Post on 14-Jan-2016
description
Maastricht, 30 oktober 2013Ann Marynissen
Universität zu Köln
ontstaan van de familienamenfamilienaam = erfelijk overgedragen naamGermaans eennaamsysteem: variëren met
componenten van samenstelling, bv. Hildebrand + Gertrud > Hildegeer
vroegmiddeleeuws tweenamensysteem: voornaam + toenaam, bv. 1047 Arnulfus filius Theoderici (Doornik); 1089 Rodbertus agnomine Freso (Robrecht de Fries)
oorzakenchristianisering: beperkt aantal bijbelse
namen: Johannes, Petrus; Maria, Catharinaverarming door vernoeming: bv. 867
Liodricus, zoon: Liodricus (aan de IJzer)onderscheidingsdrang, bv. Berthout de
Berlaer; Berthout de Berchem de Ranstbevolkingstoename in de stedentyperen van de medemens, bv. Roobaert
waar en wanneer?vaste geslachtsnamen vanaf de 13de eeuw in
het zuiden: in de Vlaamse steden in de 14de-15de eeuw, iets later in Brabant en Limburg
16de-17de eeuw: Holland18de-19de eeuw: Friesland, Groningen,
Drentheofficiële registratie in Franse tijd:
België: in 1795, tal van archaïsmen in spelling bewaard
Nederland: 1811, invloed van spelling Siegenbeek (1804)
familienamengeografiefamilienamen zijn streekgebondenfamilienamengeografie: studie van de
ruimtelijke verdeling van afzonderlijke familienamen / van types familienamen
methode computerprogramma voor de verspreiding
van iedere familienaam in België en Nederland
materiaal:België: bevolkingsregister 31 december 1987Nederland: telefoonabonnees PTT 1993 (vanaf
2 abonnees in een gemeente)
karteermethodenverspreiding van één naam: vlakkenkaarten
met kleuren of symbolen België (1997): www.familienaam.be Nederland (2007):www.meertens.knaw.nl/nfb
geconcentreerde verspreiding in een kerngebied, waar de bakermat van de naam ligt, bv. Van Keymeulen, Konijn, Van Mechelen
verspreiding van types familienamen:
variabelenkaarten met symbolen, bv. (van) brussel/brusselman(s)/brusselaars
indeling van familienamencriteria: inhoud / vorm
1. lexicale motivering: historisch-etymologische betekenis van de naam
2. grammaticale motivering: opbouw van de naam
lexicale motivering van familienamen
5 groepen:afstammingsnamen, bv. Thijs, Jacobs; Roosen,
Verjans; Ooms, Nevenberoepsnamen, bv. Timmermans, Ketelslegers,
Knapeneigenschapsnamen, bv. De Groot, Crommen,
Voets, Wolfs, Vos, Haenenwoonplaatsnamen, bv. Vandebosch,
Steegmans, Vandeweyerherkomstnamen, bv. Vanspauwen, Vandormael,
Hex
grammaticale motivering van familienamen
casus: nominatief / genitief / lokatiefwoordvorming: lidwoord / suffix / voorzetsel
grammaticale motivering overstijgt de lexicale motiefgroepen
afstammingsnamencasus:
nominatief: FN Willem, Willemse, Willemsen, Florizoone, Roggeman, Roelofsma; Beele, Mabesoone
genitief: FN Willems, Roelofs, Thysmans, Willemen, Jaenen; Grieten, Baeten, Roosen, Luyten/Luyts
woordvorming: afleiding en samenstelling: -sen < -sone: FN Willemsen, Florizoone, Jansseune,
Mabesoone -(s)ma(n): FN Roggeman < Rogier, Thijsmans, Jansema,
Roelofsmadiminuering: FN Reintjens < Reinaert, Drieskens < Andriesdiverse vleisuffixen: -en, -el, -tack, FN Lemmens <
Lambertus, Gijsels < Gijsbrecht, Wuytack < Wouter titel + voornaam: FN Serclaes < des heren Nicolaes,
Serneels < des heren Cornelius; Vercleren < vrouwe Clara, Verjans < vrouwe Johanna
adjectief + voornaam: FN Grootjans, Schoonjans, Sterckendries
dubbele voornaam: FN Coppejans < Jacob + Jan, Coppieters , Goossenaerts < Goswin + Aernout
beroepsnamencasus:
nominatief: FN Smit, De Bakker, Meijeringgenitief: FN Smeets, Beckers, Winnen;
Smulders, Swennen, Smeyers
woordvorming: lidwoord: FN De Backer, Den Boer,
D’Olieslaegerdiverse suffixen: -(s)ma(n)(s), -ing/-ink, -ken:
FN Postma, Molemans, Bekkering, Smekens
eigenschapsnamencasus:
nominatief: FN De Groot, Groot, Haan, D’Haene
genitief: FN Grooten, Schrooten, Haenen, Saenen
woordvorming:lidwoord: bv. De Jong, Den Ouden, Devosdiverse suffixen: bv. Mooijaart, Magerman
woonplaatsnamencasus:
nominatief: FN Berg, Bergmangenitief: FN Bergs, Bergmanslokatief: FN Van den Berg
woordvormingsuffixen: FN Lindemans, Hofman, Broekaert,
Dijkstravoorzetsels:
van/ver: FN Vanderlinden/Verlinden andere voorzetsels: FN Uitenbogaert, Opdenacker,
Ten Hove, Indestege, Aendenboom, Angenendt
herkomstnamencasus:
nominatief: FN Amsterdam genitief: FN Berkelmanslokatief: FN Van Berkel
woordvorming:lidwoord: FN De Vlaemincksuffixen: FN Keulenaers, Gelderman voorzetsel: FN Van Vlaenderen
de verspreiding van familienamen is regionaal bepaald: structureel verschillende types per regio
prototypische Limburgse familienamen: courantste types: lexicaal/grammaticaal
de frequentste motiefgroep aan de hand van de 100 frequentste namen per provincie in Vlaanderen en Nederland
Procentueel aandeel van de patroniemen aan de 100 frequentste namen per provincie in Vlaanderen en Nederland
typisch Limburgs: patroniemen lexicale motivering van de Limburgse
familienamen:patroniemen: cfr. top-20 Limburg
top-20 Limburgse familienamen
Belgisch-Limburg (1987)
1. Claes 11. Maes2. Peeters 12. Aerts3. Janssen 13. Jans4. Hermans 14. Smeets5. Martens 15. Houben6. Jacobs 16.
Reynders7. Gielen 17. Daniëls8. Thijs 18. Wouters9. Lemmens 19.
Bosmans10. Willems 20. Smets
Nederlands-Limburg (1993)
1. Janssen 11. Beckers2. Smeets 12. Houben3. Peeters 13. Franssen4. Peters 14.
Timmermans5. Jacobs 15. Simons6. Hendriks 16. Lemmens7. Hermans 17. Geurts8. Willems 18. Rutten9. Jansen 19.
Theunissen10. Driessen 20. Habets
typisch Limburgs: genitievengrammaticale motivering: genitiefvormen !
sterke uitgang –s zwakke uitgang –en
genitivering overstijgt de lexicale categorieën:patroniemen/metroniemen: FN Hermans, Jacobs,
Gielen, Houben, Rutten; Thoelen, Cleeren, Achten
beroepsnamen: FN Timmermans, Ketelslegers, Wagemans, Clerckx, Knapen, Swennen
woonplaatsnamen: FN Bamps, Brepoels, Steegeneigenschapsnamen: FN Wolfs, Haenen, Groven
sterke genitiefuitgang –s: typerend voor het hele zuidoosten van het taalgebied: voorbeelden: patroniemen : FN op –brecht/-brechts beroepsnamen: FN Brouwer/Brouwers woonplaatsnamen: FN Schuurman/Schuurmans
zwakke genitiefuitgang –en: typerend voor Limburg:bij metroniemen: FN Thoelen, Billen, Cleerenbij patroniemen: FN Rutten, Vranken, Bollen,
Coolen analogische herstructurering:
zwak > sterk: FN Vranckx/Vrancken, Bols/Bollen, Cools/Coolen
sterk > zwak: FN Moons/Moonen, Daems/Damen, Merckx/Mercken
uitbreiding met –en: FN Theunis/Theunissen, Joris/Jorissen, Thewis/Thewissen, Vaes/Vaessen, Claes/Claesen, Thijs/Thijsen
zwakke genitiefuitgang –en: typerend voor Limburg:bij beroepsnamen: FN Neefs/Neven,
Knaeps/Knapen, Greefs/Greven met voorgevoegde –s: FN Winnen/Swinnen,
Greven/Schrevenbij eigenschapsnamen: FN Vinckx/Vencken,
Vliegen, Haesen, Haenen; Caels/Caelen, Corten, Langen, Crommen met voorgevoegde –s: FN Slangen, Switten, Swijsen,
Salden, Schrooten, Schrauwen, Schroyen, Saenen
Verspreiding van de Limburgse naampatronen in Duitsland? (Deutscher Familiennamenatlas, Mainz)gegenitiveerde beroepsnamen op –s:
Küster/Küsters + Decker/Deckerspatroniemen op -en: FN Frankeneigenschapsnamen op –en: FN Kleinen +
Jungen + Kahlenvoorzetselnamen met versmelting prepositie +
lidwoord: FN Ingen-/Inger-, Angen-/Anger-
zuidoostelijke genitiefgebied zet zich voort in het Duitse Rijnland
voorzetselnamen: Nederlandse karakter van de Duitse Nederrijn
toont de historische eenheid van het Rijn-Maaslandse grensgebied
Maastricht, 30 oktober 2013Ann Marynissen
Universität zu Köln
tegenstellingen in de spellingnamenparen:
Cuypers/Kuiper Van Dijck/Van Dijk Claessen/Klaassen Vandenberghe/Van den Berg Verheyen/Verheijen
verklaring van de spellingverschillenBelgië: FN vastgelegd in 1795, tal van
archaïsmen bewaardNederland: FN vastgelegd in 1811, invloed van
spelling Siegenbeek (1804)
Nederlands-Limburg: menggebied omwille van politieke geschiedenis
morfologische tegenstellingendriedeling in het taalgebied:
noorden: nominatief zonder lidwoord, bv. Dekker, Bakker, Kuiper, Visser, Lambrecht, Jong, Snoek
zuidwesten: nominatief met lidwoord, bv. De Decker, De Backer, De Cuyper, De Visscher, De Jonghe, De Pauwlidwoord in accusatief: Den Dekker, Den Uyl, Den Ouden
zuidoosten: genitiefvormen, bv. Deckers, Beckers, Kuipers, Vissers, Winnen, Lambrechts, Snoeckx, Langenmet voorgevoegde genitief: Smulders (des mulders), Spaepen (des paepen), Slangen (des langen), Saenen (des haenen)