt ouderen om langer te werken? Vitaal Vermogen. Een witboek van Manpower Nederland.

Transcript of Manpower witboek - Vitaal vermogen

  • 1. Wat beweegtouderenom langerte werken? Vitaal vermogenEen Manpower Witboek 2009

2. Wat beweegtouderenom langer Vitaalte werken? vermogen Inhoud 2 Wat willen oudere werknemers zelf? 4 Samenvatting 6 De steady stayers10 De worstelende werkzoekers14 De weifelende werkzoekers18 De aankomende stoppers22 De tevreden thuiszitters24 Conclusies en aanbevelingen26 Bijlage: Over het onderzoek 3. 2Witboek > Vitaal vermogen Inleiding Wat willen oudere Blijft het 65, wordt het 67 of misschien zelfs zich eenvoudigweg demografisch uittekenen: 68? De discussie over het al dan nietde komende jaren verlaten vele tienduizenden verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd babyboomers de arbeidsmarkt. Het aantal splijt het maatschappelijk middenveld en detoetreders is bij lange na niet voldoende om dat Haagse politiek. Deze discussie wordt vooral verlies aan kennis en capaciteit te gevoed door de vraag: hoe houden we de compenseren. vergrijzing betaalbaar? Hoe belangrijk die vraag ook is, ze maskeert een ander, zeker In die snel krapper wordende arbeidsmarkt van zo belangrijk vraagstuk, te weten dat van de morgen is iedereen hard nodig. Ook de oudere arbeidsmarktkrapte. De vraag welke bijdragewerknemer. Weliswaar is de arbeidsparticipatie ouderen kunnen leveren aan het oplossenvan 50-plussers de laatste jaren al behoorlijk van de tekorten op de arbeidsmarkt, vindtgestegen, feit blijft dat bijna de helft (46%1) van Manpower zeker zo relevant.de mensen tussen de 50 en 65 jaar geen Dat het thema arbeidsmarktkrapte wat naarbetaald werk verricht. de achtergrond is verschoven, is logisch. De Over het nut van langer doorwerken en het politieke agenda wordt gedomineerd door de vinden van werk op latere leeftijd is al veel economische teruggang en de snel gezegd en geschreven. Wat bijna al die oplopende werkloosheid. Maar op ditonderzoeken gemeen hebben, is dat ze vooral moment mag de arbeidsmarkt dan gekanteld ver de doelgroep spreken, maar ouderen zelf zijn, dat neemt niet weg dat de krapte zal niet naar hun mening vragen. Dat laatste heeft terugkeren. Het ontstaan van tekorten op deManpower nadrukkelijk wel gedaan. In een arbeidsmarkt is immers niet alleen afhankelijk kwantitatief onderzoek (met een kwalitatief van economische ontwikkelingen, maar laatonderdeel) uitgevoerd door OSA, Institute for1) Netto arbeidsparticipatie voor 2007, volgens Statline (CBS). 4. 3 Witboek > Vitaal vermogenwerknemerszelf?Labour Studies in samenwerking met Plus hun pensioendatum. De worstelendeMagazine kregen de deelnemers de vraagwerkzoekers hebben nu geen werk, maarvoorgelegd of, en zo ja, onder welkedoen verwoede pogingen om (opnieuw) aanrandvoorwaarden ze bereid zijn om na hunde slag te raken. En de weifelendepensioenleeftijd (nog door) te werken. Datwerkzoekers zijn eveneens bereid om weer teonderzoek vond plaats onder zowel gaan werken, maar verbinden daar meerwerkenden als niet-werkenden, mensen vanvoorwaarden aan. Deze indeling is ook dezowel boven als onder de 65 jaar (zie verderleidraad geweest voor de opbouw van dezede bijlage over de opzet van het onderzoek).publicatie.Het goede nieuws: gemiddeld genomen zijnouderen bereid om tot een jaar na hun Dit onderzoek wijst uit dat veel ouderenpensionering door te werken. Het onderzoekgraag nog willen werken. Met dit witboeklaat ook zien dat de arbeidswensen vanreiken wij handvatten aan om deze veelalouderen sterk verschillen. Daarom gemotiveerde werknemers langer voor deonderscheiden we in dit witboek vijf typenarbeidsmarkt te behouden. Wij wensen uoudere werknemers2: de steady stayers, de daarbij veel wijsheid, inspiratie en succes.worstelende werkzoekers, de weifelendewerkzoekers, de aankomende stoppers enJilko Andringade tevreden thuiszitters. De eerste drieAlgemeen directeur Manpower Nederlandgroepen zijn interessant voor werkgevers dieouderen willen werven of aan zich willenbinden. De steady stayers zijn nog aan hetwerk en willen daar nog mee doorgaan na2) Zie de tabel in de bijlage voor de verdeling van de totale groep respondenten over de vijf verschillende groepen. 5. 4Witboek > Vitaal vermogenSamenvattingHoe ziet de ideale baan vooroudere werknemers eruit? Willenouderen na hun pensioendatumdoorwerken, en zo ja, onder welkevoorwaarden? Als ze zich opde arbeidsmarkt melden, welkebelemmeringen ondervinden ze bijhun pogingen om (weer) aan deslag te raken? Manpower legdedeze en andere vragen voor aan1.498 personen, werkend en niet-werkend, onder de 65 en erboven.Dit onderzoek vormt de basis voorhet witboek Vitaal vermogen. 6. 5 Witboek > Vitaal vermogenMet de keuze voor dit thema anticipeert Manpower opWat kunnen werkgevers doen?een nieuwe periode van arbeidsmarktkrapte die de In de ogen van de deelnemers aan het onderzoek span-komende jaren onherroepelijk zal ontstaan, veroorzaakt nen werkgevers zich niet bovenmatig in om ouderedoor zowel economische als demografische ontwikke- werknemers te behouden. Bovendien ervaren zowellingen. Het Manpower-onderzoek onder ouderen wijst baanzoekers als diegenen die van baan willen verande-uit dat de deelnemers (gemiddeld genomen) bereid zijnren hun leeftijd vaak als een handicap. Het beeldlanger door te werken dan het eerste moment waarop bestaat dat werkgevers hun vooroordelen klaar hebbenze kunnen stoppen. In het licht van de discussie overals ouderen komen solliciteren.het verhogen van de aow-leeftijd is dat een belangwek- Werkgevers die ouderen wl willen aantrekken en aankende conclusie. zich willen binden, doen er goed aan om hun aanzienlijk meer flexibiliteit te bieden. Ouderen hechten daar veelVijf typen oudere werknemers belang aan omdat zij naast hun werk andere activiteitenHet onderzoek laat ook zien dat de arbeidsmotivatiehebben waaraan ze voldoende tijd willen besteden:van ouderen sterk verschilt; ouderen zijn nauwelijks als vakanties, vrijwilligerswerk en zorgtaken. Verder willeneen homogene groep te beschouwen. Om die reden ze begrijpelijkerwijze zware fysieke belasting zoveelonderscheiden we in dit witboek vijf typen oudere werk-mogelijk vermijden. Voor het overige zijn oudere werk-nemers: de steady stayers, de worstelende werk-nemers gewone werknemers: ze hechten belang aanzoekers, de weifelende werkzoekers, de aankomendeeen goede beloning (een beloning die in verhoudingstoppers en de tevreden thuiszitters. De eerste drie staat tot de geleverde prestaties), erkenning en waarde-groepen zijn interessant voor werkgevers die ouderen ring.willen werven of aan zich willen binden. De steadystayers zijn nog aan het werk en willen daar nog mee Wat kan de overheid doen?doorgaan na hun pensioendatum. De worstelendeNiet alleen werkgevers kunnen zich ervoor inspannenwerkzoekers hebben nu geen werk, maar doen ver-dat de aansluiting van ouderen op de arbeidsmarktwoede pogingen om (opnieuw) aan de slag te raken. De beter wordt, ook voor de overheid ligt er een taak. Eenweifelende werkzoekers, tot slot, zijn eveneens bereid aantal deelnemers aan het onderzoek geeft aan datom weer te gaan werken, maar verbinden daar meer financile en fiscale drempels hun rentree op devoorwaarden aan. arbeidsmarkt in de weg staan. 7. 6Witboek > Vitaal vermogen De steadygenoten. De grootste groep steady stayers is middel-Ze werken en zijn nog niet van plan daarmee opbaar opgeleid, een kwart heeft hbo of wo. Hoewel zeallemaal nog werken, combineren sommigen dat mette houden. Steady stayers hoeven niet zo nodigeen uitkering, meestal is dat prepensioen of aow. Finan-cieel zijn ze niet te beklagen. Bij de helft ligt het inko-meer hogerop, maar willen best een cursus volgenmen boven modaal.en zijn nog steeds bereid verantwoordelijkheid te ArbeidsrelatieTweederde van de groep steady stayers werkt in loon-dragen. Het contact met collegas en de financiledienst, een kwart is uitzendkracht en 8% werkt zelf-standig. De meesten werken in de sectoren zorg enbeloning zijn de belangrijkste motieven om door tewelzijn, zakelijke dienstverlening of industrie. De gemid-delde werkweek bedraagt 29,5 uur.gaan. Gevraagd hoe hun werkgevers omgaan met ouderen,zegt driekwart dat er speciale regelingen voor ouderenzijn, zoals extra verlof, vrijstelling van bepaalde dienstenKenmerken of taken en de mogelijkheid om parttime met pensioenDe groep steady stayers bestaat uit iets meer vrouwen te gaan. De meeste werkgevers gedragen zich middle(57%) dan mannen. De gemiddelde leeftijd is 57,8* jaar. of the road: ze sloven zich niet bovenmatig uit om12% is ouder dan 65 jaar, een kwart is tussen de 60 enouderen binnenboord te houden, maar stimuleren65. Deze groep voelt zich gezond en fit. Ruim 80% ouderen ook niet om de organisatie te verlaten. Zie ver-noemt zich even gezond of zelfs gezonder dan leeftijd-der figuur 1.Figuur 1. Opvattingen over het ouderenbeleid van de werkgeverIn onze organisatie:doet men alles om oudere werknemers gemotiveerd te houdenwerken weinig jongeren is de organisatiecultuur sterk gericht op jongeren worden regelmatig nieuwe mensen boven de 50 aangenomenvervullen oudere werknemers sleutelpositieswordt uitstroom naar prepensioen gestimuleerd stromen oudere werknemers gemakkelijk door naar een andere functiemaken oudere werknemers evenveel kans op het volgen van een opleiding of cursus als jongere werknemers0 10 20 30 40 506070 8090 100%helemaal oneensoneensniet eens, niet oneens eenshelemaal eens *) Zie tabel 5 pagina 27 8. 7 Witboek > Vitaal vermogenstayers Anneke van Doorne-Huiskes (68): vakgebied van de sociale wetenschappen boeit me mijn hele leven al. De kwestie van arbeidsparticipatie Mijn vakgebied blijft boeienvan vrouwen is ook nog steeds actueel: er is nog het nodige te doen. Daarbij heb ik behoefte aan intellectue- Toen ik in maart 2006 met pensioen ging, veranderdele uitdaging, en aan betrokkenheid. er eigenlijk niet zo gek veel. Ik was directeur Onderwijs Maar ik hoef niet meer voorop te lopen. Er zijn heel van drie opleidingen aan de faculteit Sociale Weten-veel uitstekende jongere onderzoekers. Zo langzamer- schappen van de Universiteit Utrecht, dat hield op. hand krijg ik het gevoel: ik hoef hier niet meer zo veel Maar er bleven nogal wat andere bezigheden. Langza- aan bij te dragen. Ik krijg ook iets meer behoefte aan merhand komt er wel meer vrije tijd. Ik werk nu nog vrijheid en rust. Ik wil bijvoorbeeld boeken lezen die niet zon dertig uur per week. Als ik door de agendas van direct over mijn vakgebied gaan. En ik volg samen met 2005 en daarvr blader, dan denk ik: mijn hemel, dat mijn man een aantal cursussen op het gebied van was wel rg veel. Het leek vaak alsof er te weinig dag- muziek en kunst. delen in een week zaten.Mijn man doet daar meer aan dan ik; hij is al vijf jaar Ik heb mijn hele leven op universiteiten gewerkt, ondermet pensioen. Ook een interessant en vrij nieuw feno- meer als wetenschappelijk medewerker, universitairmeen: de gepensioneerde huisman naast de werkende hoofddocent en hoogleraar. Ik promoveerde in Utrechtvrouw. Moest ik me dertig jaar geleden nog verant- met een dissertatie over vrouwen en beroepsparticipa- woorden omdat ik werkte als moeder van kleine kinde- tie. Later was ik bijzonder hoogleraar in Wageningen en ren, nu moet ik me wel eens verantwoorden omdat ik elf jaar hoogleraar Arbeid, Organisatie en Emancipatiewerk terwijl mijn man met pensioen is. Betaald werk in Rotterdam. Uiteindelijk kwam ik terug in Utrecht als door vrouwen blijft een precaire categorie, als ik het in hoogleraar Sociologie. Naast mijn universitaire loop- vaktermen mag zeggen. baan ben ik sinds 1987 partner van onderzoeks- en Wanneer ik echt ophoud met werken weet ik nog niet. adviesbureau VanDoorneHuiskes en partners. En ikHet wordt geleidelijk aan iets minder en dat vind ik pri- vervul een paar toezichthouderschappen. ma. Ik ben wel blij dat ik niet s avonds ook nog van Een aantal functies loopt gewoon door. Er zijn wel alles moet. Als ik thuiskom, staat het eten klaar. In die stopmomenten geweest, maar als zich dan een moge- zin is buitenshuis werken voor mij nu comfortabeler dan lijkheid tot verlenging voordeed, zei ik toch weer ja.ooit. Waarom? Inhoudelijke gedrevenheid, vermoed ik. Het 9. 8Witboek > Vitaal vermogen Werk zoeken kerwijs niet meer te wachten. Hemelbestormers zijn het De helft van de groep steady stayers zocht de afgelo- wellicht niet (meer), maar dat neemt niet weg dat een pen vijf jaar een (andere) baan. Ongeveer tweederde groot deel van deze groep graag nog opleidingen of van hen veranderde van baan; eenderde had geencursussen wil volgen en verantwoordelijkheid wil dra- betaald werk. De meesten vonden hun nieuwe werk-gen. Zie verder tabel 1. kring via een uitzendbureau (39%), maar velen werden ook gevraagd of benaderden zelf hun toekomstige Hoe ziet deze groep de toekomst? De meesten willen werkgever. Het bemachtigen van een (nieuwe) baanover vijf jaar minder werken, zodat ze meer tijd kunnen kostte de baanzoekers gemiddeld iets meer dan een besteden aan hun partner, kinderen en kleinkinderen. half jaar. In de ogen van de oudere werknemer blijkt de Ze hopen echter ook dat hun inkomen dan hoger ligt en leeftijd vaak een hindernis of zelfs een handicap bij het ze succes hebben in hun werk. vinden van ander werk. Het beeld bestaat dat werkge- vers hun vooroordelen klaar hebben. Bijna iedereen uitDe omgeving deze groep heeft wel kennissen of vrienden uit dezelfde De sociale omgeving heeft invloed op keuzes rondom leeftijdsgroep die er maar niet in slagen om werk te vin- werk, maar helemaal eenduidig is die invloed niet. Drie- den.kwart van de steady stayers heeft een partner, die voor het overgrote deel (82%) ook een eigen inkomen heeft. MotievenMeestal is dat uit betaald werk. Als de partner niet Waarom werken steady stayers? Het krijgen van waar- werkt, kan de behoefte ontstaan om zelf ook minder te dering, het contact met collegas en het gevoel iets bijgaan werken of te stoppen. Dat maakt het makkelijker te dragen aan de maatschappij zijn belangrijke drijfve- om bijvoorbeeld meer te gaan reizen. Een niet-werkende ren. De meesten hoeven niet zo nodig hogerop. Het partner kan echter ook stimuleren om juist stevig door verwerven van inkomen is wel belangrijk (69%). Zie ver- te werken, gewoonweg omdat het geld dan extra wel- der figuur 2. kom is. Eenzelfde, wisselende invloed kan uitgaan van het De ideale baan van de steady stayers is er een met eenwerkgedrag van vrienden en kennissen. Het kan lastig fatsoenlijk salaris (dat ook bijdraagt aan een beter pen- zijn om de enige werkende te zijn in de vriendenkring. sioen), met veel flexibiliteit in arbeidstijden, veel variatieMaar werkenden die zich in deze situatie bevinden, in het werk en goede mogelijkheden om in deeltijd temerken soms ook op dat het werk hen juist jong houdt. werken. Op zware fysieke belasting zitten ze begrijpelij- In de afstemming tussen werk en priv spelen zorgta-Figuur 2. Mening over werkbetaalde arbeid is noodzakelijk om mijn leven volledig te maken betaalde arbeid is belangrijk voor mijn zelfontplooiing betaalde arbeid is voor mij belangrijk vanwege de contacten met anderen betaalde arbeid is voor mij belangrijk omdat ik zo mijn steentje bijdraag aan de maatschappijbetaalde arbeid heb ik vooral vanwege het inkomen ik vind het belangrijk om als collega gewaardeerd te worden ik vind het belangrijk carrire te maken ik ben zeer tevreden met mijn huidige baan 0 10 20 30 4050 60 70 8090100% helemaal oneensoneensniet eens, niet oneenseenshelemaal eens 10. 9 Witboek > Vitaal vermogenTabel 1. Kenmerken van de ideale baan (in procenten)goed loon69veel flexibiliteit in arbeidstijden58veel variatie in het takenpakket 57goede mogelijkheden om in deeltijd te werken 55zonder zware fysieke belasting 43mogelijkheden voor het volgen van een opleiding of cursus44goed/beter pensioen42weinig vergaderen34veel mogelijkheden om thuis te werken27veel vrije dagen 26weinig administratieve taken 15niet te veel verantwoordelijkheden 15ken bij deze groep een belangrijke rol. De zorg gaat uitnen het werk langzaam afbouwen en op een lager pitjenaar zieke partners, broers of zussen en ouders.nog een aantal jaren doordraaien. Ze hebben niet teGemiddeld eist deze zorg negen uur op, maar bij som-maken met lastige regelgeving rondom vut en pre-migen gaat het om wel enkele tientallen uren per week.pensioen die vaak voor werknemers geldt. Deze enSoms komt het werk daardoor in de problemen, niet andere secundaire regelingen maken het voor ouderealleen door het tijdsbeslag, ook door de emotionele werknemers vaak moeilijk (lees: onaantrekkelijk) om opbelasting.latere leeftijd door te werken.Stoppen of doorgaan?ConclusieTwee op de drie steady stayers kunnen stoppen als zeDe steady stayers werken nog en denken er nog niet63 zijn; de meerderheid wil echter nog een jaartje door-aan om daarmee op te houden. Een deel van hen isgaan. En op de vier wil doorgaan na zn 65ste. Uiter-bereid om door te gaan na de 65ste verjaardag. Waar-aard mits de gezondheid het toestaat. dering, contact met collegas en de financile beloningEen goed loon, veel flexibiliteit in arbeidstijden, goede zijn de belangrijkste drijfveren om het arbeidzame levenmogelijkheden om in deeltijd te werken en weinignog wat op te rekken. Ze worden in hun ambities overi-fysieke belasting zijn de belangrijkste voorwaarden gens niet overmatig ondersteund door hun werkgevers.waaronder deze groep bereid is door te werken. Vooral Bovendien zijn (fiscale) regels soms een sta-in-de-weg.flexibiliteit springt eruit. Werken in deeltijd, zelf deWerkgevers die zich op deze groep willen richten, doenarbeidstijden kunnen bepalen, zo af en toe thuis kun- dat door hen in meerdere opzichten (tijd en plaats) flexi-nen werken: het kan er allemaal toe bijdragen dat het biliteit te bieden, in combinatie met een redelijke belo-werk minder vermoeiend wordt en makkelijker te com- ning. Naarmate de leeftijd stijgt, willen steady stayersbineren is met het volgen van een cursus of de zorg minder uren werken of ingeschakeld worden voor kort-voor een partner. lopende projecten, zodat er meer tijd ontstaat voorVoor zelfstandigen blijkt het makkelijker en gebruikelij- andere activiteiten dan werken.ker om na de 65ste verjaardag door te werken. Ze kun- 11. 10Witboek > Vitaal vermogenDe worstelende lengd (29%), ze werden ontslagen (19%) of omdat zeZe willen zo graag, maar het lukt hen bijna niet:gebruikmaakten van prepensioen, vut of een vergelijk- bare regeling. Lichamelijke klachten, arbeidsconflictenworstelende werkzoekers werpen veel in deen faillissementen zijn veel voorkomende oorzaken van het verbreken van de arbeidsrelatie.strijd om een betaalde baan te bemachtigen.De meeste worstelende werkzoekers proberen via vacatures op internet of in de krant of via uitzendbu-Als succes lange tijd uitblijft, liggen frustratie enreaus weer in contact met werkgevers te komen. Ze gaan bovendien nog een stapje verder dan andereverbittering op de loer. groepen. Ze bezoeken bijvoorbeeld ook vakbeurzen om te informeren naar mogelijkheden om te werken. Bij een deel van de groep is de frustratie inmiddels groot. Bovendien stellen sommigen enigszins verbitterdKenmerkenvast dat ze oneerlijke concurrentie ondervinden vanEen kleine meerderheid van de groep worstelendeoudere baanzoekers. Ouderen boven de 65 kunnenwerkzoekers bestaat uit mannen (53%). De gemiddeldeaantrekkelijker zijn voor werkgevers, omdat voor henleeftijd is 58 jaar. En op de zes worstelende werkzoe-geen sociale premies betaald hoeven te worden.kers is de pensioengerechtigde leeftijd gepasseerd;57% is tussen de 55 en 65 jaar.MotievenNet als de steady stayers vindt ook deze groep zichzelfDe motieven om te werken komen grotendeels overeengezond: 91% beoordeelt de eigen gezondheid als evenmet die van de steady stayers. Maar opmerkelijkgoed of beter dan die van leeftijdgenoten. Ruim de helft genoeg krijgen de immaterile overwegingen bij de(55%) van deze groep heeft een middelbare opleidingworstelende werkzoekers wat meer gewicht dan bij deafgerond; 17% zit daaronder, terwijl 28% hbo of wo steady stayers. Gezien de inkomenssituatie zou je ver-heeft gedaan.wachten dat het salaris zwaar telt, maar dat is niet hetDe meeste worstelende werkzoekers ontvangen eengeval. 38% is het eens of helemaal eens met de stellinguitkering: 47% heeft ww, wao of bijstand. Ongeveer een-betaalde arbeid zou ik alleen voor het inkomen doen.derde ontvangt prepensioen, vut of is al gepensioneerd.Bij de groep steady stayers beaamde 70% de stellingVan alle groepen ouderen die we in deze publicatie betaalde arbeid heb ik vooral voor het inkomen.beschrijven, ligt het inkomen van deze groep het laagst.40% moet het doen met minder dan modaal (het inko- De ideale baan van de groep die (nog) geen werk heeft,men van de partner meegerekend). Een kwart heeft een ziet er anders uit dan die van de steady stayers. Voormodaal inkomen, een vergelijkbare groep zit tussen de groep werkzoekenden is salaris minder belangrijk,modaal en twee keer modaal in. terwijl de roep om parttime werken en flexibiliteit luider klinkt. Ook wordt aan het vermijden van fysiek zwareWerk zoekenbelasting meer belang gehecht. Deze groep vindt zichDe ouderen die tot deze groep behoren, kwamen zon- van alle groepen het meest gezond en wil dat kennelijkder werk te zitten doordat hun contract niet werd ver- graag zo houden. 12. 11Witboek > Vitaal vermogenwerkzoekers 13. 12Witboek > Vitaal vermogen Figuur 3. Mening over werk betaalde arbeid is noodzakelijk om mijn leven volledig te makenbetaalde arbeid is belangrijk voor mijn zelfontplooiing en zelfontwikkeling betaalde arbeid is voor mij belangrijk vanwege de contacten met anderen betaalde arbeid is voor mij belangrijk omdat ik zo mijn steentje bijdraag aan de maatschappij betaalde arbeid zou ik alleen voor het inkomen doen ik vind het belangrijk carrire te maken0 10 20 3040506070 8090 100%helemaal oneensoneensniet eens, niet oneens eenshelemaal eens Ook de worstelende werkzoekers is gevraagd welkeEenderde van de worstelende werkzoekenden bevindt doelen zij de komende vijf jaar willen verwezenlijken.zich in een sociale omgeving waarin bijna alle leeftijdge- Een betaalde baan staat (hoe kan het anders) zeer noten nog werken. Bij eenderde werkt ongeveer de hoog op het wensenlijstje; 70% vindt dit doel een helft van de familie, vrienden en kennissen en bij een- beetje belangrijk dan wel belangrijk. Daarnaast wordt derde is iedereen al gestopt. Vooral die laatste situatie veel belang gehecht aan immaterile doelen, zoals een is lastig: het kan frustrerend zijn om als enige werk te grotere vriendenkring en een intensieve band met de moeten zoeken. Andersom kan de buitenwacht jaloers partner, kinderen en kleinkinderen. zijn op al die vrije tijd. Ruim een kwart van de worstelende werkzoekers Omgevingbesteedt een deel van de tijd aan zorg voor anderen, Driekwart van de worstelende werkzoekers heeft eengemiddeld bijna tien uur per week. Bijna driekwart van partner. Verreweg de meeste partners hebben een hen verwacht dat de combinatie van zorgen en werken eigen inkomen (81%), meestal uit werk (66%). Een wer- geen problemen zal opleveren. kende partner kan helpen om gemotiveerd te blijven bij38% van deze groep doet vrijwilligerswerk, gemiddeld het zoeken naar werk, zo bleek tijdens de focusgroep- acht uur per week. Vrijwilligerswerk kan een goede gesprekken. manier zijn om het gemis van betaald werk te compen- seren. Maar vrijwilligerswerk is niet vrijblijvend. Om die reden beginnen sommigen er niet aan, ze zijn immers op zoek naar werk. Tabel 2. Kenmerken van de ideale baan (in procenten) Conclusie goede mogelijkheden om in deeltijd te werken62Worstelende werkzoekers zijn naarstig op zoek naar zonder zware fysieke belasting61werk, maar slagen er maar mondjesmaat in om aan een veel flexibiliteit in arbeidstijden 54betaalde baan te komen. Hun leeftijd heeft daar zeker goed loon 57mee te maken. Hoewel ze vaak niet al te veel te beste- veel variatie in het takenpakket43den hebben, is geld doorgaans niet de belangrijkste veel mogelijkheden om thuis te werken 30drijfveer om werk te zoeken. De sociale aspecten tellen mogelijkheden voor het volgen van een opleiding of cursus 29zwaarder. Het liefst zouden deze ouderen in deeltijd weinig vergaderen 29werken. Ze geven bovendien aan dat ze zware fysieke goed/beter pensioen 24arbeid het liefst mijden. De realiteit is echter dat de niet te veel verantwoordelijkheden21meesten elke baan zouden aanvaarden die hun wordt veel vrije dagen12aangeboden. weinig administratieve taken 9 14. 13 Witboek > Vitaal vermogenRob Jonker (73):evenementen als festivals of Koninginnedag. Een oproep-contract geeft wel heel weinig structuur. Je kunt altijdIk kan zo veel mr gebeld worden. Dat voelt wel wat onrustig.Eigenlijk was ik vijf jaar geleden al toe aan een vastVia Manpower kwam ik aan mijn eerste baan. Dat was indienstverband, maar dat durfde de werkgever niet aan1959. Daarna groeide ik van de ene functie in de andere.vanwege mijn leeftijd. Ach, ik snap het wel. Je lpt ookSalesmanager, exportmanager, general manager. De rode risico als werkgever. Maar het zit me toch niet lekker. Wedraad in mijn carrire is de combinatie techniek en ver-moeten allemaal langer werken, maar degene die dat ookkoop. Pakjes boter kan ik niet aan de man brengen, maar proberen lukt het vaak niet. Langer doorwerken moetonderhandelen over kapitaalgoederen en uitleggen hoebeter worden gefaciliteerd.iets werkt, dat kan ik goed.Werken vind ik geen straf. Ik heb er plezier in. Ik vind hetEind jaren zeventig begon ik voor mezelf met een bedrijf leuk om mijn talen te gebruiken, om in andere steden envoor winkelinrichting en standbouw. Ik bemachtigde ver- landen te komen. Kortom, ik heb vrede met mijnschillende internationale octrooien voor innovatieve pre- koerierswerk. Maar tegelijkertijd zit in mijn achterhoofdsentaties. Het was een succesvol bedrijf totdat mijnaltijd de gedachte: ik kan zo veel mr. Ik zou graag ietsvrouw overleed. Alles stond stil, ik wilde niets meer. Eendoen met mijn capaciteiten.paar jaar later, toen ik de draad weer wilde oppakken,Er zijn genoeg banen waarbij je inzicht in techniek nodigwas ik ineens te oud. Met 58 jaar kon ik niet verder gaan hebt, verkooptalent en diplomatie. Ik hoef niet per se eenop het niveau dat ik gewend was. Ik pakte gewoon maar heel verantwoordelijke functie, maar wat ik nu doe vind ikalles aan, leuk of niet leuk. eerlijk gezegd wel wat ondermaats. Ik doe het noodge-Stoppen met werken vond ik geen optie. Toen niet en nu dwongen. En wat ik als een manco ervaar is dat ik weinigniet. Dan mis je die prikkel om jezelf te bewijzen. Nu werk erkenning krijg. De mensen die ik ontmoet zijn hartstikkeik via uitzendbureaus bij verschillende koeriersdiensten, leuk, maar ik merk dat ik in hun ogen vooral een 65-plus-met een oproepcontract. Ik breng bijvoorbeeld compu-ser ben, en daarom zal ik ook wel weinig weten, denkenteronderdelen naar bedrijven die een acute storingze. Die houding vind ik jammer. Niet alleen voor mezelf.hebben. Ik rijd ook grote gelede bussen, voor specialeZo laten zij ook kansen liggen. 15. 14Witboek > Vitaal vermogenDeweifelendeVan alle groepen is deze het hoogst opgeleid. 43%rondde een hbo- of universitaire opleiding af. De helft isAls het lukt is het leuk, maar het hoeft niet.middelbaar opgeleid.Verreweg de grootste groep weifelende werkzoekersWeifelende werkzoekers willen best nog(82%) maakt gebruik van vut, prepensioen of pensioen.De anderen hebben een ww-, wao- of bijstandsuitkering.werken, maar dan wel op hun voorwaarden.De weifelende werkzoekers hebben vergeleken metde andere groepen een gemiddeld inkomen. 36%Bij elke vacature kijken ze kritisch of de baan heeft een modaal inkomen, 35% zit tussen modaal entwee keer modaal in.wel inpasbaar is in hun leven.WerkDe weifelende werkzoekers zijn gemiddeld zon zes jaar Kenmerkengeleden gestopt met werken. De meesten konden De groep weifelende werkzoekers bestaat voor bijna gebruikmaken van pensioen of prepensioen. Hun motie- tweederde uit mannen. De gemiddelde leeftijd is watven om te stoppen zijn echter minder rooskleurig dan hoger dan bij de andere groepen: 62,4 jaar. Ruim een op het eerste gezicht lijkt. Hun beslissing werd in een kwart is ouder dan 65 jaar. Deze groep beoordeelt de aantal gevallen ingegeven door lichamelijke klachten, eigen gezondheid minder positief dan de andere groe- overbelasting en arbeidsconflicten. pen: 52% zegt net zo gezond te zijn als leeftijdgenoten; De werkgevers van deze groep ouderen hebben zich er 31% voelt zich gezonder. 17% geeft aan zich iets slech-niet erg voor ingespannen om hen te behouden, dat is ter of veel slechter te voelen. Opvallend genoeg zeggenalthans de mening van de ouderen zelf. vooral mensen onder de zestig binnen deze groep datDe groep weifelende werkzoekers vindt werk veel min- ze zich minder gezond voelen. Waarschijnlijk was dat der belangrijk dan de voorgaande twee groepen. Het een van de redenen om te stoppen met werken. opdoen van sociale contacten zou het belangrijkste Figuur 4. Mening over werk betaalde arbeid is noodzakelijk om mijn leven volledig te makenbetaalde arbeid is belangrijk voor mijn zelfontplooiingbetaalde arbeid is voor mij belangrijk vanwege de contacten met anderenbetaalde arbeid is voor mij belangrijk omdat ik zo mijn steentjebijdraag aan de maatschappijbetaalde arbeid zou ik alleen voor het inkomen doenik vind het belangrijk carrire te maken0 10 20 30 405060 708090 100% helemaal oneens oneensniet eens, niet oneens eens helemaal eens 16. 15Witboek > Vitaal vermogenwerkzoekers 17. 16Witboek > Vitaal vermogenmotief zijn om weer naar werk uit te kijken. De ideale Weer aan het werk?baan is in de ogen van de weifelende werkzoeker eenJa, mits... Zo valt de houding van de groep weifelendeparttime baan die goed wordt betaald, veel flexibiliteit werkzoekers kort en bondig samen te vatten. Ze hoe-biedt, geen zware fysieke belasting met zich meebrengt ven niet zo nodig en hebben dan ook een aardig wen-en waarbij het werk deels thuis kan worden gedaan. senlijstje. Ook hier is de roep om flexibiliteit en werkenAls je vraagt wat de weifelende werkzoekers over vijfin deeltijd luid. Geen fysieke belasting en een goedjaar bereikt willen hebben, zullen weinigen spontaan salaris zijn eveneens van belang. Het uitvoeren vaneen betaalde baan als doel noemen. Meer vrije tijd,kortlopende projecten wordt aantrekkelijk gevonden.meer vrienden en een intensievere band met de naaste Dat kan bijvoorbeeld door nulurencontracten aan tefamilie wordt als veel belangrijker gezien. Tegelijk hoopt bieden. Als projecten van korte duur zijn, is een deelde helft van deze groep dat het inkomen over vijf jaar van deze groep bereid fulltime te werken. Sommigenhoger ligt.zien zich in een coachende rol en willen graag hun ken- nis en ervaring overbrengen op anderen.Omgeving Voor de meesten zijn de financin niet het belangrijkste81% van de weifelende werkzoekers heeft een partner. motief om te werken. Maar betaalde arbeid moet ookIn de meeste gevallen (70%) heeft deze een eigen inko- weer niet ontaarden in liefdewerk oud papier. Datmen. En op de drie partners werkt nog, maar de helftgevaar ligt op de loer bij diegenen die gebruikmakenvan hen verwacht daarmee binnen vijf jaar te stoppen.van prepensioen. Naast eigenbelang spelen ook altrus-De meeste weifelende werkzoekers verkeren in een tische motieven een rol om in die situatie niet te gaansociale omgeving waarin niet meer wordt gewerkt. werken; de vacature kan dan beter bezet worden doorDe groep weifelende werkzoekers besteedt meer tijd iemand die het inkomen goed kan gebruiken.aan zorg en aan vrijwilligerswerk dan de andere groe-Als aan de belangrijkste voorwaarden wordt voldaan, ispen. Een kwart zorgt voor andere mensen (gemiddeldedeze groep bereid nog 5,6 jaar te werken. Uitgaandetijdsbesteding: 14 uur per week). De helft doet vrijwilli- van de gemiddelde leeftijd (62,4 jaar) zou dat beteke-gerswerk. Gemiddeld wordt daar 9,5 uur per week aannen dat deze groep de arbeidsmarkt pas op 68-jarigebesteed. Voor een deel van de groep weifelende werk- leeftijd verlaat.zoekers zal, bij acceptatie van een baan, de afstem-ming tussen werk en priv problemen opleveren. Conclusie Het leek zon wenkend perspectief: niet langer werken en doen waar je zin in hebt; veel weifelende werkzoe- Tabel 3. Kenmerken van de ideale baan (in procenten)kers maakten dankbaar gebruik van vut of prepensioen. Maar helemaal doof voor de lokroep van de arbeids- goed loon62 markt zijn deze ouderen niet. Ze willen best nog wat veel flexibiliteit in arbeidstijden58 doen, maar dan moet het hen wel aantrekkelijk goede mogelijkheden om in deeltijd te werken 55 gemaakt worden. Op al het gedoe dat bij een baan zonder zware fysieke belasting 49 komt kijken (administratie, vergaderen, regeltjes nale- veel mogelijkheden om thuis te werken43 ven) zitten ze niet te wachten. Een interessant project, veel variatie in het takenpakket 29 een kortdurende opdracht, het liefst op flexibele basis, weinig vergaderen25 dat lijkt hen wel wat. Kennis en ervaring overbrengen is niet te veel verantwoordelijkheden 18 voor deze groep een belangrijker motief dan geld ver- mogelijkheden voor het volgen van een opleiding of cursus17 dienen. goed/beter pensioen16 weinig administratieve taken 12 veel vrije dagen 11 18. 17Witboek > Vitaal vermogenNino Rosenberg (54): landmacht, daar zou ik er met 55 jaar al weer uit moe- ten, dat was ook te kort.Ik wil er niet op Ik zie wel eens parkeerwachten lopen van wie ik denk: kun jij eigenlijk wel honderd meter achter iemand aanachteruitgaan rennen? Ik kan dat wel. Uitstekend zelfs. Ik loop mara- thons en ik geef drie keer per week les op een sport-Van 1974 tot 2008 heb ik altijd gewerkt. Eerst was ik school. Dat doe ik op vrijwillige basis.zeven jaar beroepsmilitair, totdat ik een gezin kreeg. IkGewone bedrijven en uitzendbureaus gaan makkelij-had een functie waarbij ik elke vijf jaar moest verhui-ker met leeftijd om. Als je de juiste ervaring hebt en jezen, dat zag ik niet zitten met kleine kinderen. Toenbent fit genoeg, ben je welkom. Ik sta bij een aantalkon ik aan de slag in de Polaroidfabriek hier in Ensche- uitzendbureaus ingeschreven en overal werd ik hartelijkde. Daar heb ik 25 jaar gewerkt in de productie en 3,5 ontvangen.jaar als portier. Toen ging de poort dicht.Maar werk heb ik nog niet. Behalve beveligings- ofAansluitend kon ik terecht bij Kwadrant in Almelo, eenhandhavingswerk kan ik ook productiewerk doen.kunststoffenfabriek voor de auto-industrie. Ook hier Maar zelfs daarin is het moeilijk iets te vinden. Ja, opwerkte ik in de productie. Maar niet lang. Eind 2008 afroep, of een nulurencontract, of hier en daar eenwerden de laatste dertien werknemers ontslagen,dagje. Maar dat doe ik niet. Het moet wel minstensonder wie ik.drie maanden werk zijn, vind ik. Want nu loopt mijn wwSindsdien ben ik werkzoekend. Het valt niet mee omnog, en het is een hoop gedoe om telkens alle veran-wat te vinden. Vooral mijn leeftijd pleit tegen me, heb ik deringen door te geven. Vanwege die ww heb ik ookgemerkt. Het liefst zou ik handhaver worden bij eeneen ondergrens wat loon betreft. Ik wil er natuurlijk nietgemeente, het rijk of de spoorwegen. Maar ik ben alop achteruitgaan.twee keer afgewezen op grond van mijn leeftijd. Bij- Ik hoop gewoon dat de economie snel aantrekt. Ikvoorbeeld voor de functie van parkeerwacht. Ik was heb nog tien jaar te gaan tot mijn pensioen. En als iktoen 52, en met 54 jaar gaan alle parkeerwachten dehet ergens naar mijn zin heb, zoals indertijd bij Pola-straat af en krijgen ze een bureaufunctie. Dus dat von-roid, zou ik best tot mijn zeventigste willen doorwer-den ze niet de moeite. De tweede afwijzing was van deken. 19. 18Witboek > Vitaal vermogen De aankomendete stimuleren. Een kwart van de aankomende stoppersHet pensioen komt in zicht en hun besluit staat kan geen enkele regeling op dit gebied noemen. Verdergeldt: 49% krijgt meer verlof, 17% is vrijgesteld vanvast: als het even kan, stopt deze groep metbepaalde diensten, 6% van bepaalde taken, terwijl 15%gebruik kan maken van parttime pensioen.werken. Om financile redenen hoeven ze dat nietUit de antwoorden van de aankomende stoppers blijktdat hun werkgevers wat negatiever aankijken tegente laten en de ambitie om na de pensioendatum oudere werknemers dan de werkgevers van de mensendie nog willen doorwerken. De aankomende stoppersnog langer door te werken, ontbreekt eenvoudig. zien veel minder pogingen van hun werkgever om hengemotiveerd te houden. Ook zien ze minder vaak dat erKnappe werkgever die daar verandering in brengt.mensen worden aangenomen van boven de vijftig.Werk zoekenKenmerken De ervaringen met het zoeken naar werk zijn bij dezeDe groep aankomende stoppers bestaat uit ongeveer groep minder positief vergeleken met de mensen dieevenveel mannen als vrouwen. De gemiddelde leeftijd isnog wel langer willen doorwerken. Dit roept een kip-of-57,4 jaar; de vrouwen in deze groep zijn gemiddeldeivraag op: tonen werkgevers minder interesse omdattwee jaar jonger. 8% van de aankomende stoppers isdeze groep minder motivatie aan de dag legt? Of zijn deouder dan 65. De gezondheid van deze groep geeftfrustraties door negatieve ervaringen z hoog opgelo-geen aanleiding tot juichen, maar ook niet tot klagen.pen dat de motivatie er ernstig onder te lijden heeft?Tweederde vindt die vergelijkbaar met die van leeftijdge- Hoe dan ook: van deze groep is 31% er de afgelopennoten, slechts eenvijfde vindt zichzelf gezonder danvijf jaar in geslaagd van baan te veranderen. Daarvanleeftijdgenoten. Het opleidingsniveau van deze groep is bleef 21% in dienst bij dezelfde werkgever. 10% gingwat lager dan die van de andere groepen; de helft isaan de slag na eerder een periode niet te hebbenmiddelbaar opgeleid, 28% heeft een lagere opleiding.gewerkt. 20% van de nieuwe banen was op een hogerDeze groep is ongeveer net zo welvarend als de steady niveau, 27% op een lager niveau. Dat komt overeen metstayers en heeft het in materieel opzicht wat beter voorde groep steady stayers. De aankomende stopperselkaar dan de andere drie groepen.zochten gemiddeld twee keer zo lang naar een anderebaan als de mensen die langer door willen werken. ZeWerkgeven zelf ook aan dat ze het moeilijk vinden om deDe aankomende stoppers werken wat vaker bij de over-juiste baan te vinden. Leeftijd en gezondheid zijn voorheid en minder vaak in de zorg of de zakelijke dienstver- hen de belangrijkste redenen waarom dit moeilijk is.lening. Driekwart werkt in loondienst, 6% is zelfstandigIn de meeste gevallen vond deze groep de nieuwe baanondernemer en 15% is uitzendkracht. De werkgevers via het uitzendbureau. Verder kwamen veel matches totvan deze groep doen er niet zoveel aan om doorwerkenstand langs informele weg; de werkzoekenden werden 20. 19 Witboek > Vitaal vermogenstoppersLen van Twisk (60):jongere mensen hier heerst de opvatting dat het prima is als wij straks met pensioen gaan, omdat wij vernieuwingenHet is mooi geweesttegenhouden. Daar heb ik last van, ook al gaat het niet over mij persoonlijk. Aan de andere kant: er zit ook wel een kern van waarheid in. Er zijn veel ouderen die de digitale ontwik-Toen ik twintig was begon ik aan mijn eerste baan als filiaal-kelingen niet meer helemaal bijbenen.hoofd van de openbare bibliotheek in Zaandam. Ik deed vanWaar ik wellicht nog de meeste moeite mee heb, is het feitalles: boeken opruimen, vragen beantwoorden, voorlezen dat de hele cultuur zo is veranderd. Ik ben ooit begonnenaan kinderen. Daarna was ik veertien jaar bibliothecaris inaan dit vak omdat ik lezen belangrijk vind en ik mensen wilUitgeest, daar gaf ik leiding aan dertig vrijwilligers. Het lei- helpen die een informatieachterstand hebben. De bibliotheekdinggeven ging op gevoel, want de bibliotheekacademie diespeelt daarin nog steeds een grote rol. Maar andere waar-ik had gevolgd, was niet gericht op management.den lijken belangrijker geworden. Zoals marketing en hetLater heb ik wel veel trainingen en cursussen gevolgd oppleasen van financiers. Ik ben hier niet tegen, begrijp me niethet gebied van management. En ik ben nog twee keer over- verkeerd. Mijn eigen werk, kwaliteitszorg, is ook een van diegestapt naar een andere bibliotheek voordat ik begin dezenieuwe ontwikkelingen. Maar ik zie dat de directie steedseeuw startte in mijn huidige functie: adviseur kwaliteitszorgverder af komt te staan van waar het echt om gaat. Het isbij een ondersteunende organisatie voor openbare bibliothe-gewoon mijn wereld niet meer.ken. Nu ben ik aan het aftellen. Nog twintig maanden, dan is hetMijn werk is leuk. Ik ga veel naar bibliotheken toe om te hel-mooi geweest. Ergens is het wel jammer dat het zo eindigt.pen met zaken als beleidsplannen schrijven, een visie ont- Maar ik voel me niet verbitterd, want zo gaan de dingen nuwikkelen en processen in kaart brengen. Toch stop ik ermee eenmaal. Bovendien heb ik ook gewoon zin in mijn vrije tijd.zodra dat kan. Over een krappe twee jaar is het zo ver.Ik ga een volkstuin beginnen, en cursussen voor ouderenHet bibliotheekwezen is een vergrijsde sector. Onder de volgen bij de universiteit. En heel veel wandelen. Heerlijk! 21. 20Witboek > Vitaal vermogen benaderd of namen zelf het initiatief om contact op te besteden ze daar zon acht uur per week aan. Bij bijna nemen met een werkgever. eenderde levert de afstemming tussen werk en zorgproblemen op. Dat is meer dan bij andere groepen. Ambities Waarschijnlijk komt dat doordat deze groep gemiddeld De arbeidsmotivatie van deze groep wijkt nauwelijks af meer uren per week werkt. van die van de groep die nog wel door wil. Ze zijn net 22% van de aankomende stoppers doet vrijwilligers- zo tevreden over hun baan en vinden salaris en zelfont-werk, ze besteden daar zon vijf uur per week aan. Dat plooiing in gelijke mate belangrijk. Wel hebben ze ietsis minder dan bij de groepen die niet werken. minder behoefte aan sociale contacten. De ideale baan is voor deze groep een baan die fatsoenlijk betaalt, inStoppen met werken deeltijd vervuld kan worden, met een gevarieerd taken- De aankomende stoppers kunnen gemiddeld met 63,3 pakket. Aan een goed salaris en een goed pensioenjaar een einde maken aan hun arbeidzame leven en zijn hechten ze meer waarde dan de groep steady stayers.ook zeker van plan om dat te doen. Ook met meer Ten slotte valt op dat deze groep wat minder behoeftesalaris of andere extra voorwaarden is deze groep nau- heeft aan flexibiliteit in arbeidstijden en thuiswerken. welijks te porren om nog wat langer actief te blijven. De toekomstwensen van deze groep bestaan hoofdza-Slechts 10% wil na het bereiken van de 65-jarige leeftijd kelijk uit meer vrije tijd en een hoger inkomen. Ongeveernog doorwerken. de helft wil het over vijf jaar wat rustiger aan gaan doen.Bij de beslissing om al dan niet door te werken, spelende regels van pensioenstelsels een belangrijke rol. Als Omgeving langer doorwerken niet meer bijdraagt aan het verho- 82% van de aankomende stoppers heeft een partner. In gen van het pensioen en er toch al niet veel motivatie is driekwart van de gevallen heeft deze een eigen inko- om te werken, is de neiging om te stoppen groot. men. De meeste leeftijdgenoten (ongeveer de helft) van deze groep werken nog. Een kwart van de groepConclusie bevindt zich in de situatie dat de meeste leeftijdgenotenDeze groep voelt niet de behoefte om op relatief jonge al zijn gestopt met werken. Dat kan tot irritaties leiden. leeftijd te stoppen met werken. Aan de andere kant is Op feestjes krijgen ze soms de vraag waarom ze tocher ook nauwelijks interesse om langer door te gaan. De doorwerken: alleen maar voor een beetje luxe en eenaankomende stoppers merken nog minder dan andere beter pensioen?groepen dat hun werkgevers zich ervoor inspannen om Bijna een kwart (23%) van de aankomendehen nog wat langer te behouden. Ook hebben ze wat stoppers zorgt voor andere mensen, meestal zijn datminder positieve ervaringen met werk zoeken. Mis- (schoon)ouders of andere volwassenen. Gemiddeldschien dat hun wat passieve houding hieruit voortkomt. Figuur 5. Opvattingen over het ouderenbeleid van de werkgever In onze organisatie: doet men alles om oudere werknemers gemotiveerd te houden werken weinig jongerenis de organisatiecultuur sterk gericht op jongerenworden regelmatig nieuwe mensen boven de 50 aangenomenvervullen oudere werknemers sleutelposities wordt uitstroom naar prepensioen gestimuleerdstromen oudere werknemers gemakkelijk door naar een andere functiemaken oudere werknemers evenveel kans op het volgen van een opleiding of cursus als jongere werknemers 0 10 20 30405060708090 100% helemaal oneensoneensniet eens, niet oneens eens helemaal eens 22. 21Witboek > Vitaal vermogenFiguur 6. Mening over werk betaalde arbeid is noodzakelijk om mijn leven volledig te makenbetaalde arbeid is belangrijk voor mijn zelfontplooiingbetaalde arbeid is voor mij belangrijk vanwege de contacten met anderenbetaalde arbeid is voor mij belangrijk omdat ik zo mijn steentjebijdraag aan de maatschappij betaalde arbeid heb ik vooral vanwege het inkomenik vind het belangrijk om als collega gewaardeerd te wordenik vind het belangrijk carrire te makenik ben zeer tevreden met mijn huidige baan0 10 20 30 4050 60 7080 90 100%helemaal oneensoneensniet eens, niet oneenseens helemaal eens 23. 22Witboek > Vitaal vermogen De tevredenZon acht jaar geleden zetten thuiszittersze een punt achter hun carrire. WerkWerken speelt geen rol meer in De tevreden thuiszitters hebben hun carrire gemiddeld al zon acht jaar geleden beindigd. Meestal (60%) kon-hun leven. Hoewel ze het niet altijd den ze met (pre)pensioen of met de vut. 14% kreeg ge- zondheidsproblemen en stopte om die reden met wer-breed hebben, zijn de tevreden ken. Ook deze mensen werd gevraagd hoe ze tegen werk aankijken. Het zal geen verbazing wekken dat be-thuiszitters op een enkeling na ooktaalde arbeid in hun leven niet zon grote rol meer speelt.met financile prikkels niet meerAmbities De tevreden thuiszitters streven niet naar meer geld ofnaar de arbeidsmarkt te lokken. Er een groter huis. Aan meer vrije tijd en een intensieve relatie met de naaste familie (partner, kinderen en klein-zijn belangrijker dingen in het leven. kinderen) wordt veel meer belang gehecht.Kleinkinderen bijvoorbeeld.Omgeving 80% van deze groep heeft een partner. De meesten van hen zijn ook al gestopt met werken, net als de meesteKenmerkenvrienden, kennissen en familieleden van vergelijkbareDe tevreden thuiszitters zijn het oudst van alle groepen leeftijd.die we in beeld hebben gebracht. De gemiddelde leef- Eenderde van de tevreden thuiszitters zorgt voor ande-tijd is 65,5 jaar. 42% is tussen de 60 en 64; 9% is jon- ren. Gemiddeld besteden ze daar 14,5 uur per weekger. De mensen die tot deze groep behoren, zijn wataan, het hoogst van alle groepen. De helft van de tevre-negatiever over hun gezondheid dan de groepen dieden thuiszitters doet vrijwilligerswerk, gemiddeld zonnog wel te interesseren zijn voor werk. Het opleidings-9,5 uur per week. Ook dat is meer dan bij de andereniveau van de tevreden thuiszitters is gemiddeld lager groepen.dan dat van de andere groepen. De meeste mensen(88%) hebben na hun schoolopleiding nog wel een cur- Conclusiesus of aanvullende opleiding gedaan. Deze groep mensen heeft de arbeidsmarkt al geruimeHet inkomen van deze groep is gemiddeld lager dantijd verlaten en voelt geen enkele behoefte om een ren-dat van de andere groepen. Het is ook lager dan dattree te maken. Ze hebben een nieuwe invulling gegevenvan de groepen die nog wel interesse hebben in werk. aan hun leven; ze verrichten veel zorg- en vrijwilligersta-Dat ondersteunt de gedachte dat niet alleen financile ken en het contact met hun naasten wordt steedsmotieven een rol spelen bij de afweging om al dan niet belangrijker. Financile prikkels zullen nauwelijks ietslanger door te werken. uithalen, want voor het geld hoeft het ook al niet. 24. 23Witboek > Vitaal vermogen Wim Kragten (64):genoeg. De meesten in dit vak stoppen overigens nogveel eerder, met 58 of 60. Het mooiste is de vrijheid Toen ik mijn besluit nam, had ik geen plannen voor mijnpensioentijd. Of eigenlijk ook wel: ik nam me voor om Ik mocht al met pensioen toen ik 56 was, omdat ik toenhelemaal niets te doen. Al gauw stond het ene na het veertig dienstjaren bij de overheid achter de rug had. andere bestuur op de stoep met de vraag of ik bestuurs- Maar ik wilde helemaal niet met pensioen, ik was nog lid wilde worden, maar ik heb overal nee op gezegd. lang niet uitgekeken op mijn werk: leraar techniek opNu ben ik ruim een jaar met pensioen. Het bevalt uitste- een havo/vwo. Daarvr was ik onderwijsassistent voorkend! Ik doe inderdaad niet zo veel. Ik organiseer wel het natuurkunde, scheikunde en biologie. Bij elkaar heb ik een en ander, voor de Oranjevereniging en de voetbal- 37 jaar in het onderwijs gezeten.vereniging. Verder ga ik graag vissen, dat had ik veertig De laatste jaren gaf ik ongeveer de helft van de tijd les.jaar niet gedaan, en kijk ik veel naar Amerikaanse honk- De andere helft besteedde ik aan het beheer van de balwedstrijden. Vroeger miste ik daar heel veel van, want nieuwbouw, die aan de school werd gebouwd: ik zorgde je kunt natuurlijk niet de halve nacht opblijven als je s bijvoorbeeld voor het onderhoud, de verhuur van de aulaochtends weer naar je werk moet. Nu doe ik dat gewoon en de aansturing van de schoonmaakploeg. Formeel wel. Niemand die er last van heeft. was dat een taak van twintig uur in de week. Maar hetSoms mis ik het contact met de collegas en de leerlin- werd steeds meer, soms wel zeventig of tachtig uur bij gen. In september ga ik nog een weekje mee op kamp, elkaar. Ik moest heel vaak s avonds en in het weekend gewoon voor de lol. Zelf ben ik in juni op vakantie aanwezig zijn. Dat vond ik wel erg zwaar.geweest. Toen ik nog werkte keek ik daar vaak naar uit: Begin vorig jaar besloot ik om helemaal te stoppen. Nietbuiten de schoolvakanties op reis gaan. Het is inderdaad alleen met het beheer, maar ook met lesgeven. Ik was heerlijk. toen 63. Mijn collegas vielen van hun stoel van verba-Het mooiste van deze tijd is de vrijheid. Ik laat me ner- zing. Het is waar dat ik het altijd heel erg naar mijn zin gens meer toe verplichten. Doe alleen maar waar ik zelf heb gehad in het onderwijs, maar het was gewoonzin in hebt. Klinkt dat ideaal? Tja, dat is het ook. Figuur 7. Mening over werk betaalde arbeid is noodzakelijk om mijn leven volledig te makenbetaalde arbeid is belangrijk voor mijn zelfontplooiingbetaalde arbeid is voor mij belangrijk vanwege de contacten met anderenbetaalde arbeid is voor mij belangrijk omdat ik zo mijn steentjebijdraag aan de maatschappijbetaalde arbeid zou ik alleen voor het inkomen doenik vind het belangrijk carrire te maken0 10 2030 405060 7080 90 100% helemaal oneens oneens niet eens, niet oneens eens helemaal eens 25. 24Witboek > Vitaal vermogenConclusies enaanbevelingenDe deelnemers aan het Manpower-onderzoekzijn (gemiddeld genomen) bereid langer door tewerken dan het eerste moment waarop ze kunnen nemers willen werven en aan zich willen binden, zijndrie groepen ouderen interessant: de steady stayers,stoppen. Ook als dat moment ligt bij het bereiken de worstelende werkzoekers en de weifelende werk-zoekers. De eerste groep verricht op dit momentvan de 65-jarige leeftijd. Dat is op zn minstbetaald werk en is bereid daar ook na de pensioenleef-tijd mee door te gaan, de tweede groep zou dat graagopmerkelijk, gezien de politiek-maatschappelijkewillen, maar ondervindt veel problemen bij het vindenvan werk, terwijl de derde groep bereid is om nog tediscussie over het verhogen van de aow-leeftijd.werken, terwijl dit (financieel) niet per se hoeft; dezegroep stelt dan ook de meest specifieke voorwaardenWie willen er nog werken? En wat is er nodigaan een baan.Behalve deze drie groepen onderscheiden we er nogom oudere werknemers voor de arbeidsmarkt tetwee: de aankomende stoppers en de tevreden thuis-zitters. De tevreden thuiszitters hebben zo goed alsbehouden? definitief afscheid genomen van de arbeidsmarkt. Deaankomende stoppers werken nog wel, maar zij zijnvermoedelijk de tevreden thuiszitters van morgen. Hetzal heel moeilijk zijn om hen te bewegen langer door teHet onderzoek van Manpower wijst uit dat de pensi-werken.oengerechtigde leeftijd door de doelgroep zelf als veel De motieven van ouderen om te willen (blijven) werken,minder beladen wordt ervaren dan door de vakbondenwijken niet of nauwelijks af van de beweegredenen dieen de politiek. De bereidwilligheid van ouderen om lan- andere werknemers hebben. Ouderen willen werkenger door te werken, lijkt overigens niet in de eerste om financile redenen, ze willen iets bijdragen aan deplaats te danken aan de inzet van werkgevers. Bezienmaatschappij en zichzelf blijven ontwikkelen. Devanuit het perspectief van de ouderen spannen werkge- behoefte aan erkenning en waardering wordt eveneensvers zich niet bovenmatig in om hen te behouden of te vaak genoemd.werven.Adviezen aan werkgeversWie willen er nog werken? Wat kunnen werkgevers doen om oudere werkzoeken-De wensen, mogelijkheden en ambities van 50-plussersden (langer) aan zich te binden? Hoewel de motievenlopen sterk uiteen. Voor werkgevers die oudere werk-en randvoorwaarden van de drie relevante groepen 26. 25 Witboek > Vitaal vermogenAdviezen van GrijsWerktHoe krijgen oudere werknemers betere kansen op dearbeidsmarkt? De Regiegroep GrijsWerkt, die onder lei-ding stond van Ed Nijpels, heeft een aantal concreteadviezen voor werkgevers, brancheorganisaties en deoverheid. Bedrijven doen er goed aan om leeftijdsbe-wust beleid op te nemen in caos en werknemers nietonderling verschillen, zijn ze opmerkelijk eensgezind inautomatisch te ontslaan als ze de leeftijd van 65 jaarde beantwoording van deze vraag.hebben bereikt. Verder zou er een einde moeten komenaan automatische periodieken, dat maakt loongebouwenBied flexibiliteitveel flexibeler. Brancheorganisaties krijgen onder meerArbeid neemt bij ouderen een andere plaats in dan bij het advies om een zogenaamde Toekomst Index te ont-werknemers die tot andere leeftijdscategorien beho-wikkelen, waarmee bedrijven kunnen nagaan wat de ver-ren. Andere activiteiten winnen aan belang. Veel oude-grijzing betekent voor de bezetting van kritische functiesren willen langer op vakantie en besteden veel tijd aan in hun organisatie. De overheid tot slot krijgt onder meervrijwilligerswerk en zorgtaken. Een goede afstemminghet advies de aow-leeftijd te verhogen, het recht optussen priv en werk komt alleen binnen bereik als hetdoorwerken na het 65ste jaar in de wet vast te leggenwerk voldoende flexibiliteit biedt. Parttime werken isen de mogelijkheden af te bouwen om levenslooprege-populair. Veel ouderen willen graag uiteraard tot oplingen te gebruiken voor een compleet prepensioen. Eenzekere hoogte zelf hun werktijden bepalen. En nietvolledig overzicht van de maatregelen die GrijsWerktvoor niets geven sommige groepen ouderen de voor- voorstelt, vindt u op www.senior-power.nl.keur aan nulurencontracten en uitzendrelaties. Flexibili-teit is immers wederkerig: als de werkgever geen vastaantal uren kan bieden, maakt dat het ook voor werk-(administratie, verslagen maken, vergaderingen bijwo-nemers makkelijker om nee te zeggen op momenten nen) zoveel mogelijk uit hun taken te snijden. Daarnaastdat werken botst met voorgenomen privactiviteiten. kan de fysieke belasting, die sommige taken met zichAndere oudere werknemers hebben de behoefte ommeebrengen, een drempel vormen.voor langere tijd onbetaald verlof te nemen of gevende voorkeur aan kortlopende projecten (zoals de weife-Wat kan de overheid doen?lende werkzoekers). Behalve voor werkgevers is er ook een taak voor deoverheid om de aansluiting van ouderen op de arbeids-Kijk onbevooroordeeld naar mogelijkhedenmarkt te verbeteren, zo laat dit onderzoek zien. EenVeel ouderen die moeite hebben om werk te vinden of aantal deelnemers geeft aan dat financile en fiscalete switchen van baan hebben het idee dat leeftijd een regelingen hen ontmoedigen om opnieuw de stap naargrote rol speelt. In een aantal gevallen zeggen deelne- werken te zetten.mers aan het onderzoek dat ze expliciet worden afge-wezen op grond van hun leeftijd. Ook zittende werkne-mers kunnen last hebben van vooringenomenheid.Bijvoorbeeld als werkgevers er al van uitgaan dat zegeen belangstelling hebben voor een opleiding.Tot slotOver de strategien om oudere werknemers langer tePas de taakinhoud aan binden en te anticiperen op de vergrijzing van de organi-Tot slot geven veel ouderen aan dat ze opzien tegen satie heeft Manpower een apart witboek samengesteld:de rompslomp die een baan doorgaans met zich mee- HR-strategien voor de oudere werknemer.brengt, zoals het bijwonen van vergaderingen. Werk- Dit witboek kunt u downloaden via de website van Man-gevers kunnen ouderen tegemoetkomen door hunpower of kosteloos opvragen door een mail te sturenprojecten aan te bieden of bijkomende overheadnaar [email protected] 27. 26Witboek > Vitaal vermogenBijlageOver het onderzoekDe data voor dit onderzoek zijn verzameld met eenTabel 4. Respondenten naar leeftijd,internetvragenlijst. In Plus Magazine, een tijdschrift voorwerkzaamheid en geslacht50-plussers met een oplage van 300.000, werd eenNederlandseoproep geplaatst om mee te doen aan het onderzoek. RespondentenbevolkingVia de website van Plus en de website van Manpower (in %) 50-75 jaar (in %)konden deelnemers de vragenlijst invullen. In de weke-lijkse elektronische nieuwsbrief van Plus Magazine werdWerkzaamheidook een oproep opgenomen om deel te nemen aan het Werkend < 657058onderzoek. Deze werd naar circa 80.000 personen ver-Niet-werkend < 65 3042zonden. Tegelijk werden 1.683 mensen van 50 jaar of Werkend 65+ 37 7ouder die via Manpower hebben gewerkt, gemaild metNiet-werkend 65+6293het verzoek de vragenlijst in te vullen. Al deze acties bijGeslachtelkaar leverden 1.670 reacties op. Van alle responden-Vrouw 5050ten vulden 1.498 personen vulden de vragenlijst hele- Man 5050maal of grotendeels in.Leeftijd50 t/m 54 jaar2325Bijna alle respondenten werken nog of hebben ooit 55 t/m 59 jaar3024gewerkt. Slechts vier personen hebben nooit een60 t/m 64 jaar 2822betaalde baan gehad. Tweederde werkt nog steeds, 65 t/m 69 jaar 1216eenderde niet meer. Werkende 50-plussers, en met 70 t/m 74 jaar313name werkende 65-plussers, zijn daarmee oververte- Totaal (aantal) 1.498 4.541.637genwoordigd in de onderzoeksgroep. Tabel 4 toont deverhouding tussen werkenden en niet-werkenden en Bron: CBS Statline (cijfers van werkzaamheid zijn van 2006)laat de verdeling zien naar de verschillende leeftijdsca-tegorien. Ook zijn de vergelijkbare cijfers voor denaast heeft deze groep minder vaak toegang tot inter-Nederlandse bevolking vermeld.net (bijna de helft van de bevolking tussen de 65 en 75jaar had dat in 2007 nog niet) en was dus niet in staatDe vragenlijst werd ingevuld door evenveel mannen als om de vragenlijst in te vullen.vrouwen. De gemiddelde leeftijd van de respondentenis 59 jaar. In het onderzoek zijn mensen rond de 60 wat Een kwart van de respondenten heeft een huishouden-ruimer vertegenwoordigd dan in de Nederlandse bevol-inkomen dat lager ligt dan modaal, 30% zit rondking tussen de 50 en 75 als geheel. Gezien het onder- modaal en 45% heeft meer dan modaal. Bijna twee-werp is dat niet verrassend.derde van de respondenten ontvangt inkomen datDe lagere respons boven de 70 zal door een aantal afkomstig is uit werk (64%); 18% maakt gebruik vanaspecten benvloed zijn. Ten eerste zullen personen prepensioen of een vergelijkbare regeling. 14% ont-boven de 70 zich minder aangesproken hebben vangt ww, wao of bijstand. 20% leeft voornamelijk vangevoeld door het onderwerp van het onderzoek. Daar- pensioen en/of aow. 28. 27 Witboek > Vitaal vermogenHet gemiddelde opleidingsniveau van de respondentenin de vragenlijst hadden aangegeven dat zij interesseis middelbaar: ruim eenderde verliet na de middelbarehadden in een dergelijk gesprek. In de gesprekkenschool het onderwijs, 19% volgde middelbaar beroeps- kwamen onderwerpen aan bod als de ideale baan, deonderwijs en een iets grotere groep (22%) hogeromstandigheden waaronder men nog zou willen wer-beroepsonderwijs. Bijna alle respondenten volgden laterken, de hindernissen die men tegenkomt bij het vindennog een opleiding of cursus: 91%.van werk en het moment van stoppen met werken.Specifieke cijfers over het opleidingsniveau van ouderen Uit het onderzoek kwam het beeld van vijf verschillendezijn niet voorhanden, maar wel is het opleidingsniveau groepen mensen naar voren. De eerste groep (steadybekend van de hele Nederlandse bevolking tussen de stayers) werkt nog, en heeft ook interesse om dat lan-45 en 65 jaar: ruim een kwart (28%) is lager opgeleid, ger te blijven doen dan strikt noodzakelijk, hoewel daarruim de helft middelbaar (53%) en iets minder dan een- soms wel voorwaarden aan zitten. De tweede groepvijfde (18%) is hoger opgeleid. Kortom: het lijkt erop dat (worstelende werkzoekers) wil of moet nog wel werken,de respondenten gemiddeld genomen iets hoger zijnmaar lukt het niet om weer aan de slag te komen. Deopgeleid dan de vergelijkbare leeftijdsgroep in de helederde groep (weifelende werkzoekers) is al gestopt metbevolking. werken, maar zou onder bepaalde voorwaarden best weer aan de slag willen. De vierde groep (aankomende76% van de respondenten woont samen met een part-stoppers) werkt, heeft een duidelijk idee van wanneer zijner, 11% is gescheiden of weduwe of weduwnaar. 9%gaat stoppen met werken en is niet te interesseren voorvan hen heeft een partner met wie niet wordt samenge-langer doorwerken. De vijfde groep (tevreden thuiszit-woond. 19% van de respondenten deelt het huishou-ters) is de groep die al gestopt is met werk en echtden nog met andere mensen, zoals kinderen, broers of geen interesse meer heeft in het hervatten van betaaldezussen. De meeste respondenten (59%) zeggen onge-arbeid, om een uiteenlopende aan redenen.veer even gezond te zijn als mensen om hen heen. Eenkwart vindt de eigen gezond-heid beter, 10% iets slechter.Van de 2% die aangeeft een Tabel 5. Overzicht van de responsgroepveel slechtere gezondheid te TotaalSteady Worstelende Weifelende AankomendeTevredenhebben dan leeftijdgenoten,Werkstatusstayers werkzoekers werkzoekersstoppers thuiszitterswerkt tweederde niet meer, van WerkendJaNee Nee JaNeede gezondere mensen is dat WerkzoekendNee JaNee Nee Neeongeveer eenderde. Interesse in langer/ weer werkenJaJaJaNee NeeAanvullend op deze kwantita- Geslachttieve dataverzameling organi-Vrouw50% 57% 47% 40% 49% 41%seerden we twee groepsge-Man50% 43% 53% 60% 21% 59%sprekken, elk met ongeveer tienLeeftijddeelnemers. Het eerste gesprek 50 t/m 54 jaar 23 29289 26 2was met mensen die niet meer 55 t/m 59 jaar 30 34292043 7werken, het tweede met men-60 t/m 64 jaar 28 2428432242sen die nog wel werken. De 65 t/m 69 jaar 12 8 12196 29deelnemers aan deze gesprek- 70 t/m 74 jaar3 3 2 9 2 20ken werden benaderd nadat zijTotaal aantal 1.498641 178 163 325 191 29. 28Witboek > Vitaal vermogenOver ManpowerManpower is een fullservice organisatie in de wereldvan werk, werkzaam voor grote en kleine, lokale,nationale en internationale ondernemingen. Deeigentijdse dienstverlening omvat de werving vanpersoneel op vaste, tijdelijke en contractbasis,assessment en selectie, training, outplacement,outsourcing en consulting. In Nederlandheeft Manpower 150 kantoren, waar in totaal750 consultants werken. Iedere vestiging vormtdankzij het nationale en internationale Manpower-netwerk een kennisbank en vraagbaak voor zowelwerkgevers als kandidaten. Manpower is actiefonder merknamen: Manpower, ManpowerProfessional, Right Management, Jefferson Wells,Elan en Vitae. Het hoofdkantoor van ManpowerNederland bevindt zich in Diemen. Algemeendirecteur is Jilko Andringa. Voor meer informatie overManpower kunt u terecht op www.manpower.nl.ColofonDit witboek is samengesteld op basis van een kwantita-tief en kwalitatief onderzoek dat is gehouden door OSA,Institute for Labour Studies in opdracht vanManpower. Het onderzoek is uitgevoerd doordr. Carlien Hillebrink en prof. dr. Joop Schippers.Tekstvervaardiging:Saffraan communicatieprojecten, BeesdEindredactie:ManpowerVormgeving:Volta_ontwerpers, UtrechtBeeld:De Beeldredaktie, HaarlemDruk:Cadform, Breukelen 30. Manpower NederlandDiemerhof 16-18 / 1112 XN / DiemenPostbus 12150 / 1100 AD / AmsterdamT 020 660 2222 / F 020 - 660 2287www.manpower.nl / [email protected] 2009, Manpower Inc. Alle rechten voorbehouden.