SERV_20170509_ecommerce_RAP.DOCX
Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen Wetstraat 34-36, 1040 Brussel T +32 2 209 01 11 [email protected] www.serv.be
Rapport
E-commerce
Brussel, 9 mei 2017
E-commerce
2
Dit rapport werd opgemaakt door het SERV-Secretariaat ter ondersteuning van het sociaal-
economisch overleg en de beleidsadvisering door de sociale partners in de SERV. De
bevindingen, interpretaties en conclusies in dit rapport vallen volledig onder de
verantwoordelijkheid van het SERV-Secretariaat en kunnen op geen enkele wijze
toegeschreven worden aan de Raad, een organisatie vertegenwoordigd in de Raad of een lid
van de Raad.
Bij gebruik van gegevens en informatie uit dit rapport wordt een correcte bronvermelding op
prijs gesteld.
Contactpersoon: Wim Knaepen
Goedkeuring raad: 9 mei 2017
E-commerce
3
Inhoudstafel
Inhoudstafel ......................................................................................................................... 3
Rapport ............................................................................................................................... 6
1 Inleiding .................................................................................................................. 6
2 Wat is e-commerce? .............................................................................................. 6
2.1 Omschrijving ............................................................................................................ 6
2.2 Historiek .................................................................................................................. 7
2.3 Kenmerken van e-commerce ................................................................................... 9
2.4 Typen e-commerce .................................................................................................. 10
3 Het beleid ten aanzien van e-commerce .............................................................. 12
3.1 Europees beleid ....................................................................................................... 12
3.1.1 Algemeen: de digitale eengemaakte markt .............................................................. 12
3.1.2 Specifieke regelgeving e-commerce ........................................................................ 22
3.2 Het federale beleid................................................................................................... 41
3.2.1 Inleiding ................................................................................................................... 41
3.2.2 De digitale agenda voor België ................................................................................ 41
3.2.3 E-commerce maatregelen ........................................................................................ 44
3.3 Het Vlaamse beleid .................................................................................................. 54
3.3.1 Inleiding ................................................................................................................... 54
3.3.2 De digitale economie ............................................................................................... 56
3.3.3 E-commerce maatregelen ........................................................................................ 59
4 E-commerce in cijfers ........................................................................................... 69
4.1 Globaal .................................................................................................................... 69
4.1.1 Global B2C E-commerce Report 2016 ..................................................................... 69
4.1.2 The UNCTAD B2C E-commerce readiness index of countries ................................. 70
4.2 Europa ..................................................................................................................... 73
4.2.1 European B2C E-commerce Report 2016 ................................................................ 73
4.2.2 Europese Commissie: the Digital Economy & Society Index (DESI) ........................ 77
4.2.3 De Digitale Agenda voor Europa .............................................................................. 84
4.2.4 OESO: Measuring the digital economy .................................................................... 85
4.2.5 Snelgroeiende ondernemingen, start-ups en scale-ups ........................................... 88
4.3 België ...................................................................................................................... 97
4.3.1 Barometer van de informatiemaatschappij 2016 ...................................................... 97
E-commerce
4
4.3.2 E-commerce Belgium 2016 – Comeos ..................................................................... 100
4.4 Vlaanderen .............................................................................................................. 102
4.4.1 ICT-monitor e-commerce 2016 ................................................................................ 102
4.4.2 E-commerce in de KMO 2014 en 2016 .................................................................... 116
5 Aandachtspunten in verband met e-commerce................................................... 117
5.1 De opkomst van nieuwe winkelconcepten en e-commerce praktijken ...................... 117
5.2 Het belang van digitale vaardigheden ...................................................................... 123
5.2.1 Vaststellingen voor België ........................................................................................ 123
5.2.2 Het beleid inzake digitale vaardigheden ................................................................... 126
5.3 Werken en jobs in de digitale economie (literatuurstudie) ........................................ 150
5.3.1 ETUI, OESO en Eurofound ...................................................................................... 150
5.3.2 SER ......................................................................................................................... 156
5.3.3 Hoge Raad voor de Werkgelegenheid en de Adviesraad voor Wetenschap,
Technologie en Innovatie (Awti) ............................................................................... 160
5.3.4 Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid ................................................. 166
5.3.5 World Employment Confederation ........................................................................... 169
5.3.6 Deloitte .................................................................................................................... 171
5.3.7 Europese Commissie: Digitale vaardigheden zijn nodig voor alle types van
werk ......................................................................................................................... 173
5.3.8 Stepstone: Nieuwe jobs in e-commerce ................................................................... 176
5.3.9 ING .......................................................................................................................... 178
5.4 Drempels bij de consument voor e-commerce ......................................................... 179
5.4.1 Drempels bij e-commerce in de thuismarkt .............................................................. 181
5.4.2 Drempels bij grensoverschrijdende e-commerce ..................................................... 182
5.5 Het belang van een adaptieve regelgeving .............................................................. 183
5.5.1 Regelgeving die innovatie omarmt ........................................................................... 183
5.5.2 Besturen is vooruitzien ............................................................................................ 185
5.5.3 Snellere en efficiëntere omzetting/uitvoering Europese regelgeving ........................ 185
5.6 Logistiek en distributie ............................................................................................. 187
5.6.1 Enkele facts en vaststellingen .................................................................................. 187
5.6.2 De belangrijkste trends in de logistiek ...................................................................... 187
5.6.3 Logistiek marktaandeel en organisatie van toekomstgerichte stadsdistributie .......... 191
5.7 Digitale infrastructuur ............................................................................................... 195
5.7.1 Topinfrastructuur is noodzakelijk .............................................................................. 195
E-commerce
5
5.7.2 Kosten van aanleg hoge snelheidsinfrastructuur verlagen: de omzetting van
richtlijn 2014/61/EU .................................................................................................. 197
5.8 Online platformen .................................................................................................... 199
5.8.1 Wat ? ....................................................................................................................... 199
5.8.2 De groei van online platforms .................................................................................. 200
5.8.3 Trends en ontwikkelingen ........................................................................................ 203
5.8.4 Juridische aandachtspunten .................................................................................... 209
E-commerce
6
Rapport
1 Inleiding
Dit rapport werd opgemaakt door het SERV-Secretariaat1 ter ondersteuning van het sociaal-
economisch overleg en de beleidsadvisering door de sociale partners in de SERV. De
bevindingen, interpretaties en conclusies in dit rapport vallen volledig onder de
verantwoordelijkheid van het SERV-Secretariaat en kunnen op geen enkele wijze
toegeschreven worden aan de Raad, een organisatie vertegenwoordigd in de Raad of een lid
van de Raad.
Het SERV-werkprogramma 2016 voorziet een analyse van enkele nieuwe businessmodellen
die opgang maken de Vlaamse economie. Dit rapport laat op informatieve wijze kennis maken
met het fenomeen van e-commerce als één van de belangrijke businessmodellen op
internationaal/Europees vlak. Ook in België en Vlaanderen maakt e-commerce als
businessmodel een gestaag sterke opgang.
Dit rapport beschrijft wat e-commerce in feite inhoudt, doet de digitale strategie van de
verschillende beleidsniveaus uit de doeken met focus op e-commerce, documenteert en
illustreert met cijfermateriaal het belang van e-commerce in diverse landen en
België/Vlaanderen en schetst een aantal aandachtspunten/uitdagingen voor de verdere
ontwikkeling van e-commerce in Vlaanderen.
Gelet op de voortdurend evoluerende context werd voor de verzameling en verwerking van het
studiemateriaal een punt gezet achter eind december 2016.
Op basis van dit informatierapport werd een advies geformuleerd door de Vlaamse sociale
partners over e-commerce, dat als een eerste opstap mag beschouwd worden voor het sociaal
overleg in 2017 over ‘digitalisering en robotisering’ in Vlaanderen.
2 Wat is e-commerce?
2.1 Omschrijving
Electronic commerce is de verzamelnaam van alle manieren waarop via computernetwerken of
elektronische media (websites, smartphone applicaties, sociale netwerken, platformen voor
uitwisseling, online-verkoop, veilingen enz.) commerciële verrichtingen (handel) digitaal
bedreven kunnen worden, en is tevens de benaming van de studie ervan. E-commerce maakt
m.a.w. gebruik van een specifiek daartoe ontwikkeld elektronisch medium dat een digitale
economische uitwisseling tussen verschillende actoren toelaat2. De inkoopzijde van e-
commerce behelst alle transacties tussen bedrijf en zijn leveranciers. Aan de inkoopzijde wordt
regelmatig gebruik gemaakt van EDI als vorm van elektronische inkoop. De verkoopzijde van e-
1 Contactpersoon voor dit rapport is Wim Knaepen ([email protected], tel. +32 2 209 01 05).
2 Zo valt een verkoop van een goed via een met de hand getypt e-mailbericht niet onder e-commerce, aangezien
e-mail geen instrument is dat uitsluitend bestemd is voor het sluiten van aan- of verkooptransacties. Het speelt voor de definitie ook geen rol of de betaling via elektronische weg verloopt of niet. Alleen de verwerking van de aankoop- of verkooporder via specifieke elektronische instrumenten is relevant om te bepalen of de transactie thuishoort onder e-commerce.
E-commerce
7
commerce omvat alle elektronische transacties tussen een bedrijf en zijn klanten, de bekendste
vorm van e-commerce. De meeste van deze transacties gebeuren via een webwinkel, waarbij
het niet uitmaakt of er ook online betaald wordt.
E-commerce steunt op verschillende technologieën zoals mobiele handel (m-commerce),
elektronische geldtranfers (EFT), supply chain management, Internet management, online
transaction processing, Electronic Data Interchange (EDI), voorraadbeheerssytemen (inventory
management systems) en geautomatiseerde gegevensverzamelingssystemen (automated data
collection systems).
E-commerce business kan bijvoorbeeld een aantal of alle van de volgende vormen aannemen:
Online shopping websites voor rechtstreekse detailverkoop aan consumenten
Voorzien in of deelnemen aan online marktplaatsen met verkopen van bedrijven aan consumenten via derde partijen of van consument tot consument
B2B kopen en verkopen
Verzamelen en gebruiken van demografische data via webcontacten en sociale media
B2B Electronic Data Interchange
Marketing naar potentiële en gevestigde consumenten via e-mail of fax (bijvoorbeeld nieuwsbrieven)
Pre-commerciële e-activiteiten (pretail) met het oog op de lancering van nieuwe producten en diensten.
Hoewel er volgens bepaalde auteurs geen verschil is tussen e-commerce en e-business,
definiëren velen e-business ruimer. E-business incorporeert volgens hen ook de transacties
binnen de organisatie. E-commerce wordt dan gezien als onderdeel van e-business waarbij de
nadruk veelal ligt op de zogenaamde “buy-side” en de “sell-side. De term e-business is een
handelsmerk van IBM en werd door hen gedefinieerd als “de transformatie van essentiële
bedrijfsprocessen via internettechnologieën”.
2.2 Historiek
Naarmate de communicatiemiddelen verbeteren, nemen de handelsmogelijkheden toe. Het
beginpunt van e-commerce is het moment dat computers met elkaar konden communiceren.
Tot die tijd moesten computers het hebben van hun eigen opslag- en bewerkingscapaciteit.
Voor bedrijven hadden computers al veel nut: op die manier konden grote hoeveelheden
gegevens systematisch worden opgeslagen en bewerkt. Bijvoorbeeld financiële gegevens en
gegevens over het assortiment en de klanten (Enterprise Resource Planning).
De opkomst van e-commerce begon in de jaren zeventig met innovaties zoals Electronic Fund
Transfers (EFT). Deze systemen maakten via een netwerk geld over tussen verschillende
rekeningen. De opkomst van Electronic Data Interchange (EDI), een systeem voor data-
uitwisseling tussen organisaties, zorgde ervoor dat electronic commerce zich ook uitbreidde
naar niet-financiële transacties. Telecommunicatie-toepassingen, zoals digitale veilingen en
ticketreserveringssystemen, en vergroting van de netwerkcapaciteit, zorgden ervoor dat e-
commerce in de jaren negentig een factor van belang ging worden voor verschillende bedrijven.
De opkomst van internet, dat eigenlijk reeds bestond in de VS sinds het einde van de jaren
zestig, en in 1973 verder werd ontwikkeld door The Internet and Transmission Control Protocols
E-commerce
8
(TCP), heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van e-commerce. Al bestond het
dus al jaren, internet werd door het grote publiek pas ontdekt in de jaren negentig. In augustus
1991 publiceerden Tim Berners-Lee en Robert Cailliau het World Wide Web-project, nadat zij
enige jaren bij CERN in Zwitserland hadden gewerkt aan http en HTML. Door de uitvinding en
introductie van klikbare aan elkaar gelinkte pagina’s (HTML/www) werd het internet in feite klaar
gemaakt voor het grote publiek.
Rond 1994 werd internet een bekend publiek verschijnsel. De eerste publicaties verschenen
over de economische potentie van internet. Het Witte Huis richtte in 1994 een eigen website op,
de zoekmachines van Yahoo! en Lycos zien het licht, Netscape komt met zijn eerste
webbrowser (Netscape Navigator). En de eerste bedrijven gaan hun producten online
aanbieden: Pizza Hut (pizza’s), Monster.com biedt online banen aan, en First Virtual maakt als
eerste online bankbetalingen via het web mogelijk. Een jaar later, in 1995, worden Amazon.com
en eBay opgericht.
Gratis browsers, de ontwikkeling van beveiligde internetprotocollen (zoals HTTPS) en de
opkomst van goede zoekmachines zoals Google bespoedigden de opkomst van e-commerce.
Rond 1996 werd het grote publiek zich bewust van de economische potenties van internet.
Yahoo! Kreeg als eerste internetbedrijf zijn eigen beursnotering en veel bedrijven volgden.
Binnen drie jaar verdrievoudigde de NASDAG-index in waarde. Dotcoms zoals internetbedrijven
werden genoemd, werden niet meer gewaardeerd op basis van hun winstcijfers maar op basis
van de aantallen bezoekers of zelfs het verwachte aantal bezoekers. Immers als je bezoekers
zou trekken en merkbekendheid en marktaandeel kon uitbouwen, kon verwacht worden dat
omzet en winst worden gegenereerd.
Ten gevolge van de dotcom bubble van begin 2000 (o.a. door de zogenaamde milenniumbug)
gingen talloze dotcoms failliet. De traditionele bedrijven bleven nadien geleidelijk en
behoedzaam hun e-commerce activiteiten ontwikkelen. Ook resterende dotcoms staan niet stil
maar bouwen geleidelijk aan hun imperium. Amazon.com gaat na boeken en cd’s ook
allerhande andere artikelen verkopen en begint aan een affiliate platform. Google verovert de
wereld met haar superieure zoekmachine en talloze gratis functionaliteiten en koopt YouTube.
Web 2.0 wordt geboren. In plaats van consumeren gaan internetgebruikers nu zelf het internet
bevolken. Met Wikipedia, YouTube, sociale netwerksites als MySpace en weblogs. Op eBay en
Marktplaats.nl kunnen consumenten zelf, tegen een geringere betaling of klein percentage van
de opbrengst, hun spullen te koop zetten. Talloze kleinere particuliere webshops zien het licht.
Op e-commerce gebied zet Google de toon met Adwords en Adsense. Adverteren hoeft niet
meer op zijn best op basis van pageviews te worden afgerekend, maar op basis van cost per
click. Dat model zet de online advertentiewereld op zijn kop. Met Analytics biedt Google
bovendien gratis tools om websites te optimaliseren op conversie. Marketing en e-commerce
worden in toenemende mate data gestuurd waardoor investeringen en opbrengsten veel
directer op elkaar kunnen worden afgestemd.
Vanaf de lancering van Apples iPhone in 2007 vindt de langverwachte doorbraak van het
gebruik van internet op mobiele telefoons plaats. In navolging van Apple lanceert Google enkele
jaren later zijn besturingssysteem Android en bieden telecombedrijven steeds vaker
databundels aan voor het onbeperkt gebruik van internet op smartphones. Deze ontwikkelingen
zorgen ervoor dat de smartphone een ‘tweede scherm’ voor de e-commerce wordt: m-
commerce heeft einde 2010 zijn definitieve doorbraak beleefd door de introductie van mobiele
betaalmogelijkheden, zoals PayPal.
E-commerce
9
2.3 Kenmerken van e-commerce
Veelal worden e-commerce 7 kenmerken toegedicht:
1. E-commerce is overal en op elk ogenblik beschikbaar (ubiquity). De markt wordt als het
ware bevrijd van haar tijdelijke en geografische fysieke beperkingen en kan op elk ogenblik
betreden worden via een desktop van thuis uit of op het werk of via mobiele applicaties
vanuit bijvoorbeeld de auto … Dit reduceert de transactiekosten voor de consument, zijnde
de kosten en de tijd om zich naar de markt te begeven.
2. E-commerce is globaal bereikbaar. E-commerce technologieën maken transacties mogelijk
over culturen en nationale grenzen heen en dit op een klantvriendelijke en kostenefficiënte
wijze. In theorie kan de potentiële marktomvang voor e-commerce gelijkgesteld worden met
de omvang van de online wereldbevolking (meer dan 3 miljard in november 2015). De
marktplaats wordt m.a.w. aanzienlijk vergroot, vaak zelfs geglobaliseerd. Voor
ondernemingen betekent dit een groter afzetgebied. Het biedt voor ondernemingen ruimte
zich te specialiseren in een bepaalde niche-markt en zo toch een acceptabele afzet te
behouden.
3. De technische standaarden voor e-commerce zijn universele standaarden, nl. deze van het
Internet. Hierdoor worden de markttoetredingskosten (market entry costs) verlaagd, zijnde
de kosten die de handelaar moet betalen om de markt te betreden. Tegelijkertijd worden de
zoekkosten (search costs) voor de consument gereduceerd, zijnde de kosten en de
inspanningen om het juiste product te vinden.
4. E-commerce wordt ook gekenmerkt door de rijkdom aan informatie die beschikbaar wordt
gesteld. Video-, audio- en tekstboodschappen worden geïntegreerd één enkele marketing
boodschap en maken een alomvattende consumentenbeleving toe.
5. E-commerce websites laten een snelle tweewegcommunicatie (interactivity) op grote schaal
toe. Voorraden en overhead kosten kunnen gereduceerd worden. De snellere communicatie
maakt de implementatie van just in time-systemen mogelijk.
6. De informatiedichtheid, de totale hoeveelheid aan en de kwaliteit van de informatie
beschikbaar voor alle marktdeelnemers, neemt gestaag toe. Online verkopers kunnen op
basis van de informatie over hun klanten hun markten segmenteren in groepen naargelang
de prijs die men bereid is te betalen. Consumenten kunnen anderzijds voor éénzelfde
product de prijs- en leveringsvergelijkingen van diverse verkopers maken over de hele
wereld. De markt wordt transparanter en overzichtelijker, en klanten kunnen dus
competitiever handelen.
7. E-commerce technologieën vergemakkelijken een persoonlijke benadering (personalization)
waarbij marketingboodschappen worden aangepast aan de naam, de interesses en het
aankoopgedrag in het verleden. Ook gepast inspelen op de individuele preferenties van de
consument (customization) is een belangrijk kenmerk van e-commerce. Als gevolg van de
globalisering van de markt en lage informatie- en communicatiekosten is het dus mogelijk
om een assortiment aan te bieden dat veel ruimer kan zijn dan offline rendabel is. Dit
verschijnsel wordt de Long Tail genoemd, naar het gelijknamige boek van Chris Anderson3.
3 Anderson Chris, the Long Tail, edited by Hyperion, 11
th of July 2006
E-commerce
10
2.4 Typen e-commerce
Er zijn verschillende vormen van e-commerce4, onder meer:
1. Business to business (B2B): handel tussen twee bedrijven (bijvoorbeeld
ChemConnect.com). In een B2B e-commerce omgeving verkopen ondernemingen
(bijvoorbeeld een producent) hun online goederen aan andere ondernemingen (bijvoorbeeld
een groothandelaar) zonder dat ze consumenten als doelpubliek hebben. In de meeste B2B
omgevingen zal het betreden van de webshop een login vereisen. Een B2B webshop bevat
meestal een klantgericht prijsbeleid, assortiment en kortingen.
2. Business to consumer (B2C): handel tussen een bedrijf en een consument (bijvoorbeeld
Amazon.com). In een B2C omgeving verkopen ondernemingen hun online producten
rechtsreeks aan consumenten, de eindgebruikers van hu goederen of diensten. Gewoonlijk
hebben B2C e-commerce webshops een vrije toegang voor elke bezoeker, zonder dat een
login vereist is voor een productaanvraag.
3. Consumer to consumer (C2C): handel tussen consumenten (Marktplaats, bijvoorbeeld
eBay.com of Alibaba.com). In een C2C omgeving verkopen consumenten hun online
goederen aan andere consumenten, meestal via online marktplaatsen.
4. Business to business for consumer (B2B4C): handel van bedrijf naar bedrijf voor
consumenten, met de consument als uiteindelijke bestemmeling (supermarktartikelen,
bijvoorbeeld SingPost).
5. Consumer to business (C2B): in een C2B e-commerce omgeving plaatsen consumenten
hun producten of diensten gewoonlijk online waarop ondernemingen hun bod kunnen
posten. De consument overschouwt de ontvangen biedingen en selecteert de onderneming
die (het meest) aan zijn vraagprijs tegemoet komt.
6. Peer-to-Peer (P2P): het rechtstreeks delen van bestanden of informatie zonder de
tussenkomst van een centrale Web server (bijvoorbeeld Gnutella). Een P2P-netwerk is een
netwerk waarbij verschillende computers van over de hele wereld met elkaar verbonden
zijn. Door speciale P2P-programma’s te gebruiken kunnen via die verbinding bestanden
gedownload en verstuurd worden. Op deze manier wordt veel muziek uitgewisseld. Deze
vorm van e-commerce leunt dicht aan bij de deeleconomie waarin de collaboratieve
consumptie centraal staat. Andere voorbeelden van ondernemingen die ‘delen’ cultiveren
zijn Peerby, Snapgoods en Airbnb.
7. Mobile Commerce (M-commerce): draadloze mobiele apparaten zoals PDA’s (personal
digital assistants oftewel zakcomputers) of mobiele telefoons (cell phones) kunnen gebruikt
worden om commerciële transacties te realiseren.
De overheid speelt ook een belangrijke rol in de e-commerce:
1. Government-to-citizen (G2C): de elektronische communicatie tussen de overheid en haar
burgers en klanten. in een G2C e-commerce omgeving biedt de overheid (een nationale of
regionale overheid, een lokale overheid zoals een gemeente of een stad) haar diensten
online aan aan haar burgers, verschaft online informatie of maakt zij beleidsmaatregelen
4 Tegenwoordig worden ook werknemers (employees) in dit model betrokken, zoals bij B2E (het aantrekken en
behouden van gekwalificeerd personeel via intrabusiness netwerken die producten en diensten voorzien voor werknemers, bijvoorbeeld verzekeringen), E2E en E2B.
E-commerce
11
onder meer online kenbaar. In dergelijke omgeving wordt het ook mogelijk gemaakt om
online (belasting)formulieren in te vullen.
2. Citizen-to-Government (C2G): in een C2G e-commerce omgeving is er interactie tussen de
burger en de overheid, bijvoorbeeld om online bepaalde formulieren in te vullen en over te
maken of om online belastingaangiften te doen. C2G wordt ook gebruikt voor situaties
waarbij individuele burgers of groeperingen van belanghebbenden online hun feedback
geven over bepaalde beleidsmaatregelen of bepaalde items onder de aandacht van de
overheid willen brengen.
3. Government-to-business (G2B): de elektronische relatie tussen de publieke administratie en
de ondernemingen. In een G2B omgeving biedt de overheid haar diensten online aan
bedrijven aan, maakt zekere beleidsmaatregelen online kenbaar of worden transacties
tussen de overheid en bedrijfsorganisaties mogelijk gemaakt (bijvoorbeeld openbare
aanbestedingen). Deze digitale relatie kan betrekking hebben op een informatieve vraag
vanwege de onderneming ongeacht de levensfase of op de overhandiging van een officieel
document aan de zaakvoerder of het beslissingsorgaan. De afkorting wordt dan ook meestal
gebruikt om te refereren aan een ICT-oplossing om de communicatie om te vormen naar
een elektronische vorm of om een oplossing te omschrijven die de communicatie tussen
overheid en bedrijfswereld vereenvoudigt.
4. Business-to-government: gelijkaardig aan C2G maar dan betrekking hebbend op bedrijven
of niet-gouvernementele organisaties.
5. Government to government (G2G): in een G2G e-commerce omgeving wisselen overheden
online informatie uit, worden er intergouvernementele diensten geleverd of worden er online
transacties afgesloten (bijvoorbeeld een contract voor de levering van gas of olie). Het
betreft het elektronisch delen van data en/of informatiesystemen tussen
overheidsagentschappen, departementen of organisaties. Het doel van G2G is de
ondersteuning van e-government initiatieven door het verbeteren van de communicatie,
data access en datadeling.
Een andere classificatie is naar de volgende drie verschijningsvormen van electronic
commerce:
1. Elektronische markten: goederen en diensten worden verhandeld (verkocht en gekocht),
zogeheten ‘business transactions’.
2. Interorganisationele systemen: organisaties integreren via een netwerk hun informatie- en
communicatiestromen en werken op deze manier samen, bijvoorbeeld via projectsoftware,
groupware en collaboration software.
3. Customer service: het verlenen van service aan klanten op manieren die voor de invoering
van electronic commerce niet mogelijk waren.
E-commerce heeft aan belang gewonnen naarmate ondernemingen pure-click en brick-and-
click kanalen aanwendden. Click and mortar, ook wel clicks and bricks genoemd, is een term
die vaak gebruikt wordt in de wereld van de e-commerce. Beide termen zijn een variant op de
term brick and mortar (Engels voor bakstenen en cement). Click and mortar-organisaties
opereren zowel in de fysieke, als in de digitale wereld. Dit kan betekenen dat ze zowel een
fysieke winkel in een winkelstraat hebben, als ook een online-winkel op het internet. Click and
mortar (CAM)-organisaties bevinden zich tussen de zogenaamde brick and mortar
("bakstenen")-organisaties en "virtuele" organisaties. Brick and mortar-organisaties opereren
volledig in de fysieke wereld. Het andere uiterste van dit spectrum vormt de organisatie die
E-commerce
12
volledig digitaal werkt (pure-click), waarbij betaling en aflevering van de producten ook digitaal
plaatsvindt (pure-click).
3 Het beleid ten aanzien van e-commerce
3.1 Europees beleid
3.1.1 Algemeen: de digitale eengemaakte markt
Het e-commercebeleid kadert binnen het globale beleid van Europa ten aanzien van de
informatiemaatschappij, dat er hoofdzakelijk op gericht is om een digitale interne markt te
realiseren door tegenstrijdige nationale wetgeving en voorschriften tegen te gaan. Dat betekent
onder andere dat het makkelijker wordt om online aankopen te doen in andere EU-lidstaten. In
een digitale markt hebben consumenten in principe meer keuze voor lagere prijzen en hebben
producenten een groter afzetgebied.
Op de Europese Top van Lissabon (2000) spraken de Europese regeringsleiders de ambitie
uit om van de Europese Unie in 2010 de meest concurrerende kennismaatschappij ter wereld te
maken. Het stimuleren van de ontwikkeling en het gebruik van ICT was een belangrijk element
in de toen tot stand gekomen Lissabon-strategie. Als onderdeel van de Lissabon-strategie werd
in 2002 het eEurope-initiatief (2002-2005) gelanceerd. Het doel was om het gebruik van
internet aan te moedigen door het in de gehele Unie goedkoper, sneller en veiliger te maken.
eEurope 2002 werd opgevolgd door het eenjarige actieplan eEurope 2005. Dit moest bijdragen
aan breedbandtoegang tegen betaalbare prijzen, verbeterde netwerkbeveiliging en een groter
gebruik van informatietechnologieën door nationale overheden van EU-lidstaten (e-
government). Het eEurope-initiatief werd opgevolgd door het i2010-initiatief (2005-2010) met
als doel een open en concurrerende digitale economie te bevorderen. Belangrijk is dat in het
kader van de Lissabonstrategie kort na de Raad van Lissabon de e-commerce richtlijn
2000/31/EG van 8 juni 2000 (zie verder) werd uitgevaardigd met als doel de juridische
kadervoorwaarden te scheppen voor de nodige rechtszekerheid van e-commerce en voor de
consument.
Met het opvolgende programma uit 2010, de EU 2020-strategie, wil de EU niet alleen de crisis
te boven komen maar ook de problemen van ons groeimodel aanpakken en de voorwaarden
scheppen voor slimme en duurzame groei voor iedereen. Uiterlijk eind 2020 moeten specifieke
doelstellingen gerealiseerd worden inzake werkgelegenheid, onderzoek en ontwikkeling,
klimaat en energie, onderwijs, sociale inclusie en armoedebestrijding. Er worden zeven
vlaggenschipinitiatieven opgezet voor gezamenlijke activiteiten van de EU en nationale
overheden die kaderen binnen slimme, duurzame en inclusieve groei. Eén van de pijlers die de
slimme groei moeten schragen is de Digitale Agenda voor Europa.
De Digitale Agenda werd voorgesteld in een mededeling5 van de Europese Commissie van 19
mei 2010. Zij bevestigt de drijvende kracht van de ICT-technologieën en vooral van het internet,
om Europa te voorzien van een intelligente, duurzame en inclusieve groei. Concreet is de
Digitale Agenda uitgesplitst in zeven prioritaire actiedomeinen die erop gericht zijn de
belangrijkste belemmeringen uit de weg te ruimen om het ICT-potentieel zo goed mogelijk te
benutten: een digitale eengemaakte markt creëren, de interoperabiliteit verhogen, de
5 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio’s, Een digitale agenda voor Europa, COM(2010) 245 def., 19 mei 2010
E-commerce
13
internetbeveiliging en het gebruikersvertrouwen versterken, een snelle en ultrasnelle toegang
tot het internet mogelijk maken, de investeringen in onderzoek en innovatie verhogen, de
digitale geletterdheid, vaardigheden en inclusie bevorderen en de ICT-voordelen gebruiken voor
de EU-maatschappij. Deze actievelden worden aangevuld met kernacties en een honderdtal
opvolgingsmaatregelen. In december 2012 publiceerde de Commissie een tussentijdse analyse
van de Digitale Agenda voor Europa6. Hierin worden de doelstellingen van de Digitale Agenda
opnieuw grondig onderzocht om de snelle technologische evolutie te volgen en de door de
lidstaten geboekte vooruitgang in het kader van de aanbevolen maatregelen van de Commissie
te beoordelen. De Commissie heeft daarbij zeven nieuwe prioriteiten vastgesteld voor de
periode 2013-2014. Voor elke doelstelling stelt de Commissie een nieuw initiatief of een
bijkomende verbeteringsmaatregel voor die beduiden de resultaten moet teweegbrengen. De
prioriteiten zijn de volgende: het bespoedigen van de digitale eengemaakte markt door onder
meer door de verdere uitwerking van een legistiek kader voor auteursrechten, nieuwe publieke
infrastructuur voor digitale diensten via de financieringsfaciliteit voor Europese verbindingen, het
herwinnen van het wereldleiderschap inzake netwerkdiensten door het stimuleren van
investeringen in hogesnelheid vaste en mobiele breedband netwerken, het versterken van een
veilige en betrouwbare internetomgeving voor gebruikers en operatoren (voorstel voor een
strategie en een richtlijn inzake cyberveiligheid), snellere invoering van cloud computing door
middel van overheidsbestedingen, startschot voor grote coalitie voor digitale vaardigheden en
banen en het implementeren van een ambitieuze strategische onderzoeks- en innovatiepolitiek
voor industriële competitiviteit op basis van sleuteltechnologieën (key enabling technologies).
Alle lopende acties om de oorspronkelijke prioriteiten te realiseren, zullen verder uitgevoerd
worden.
Elk jaar publiceert de Europese Commissie het scorebord voor de digitale agenda. Hiervoor
werd in 2010 een boordtabel opgesteld, dat de vooruitgang in de Europese digitale economie
meet. Hiervoor werden ongeveer 100 indicatoren geselecteerd, onderverdeeld in thematische
groepen, die de sleuteldimensies van de Europese informatiemaatschappij weerspiegelen
(telecom sector, breedband, mobiel, internetgebruik, internet services, eGovernment,
eCommerce, eBusiness, ICT skills, O&O) met volgende streefcijfers (essentiële
prestatiedoelstellingen7):
1. Doelstellingen voor breedband
Basisbreedband voor iedereen tegen 2013: 100 % basisbreedbanddekking voor de burgers
van de EU. (Vertreksituatie: in december 2008 beschikte 93 % van de bevolking in de EU
over een DSL-verbinding. In 2014 werd de doelstelling van 100% gerealiseerd)
Snelle breedband tegen 2020: alle EU-burgers moeten beschikken over breedband met een
snelheid van 30 Mbps of meer. (Vertreksituatie: in januari 2010 draaide 23 % van de
breedbandverbindingen op een snelheid van ten minste 10 Mbps.)
Ultrasnelle breedband tegen 2020: dan moet 50 % van de Europese huishoudens over een
verbinding met een snelheid van meer dan 100 Mbps beschikken. (Geen vertreksituatie)
2. Een digitale eengemaakte markt
6 Communication from the Commission to the European Parliament, the European Economic and Social
Committee and the Committee of the Regions, The Digital Agenda for Europe - Driving European growth digitally, COM(2012) 784 final, 18 december 2012
7 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio's, Een digitale agenda voor Europa, COM(2010)245 definitief, 19 mei 2010
E-commerce
14
Bevordering van e-handel: tegen 2015 moet 50 % van de bevolking online aankopen doen.
(Vertreksituatie: in 2009 had 37 % van de Europeanen tussen 16 en 74 jaar gedurende de
vorige twaalf maanden goederen en diensten voor particulier gebruik besteld via het
internet. In 2014 is dat aandeel opgelopen tot 47%)
Grensoverschrijdende e-handel: tegen 2015 moet 20 % van de bevolking over de grenzen
van het eigen land online aankopen doen. (Vertreksituatie: in 2009 had 8 % van de
Europeanen tussen 16 en 74 jaar gedurende de vorige twaalf maanden via het internet
goederen en diensten besteld bij verkopers in een ander EU-land. In 2014 was dat 12%)
e-handel voor bedrijven: 33 % van de MKB’s moeten tegen 2015 online
aankopen/verkopen. (Vertreksituatie: in 2008 bedroeg de online aankoop/verkoop door
bedrijven respectievelijk 24 % en 12 %; de daarmee gemoeide bedragen bedroegen 1 % of
meer van de omzet/totale aankopen. In 2014 bedroeg de online verkoop 14%)
een eengemaakte markt voor telecomdiensten: het verschil tussen roaming- en nationale
tarieven moet tegen 2015 bijna nul zijn. (Vertreksituatie: in 2009 bedroeg de gemiddelde
roamingprijs per minuut 0,38 cent (uitgaand gesprek) en de gemiddelde belprijs per minuut
voor alle gesprekken in de EU 0,13 cent (met inbegrip van roaming).)
3. Digitale inclusie
Verhoging van het regelmatige internetgebruik van 60 % tot 75 % tegen 2015, en van 41 %
tot 60 % in het geval van gehandicapten. (De cijfers die ten grondslag liggen aan de
vertreksituatie, dateren uit 2009. In 2014 bedroegen deze percentages respectievelijk 72%
en 57%)
Halvering van het deel van de bevolking dat nog nooit heeft geïnternet tegen 2015 (doel: 15
%) (Vertreksituatie: in 2009 had 30 % van de personen van 16 tot 74 jaar nog nooit
geïnternet. In 2014 bedroeg het aandeel van de bevolking dat nog nooit internet heeft
gebruikt nog steeds 20%)
4. Overheidsdiensten
Tegen 2015 te bereiken doelstelling inzake e-overheid: 50 % van de burgers dient deze
diensten te gebruiken en meer dan de helft van hen dient ingevulde formulieren terug te
sturen. (Vertreksituatie: in 2009 had 38 % van de burgers van 16 tot 74 jaar gedurende de
vorige 12 maanden gebruik gemaakt van e-overheidsdiensten, 47 % van hen voor het
versturen van ingevulde formulieren. In 2014 had 42% van de burgers via internet contact
met overheidsdiensten)
Tegen 2015 te bereiken doelstelling inzake grensoverschrijdende overheidsdiensten: online
beschikbaarheid van alle essentiële grensoverschrijdende overheidsdiensten die zijn
opgenomen in de door de lidstaten tegen 2011 goed te keuren lijst. (Geen vertreksituatie)
5. Onderzoek en innovatie
Verhoging van de O&O-inspanningen op het gebied van ICT: verdubbeling van de
overheidsinvesteringen tot 11 miljard euro. (Vertreksituatie: in 2007 bedroeg de nominale
waarde van de overheidskredieten en -uitgaven voor O&O op ICT-gebied 5,7 miljard euro.)
6. Een koolstofarme economie
Bevordering van zuinige verlichting: tegen 2020 moet het energieverbruik voor verlichting
met ten minste 20 % zijn verlaagd. (Geen vertreksituatie).
E-commerce
15
Een belangrijk onderdeel van de Digitale Agenda is de totstandkoming van een goed werkende
digitale interne markt. Deze prioriteit blijft steevast deel uitmaken van de Digitale Agenda. Om
deze prioritaire doelstelling te realiseren heeft de Commissie op 6 mei 20158 een strategie
voor de digitale eengemaakte markt ontwikkeld die loopt tot eind 2016 en die berust op drie
pijlers waarin zestien actiegebieden worden ontplooid. Hoewel de drie pijlers met bijhorende
acties complementair zijn, is hoofdzakelijk pijler I gefocust op de thematiek van e-commerce,
namelijk in heel Europa een betere toegang tot digitale goederen en diensten realiseren voor
consumenten en bedrijven. Daartoe wordt het volgende voorgesteld:
1. Regels die grensoverschrijdende e-commerce gemakkelijker maken. Er moeten
geharmoniseerde EU-regels komen voor contracten en bescherming van consumenten die
via internet aankopen doen: materiële goederen zoals schoenen of meubels, maar ook
digitale inhoud zoals e-books of apps. Consumenten krijgen een ruimere keuze uit rechten
en aanbiedingen, terwijl bedrijven hun producten gemakkelijker in andere EU-landen
kunnen verkopen. Dat schept meer vertrouwen in het kopen of verkopen over de grens
heen.
2. Snellere en consequentere handhaving van de regels voor consumentenbescherming,
dankzij herziening van de verordening samenwerking consumentenbescherming.
3. Efficiëntere en betaalbaardere bezorging van pakjes.
4. Een eind maken aan ongefundeerde geoblocking – een discriminerende praktijk die om
commerciële redenen wordt toegepast, waardoor consumenten op basis van hun locatie
geen toegang krijgen tot een website of worden doorgestuurd naar een lokale webwinkel
met andere prijzen. Door deze blokkering kan het gebeuren dat een consument die een
auto wil huren, meer geld kwijt is dan iemand uit een andere lidstaat voor dezelfde auto op
dezelfde bestemming.
5. Identificatie van mogelijke concurrentieproblemen op de Europese e-commercemarkten
(sectoraal onderzoek naar de mededinging in de e-commercesector in de Europese Unie).
6. Een modern, meer Europees auteursrecht: voor eind 2015 komen er wetgevingsvoorstellen
om de verschillen tussen de nationale auteursrechtenregelingen te verkleinen en werken in
de hele EU op bredere schaal online toegankelijk te maken, onder meer door verdere
harmonisatie. Het is de bedoeling dat de toegang tot cultuur hierdoor wordt verbeterd (en zo
de culturele diversiteit gesteund) en dat makers van inhoud en de bedrijfstak nieuwe
mogelijkheden krijgen. Met name wil de Commissie dat gebruikers die in eigen land films,
muziek of artikelen kopen, daar ook op reis door Europa gebruik van kunnen maken. De
Commissie zal ook kijken naar de rol van onlinetussenpersonen bij auteursrechtelijk
beschermde werken. Er zal strenger worden opgetreden als intellectuele-eigendomsrechten
op commerciële schaal worden geschonden.
7. Herziening van de satelliet- en kabelrichtlijn om te beoordelen of online-uitzendingen van
omroeporganisaties daar ook onder moeten vallen. Ook zal worden bekeken hoe de
grensoverschrijdende toegang tot omroepdiensten in Europa kan worden verbeterd.
8. Voor bedrijven administratieve lasten terugdringen die het gevolg zijn van de verschillende
btw-stelsels. Verkopers van materiële goederen kunnen dan gebruikmaken van één
8 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio’s, Strategie voor een digitale eengemaakte markt voor Europa, COM(2015) 192, 6 mei 2015
E-commerce
16
systeem voor elektronische registratie en betaling. De btw-drempel wordt overal gelijk, zodat
kleinere start-ups gemakkelijker via internet kunnen verkopen.
Naast de Europa 2020-strategie publiceerde de Commissie in mei 2010 een rapport9, bedoeld
om een algemene strategie voor de interne markt uit te tekenen die alle betrokken
beleidsdomeinen, met inbegrip van het digitale beleid, behelst. In het rapport werden ook
verscheidene initiatieven uiteengezet om de interne markt te versterken door barrières weg te
nemen. De mededelingen van de Commissie en de resolutie van het Parlement van 20 mei
201010 hebben de weg bereid voor een mededeling met als titel „Naar een Single Market
Act”11, waarin de Commissie een reeks maatregelen voorstelt om de Europese economie te
stimuleren en banen te scheppen. Eén van de maatregelen, voorstel nr. 5, heeft betrekking op
de elektronische handel en luidt als volgt: “Uiterlijk eind 2011 zal de Commissie initiatieven
nemen met het oog op de ontwikkeling van de elektronische handel in de interne markt. Deze
initiatieven zullen hoofdzakelijk worden geconcentreerd op de problemen die consumenten in
de digitale economie ondervinden. Het zal daarbij onder meer gaan om een mededeling over
het functioneren van de elektronische handel en om voor de lidstaten bedoelde richtsnoeren die
een effectieve toepassing moeten waarborgen van de bepaling in de Dienstenrichtlijn ter
bestrijding van de discriminatie van afnemers van diensten op grond van hun nationaliteit of
verblijfplaats”. In oktober 2012 stelde de Commissie een tweede reeks maatregelen voor —
Single Market Act II12 — om de interne markt verder te ontwikkelen en het onbenutte potentieel
ervan te benutten als motor voor groei. De Single Market Act II bevatte twaalf essentiële
maatregelen die snel door de EU-instellingen moesten worden goedgekeurd. Met deze
maatregelen wordt gefocust op vier belangrijke factoren voor groei, werkgelegenheid en
vertrouwen: geïntegreerde netwerken, de mobiliteit van burgers en ondernemingen over de
grenzen heen, de digitale economie en een versterking van de cohesie en de voordelen voor de
consumenten. In het kader van de digitale economie en met het oog op de voltooiing van de
digitale interne markt tegen 2015 stelde de Commissie voor e-handel in de EU te promoten
door de betalingsdiensten gebruiksvriendelijker, betrouwbaarder en concurrerender te maken.
Het Joint Research Centre (JRC) van de Europese Commissie gaat zich de komende twee jaar
onder andere focussen op de ontwikkeling van de digitale eengemaakte markt. Dat staat in het
nieuwe werkprogramma13 voor 2016-2017 van het JRC, dat loopt onder Horizon 2020-
programma.
9 Een nieuwe strategie voor de interne markt — ten dienste van de Europese economie en samenleving, Rapport
ter attentie van de Voorzitter van de Europese Commissie, José Manuel Barroso, door Mario Monti, 9 mei 2010
10 Resolutie van het Europees Parlement van 20 mei 2010 over het verwezenlijken van een interne markt voor
consumenten en burgers, aangenomen tekst P7_TA(2010)0186
11 Mededeling van de Commissie aan het Europees parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio's, Naar een Single Market Act - Voor een sociale markteconomie met een groot concurrentievermogen - 50 voorstellen om beter samen te werken, te ondernemen en zaken te doen, COM(2010) 608 definitief, 27 oktober 2010
12 Mededeling van de Commissie aan het Europees parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio's, Akte voor de interne markt II - Samen voor nieuwe groei, COM(2012) 573 final, 3 oktober 2012
13 Annex to the Commission implementing decision of XXX on the adoption of multi-annual work programmes
under Council Decision establishing the specific programme implementing Horizon 2020 - The Framework Programme for Research and Innovation (2014-2020) and under Council Regulation on the Research and Training Programme of the European Atomic Energy Community (2014-2018) complementing the Horizon 2020 Framework Programme for Research and Innovation, to be carried out by means of direct actions by the Joint Research Centre for the period 2016-2017, and amending Commission Implementing Decision C(2015)784 on the adoption of multi-annual work programmes for the period 2015-2016, C(2016) 730 final, Brussels, 11 February 2016
E-commerce
17
De Europese Commissie besteedt eveneens aandacht aan de digitalisering van de Europese
industrie. De Commissie heeft op 19 april 201614 haar plannen bekendgemaakt om de
Europese bedrijfswereld, middelgrote en kleine ondernemingen, onderzoekers en
overheidsinstanties optimaal te laten profiteren van nieuwe technologieën. Die plannen maken
deel uit van de strategie voor een digitale eengemaakte markt. Daartoe heeft ze een pakket
maatregelen voorgesteld om nationale initiatieven voor de digitalisering van de bedrijfswereld
en aanverwante diensten over alle sectoren heen te steunen en te koppelen. Via strategische
partnerschappen en netwerken wil ze de investeringen aanzwengelen. De Commissie stelt ook
concrete maatregelen voor om de ontwikkeling van gemeenschappelijke normen op prioritaire
gebieden, zoals 5G-communicatienetwerken of cyberveiligheid, te versnellen en om
overheidsdiensten te moderniseren. In het kader van deze plannen zal de Commissie een
Europese cloud creëren. Eerste doelstelling daarvan is de 1,7 miljoen onderzoekers en de 70
miljoen werknemers in de sector wetenschap en technologie een virtuele omgeving te bieden
voor de opslag, het beheer, de analyse en het hergebruik van een grote hoeveelheid
onderzoeksdata. De Commissie stelt vast dat verschillende EU-lidstaten al strategieën hebben
om de digitalisering van de industrie te ondersteunen. Zij stelt echter ook een overkoepelende
Europese aanpak voor om te voorkomen dat de markt versnipperd raakt en ervoor te zorgen
dat de vruchten worden geplukt van de digitale vooruitgang, zoals het internet van de dingen. In
het kader van deze aanpak kondigt de Commissie aan:
nationale en regionale initiatieven op het gebied van de digitalisering van de industrie te
helpen coördineren door een permanente dialoog te onderhouden met alle betrokken
actoren in de EU. Met de lidstaten en de industrie zal een beheerskader worden opgezet;
gericht te investeren in de publiek-private partnerschappen van de EU en het gebruik van
de mogelijkheden van het EU-investeringsplan en de Europese structuur- en
investeringsfondsen sterk aan te moedigen;
500 miljoen euro te investeren in een pan-Europees netwerk van digitale innovatiehubs
(technologische excellentiecentra) waar bedrijven advies kunnen inwinnen en digitale
innovaties kunnen testen;
grootschalige proefprojecten op te zetten met het oog op de intensievere toepassing van
het internet van de dingen, geavanceerde productie en technologie in slimme steden en
huizen, communicerende auto's of mobiele gezondheidszorg;
toekomstbestendige wetgeving vast te stellen om het vrije dataverkeer te steunen en
duidelijkheid te scheppen over de eigendom van data die zijn gegenereerd door sensors en
slimme apparaten. De Commissie zal ook de veiligheids- en aansprakelijkheidsregels
inzake autonome systemen opnieuw bekijken;
een EU-agenda voor vaardigheden voor te stellen zodat mensen de vaardigheden
verwerven die nodig zijn voor een baan in het digitale tijdperk.
Het Europees cloudinitiatief15 maakt ook deel uit van dit pakket en moet Europa helpen
koploper te worden in de datagestuurde economie. Andere initiatieven die deel uitmaken van
14
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's, De digitalisering van het Europese bedrijfsleven. De voordelen van een digitale eengemaakte markt ten volle benutten, COM(2016) 180 final, 19 april 2016
15 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio's, Europees cloudinitiatief - Bouwen aan een concurrentiële data- en kenniseconomie in Europa, COM(2016) 178 final, 19 april 2016
E-commerce
18
het eerste industriegerelateerde pakket in het kader van de strategie voor de digitale
eengemaakte markt zijn de digitale overheidsdiensten16 en de prioriteiten op het vlak van
ICT-normalisatie17. Het is de bedoeling met deze plannen in totaal meer dan 50 miljard euro
aan publieke en private investeringen vrij te maken om de digitalisering van de industrie te
ondersteunen. Op 1 juni 2016 herneemt de Commissie tal van haar actiemaatregelen in een
mededeling18 over de uitvoering van de interne marktagenda.
In zijn jaarlijkse ‘State of the Union’ van 14 september 2016 in het Europees Parlement
kondigde de huidige voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, aan dat de
middelen van het Europees Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI) moet worden
verdubbeld tot € 630 miljard en met twee jaar uitgebreid tot 2020. Het geld moet onder meer
worden gestoken in een supersnel internet in heel de EU.
In haar werkprogramma 201719 heeft de Commissie 21 kerninitiatieven opgenomen en 18
nieuwe REFIT-voorstellen die de bestaande EU-wetgeving moeten verbeteren en moeten
waarborgen dat regelgeving de vooropgestelde doelstellingen kan behalen. Deze 21
kerninitiatieven kaderen in het 10-puntenprogramma die Juncker aan het begin van het
mandaat in deze Commissie in 2014 kenbaar maakte. De implementatie van de New Skills
Agenda for Europe en de Digital Single Market Strategy met een mid-term review van deze
strategie staan hoog in het lijstje van prioriteiten. In de volgende maanden zal in samenwerking
met het Parlement en de Raad verder werk worden gemaakt van voorstellen die reeds door de
Commissie werden gelanceerd.
Tijdens het Nederlandse voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie20 in de eerste
jaarhelft van 2016 staan drie uitgangspunten voorop: een Unie die zich richt op hoofdzaken (de
Unie moet zich richten op wat belangrijk is voor haar burgers en bedrijven), een Unie die
16
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's, EU-actieplan inzake e-overheid 2016-2020. Voor een snellere digitalisering van overheidsdiensten, COM(2016) 179 final, 19 april 2016
17 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio's, Normalisatieprioriteiten op ICT-gebied voor de digitale eengemaakte markt, COM(2016) 176 final, 19 april 2016
18 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio's, De internemarktagenda voor banen, groei en investeringen uitvoeren, COM(2016) 361 final, 1 juni 2016
19 Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and
Social Committee and the Committee of the Regions, Commission Work Programme 2017 – Delivering a Europe that protects, empowers and defends, COM(2016) 710 final, 25 October 2016
20 Elk half jaar (van januari t/m juni en van juli t/m december) wordt de Europese Unie voorgezeten door een
lidstaat. Het land dat voorzitter is, leidt de vergaderingen van de Raad van de Europese Unie. De Raad van de EU is de instelling die de regeringen van de lidstaten vertegenwoordigt. Informeel ook wel EU-Raad genoemd, is dit de plaats waar de nationale ministers van elke EU-lidstaat bijeenkomen om wetten aan te nemen en beleid te coördineren. De Raad van de EU heeft geen vaste leden. Er wordt in 10 verschillende formaties vergaderd, afhankelijk van het behandelde beleidsterrein. Elk land stuurt zijn minister die bevoegd is voor dat beleidsterrein. De Raad speelt dus een essentiële rol in de besluitvorming van de EU. Hij onderhandelt over wetgeving en stelt die vast, doorgaans samen met het Europees Parlement volgens de gewone wetgevingsprocedure, ook wel medebeslissing genoemd. De medebeslissingsprocedure wordt gebruikt voor beleidsterreinen waarvoor de EU exclusief bevoegd is of bevoegdheden deelt met de lidstaten. Op deze terreinen stelt de Raad wetten vast op basis van voorstellen die door de Europese Commissie zijn ingediend. De Raad is tevens verantwoordelijk voor de coördinatie van het beleid van de lidstaten op specifieke gebieden, zoals economisch en begrotingsbeleid, onderwijs, cultuur, jeugdzaken en sport, het werkgelegenheidsbeleid. De Raad bepaalt het buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU aan de hand van de richtsnoeren van de Europese Raad, en voert het uit. De Raad sluit internationale overeenkomsten en stelt de begroting van de Unie vast samen met het Europees Parlement.
E-commerce
19
innovatieve groei en banen schept en een Unie die verbinding aangaat met maatschappelijke
actoren (onderlinge solidariteit tussen de lidstaten, de band tussen de Unie en de burgers).
Daarbij zet Nederland in op de volgende voorzittersprioriteiten: een integrale aanpak van
migratie en internationale veiligheid, Europa als innovator en banenmotor, solide en
toekomstbestendige Europese financiën en een robuuste eurozone en een vooruitblikkend
klimaat- en energiebeleid. Onder de prioriteit “Europa als innovator en banenmotor” is de
uitwerking van de Digitale Interne Markt Strategie in concrete voorstellen een belangrijk
werkpunt om innovatie in de gehele Europese economie te bevorderen. In de Raad
Concurrentievermogen zullen deze voorstellen aan bod komen, onder meer gericht op
grensoverschrijdende e-commerce, modernisering van het auteursrecht, vereenvoudiging van
de BTW, herziening van het telecomkader en het stimuleren van vrij dataverkeer. In de Raad
Economische en Financiële Zaken mag in het kader van de digitale eengemaakte markt een
actieplan van de Europese Commissie verwacht worden voor een efficiënt en fraudebestendig
BTW-regime dat onder andere een voorstel voor BTW-tarieven en e-commerce zal bevatten. In
de Raad Transport, Telecom en Energie – onderdeel Telecom - is de digitale interne markt
eveneens het belangrijkste dossier, waarbij de herziening van het regelgevend kader voor
telecombedrijven centraal staat. Het Nederlands voorzitterschap zal het voorstel voor de
netwerk- en informatiebeveiligingsrichtlijn (cyberbeveiliging)21 oppakken. Voorts zet het
Nederlands voorzitterschap in op de afronding van het dossier richtlijn toegankelijkheid
overheidswebsites en wordt het in de Digitale Interne Markt Strategie aangekondigde
eGovernment actieplan met belangstelling tegemoet gezien. In het kader van de strategie voor
de eengemaakte markt voor diensten en goederen wordt door de Raad de link gelegd met de
strategie voor de digitale eengemaakte markt. Op de Raad Concurrentievermogen van de
Europese Unie d.d. 29 februari 201622 werd beklemtoond dat KMO’s, startups, scale-ups en
innovatieve bedrijven alle mogelijkheden moeten krijgen en moeten worden aangemoedigd om
te groeien door grensoverschrijdende economische activiteit in handel en investeringen.
Daarmee samenhangend stelde de Raad onder meer: “BEKLEMTOONT dat de
nalevingskosten voor kmo's drastisch moeten dalen, ook, indien van toepassing, de kosten die
voortvloeien uit btw-voorschriften. ZIET derhalve UIT naar de "btw-
vereenvoudigingsmaatregel voor hulp aan kleine e-commercebedrijven" in het kader van
de digitale eengemaakte markt, en wel zo vroeg mogelijk in 2016. ZIET UIT naar meer
informatie over het in de strategie voor de eengemaakte markt aangekondigde alomvattende
vereenvoudigingspakket voor kmo's in kader van het btw-actieplan, dat in maart 2016 moet
worden aangenomen. BENADRUKT dat de btw-vereenvoudigingsmaatregelen zonder onnodige
vertraging praktische voordelen voor bedrijven en ondernemers moeten opleveren.” De Raad
ECOFIN heeft op 8 november 2016 conclusies23 aangenomen tot verbetering van de huidige
EU btw-regels voor grensoverschrijdende transacties.
21
Zie Europese Commissie en Hoge Vertegenwoordiger van de Europese Unie voor Buitenlandse Zaken en Veiligheidsbeleid, Gezamenlijke mededeling aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s, Strategie inzake cyberbeveiliging van de Europese Unie: Een open, veilige en beveiligde cyberspace, JOIN(2013) 1 final, 7 februari 2013; Europese Commissie, Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad houdende maatregelen om een hoog gemeenschappelijk niveau van netwerk- en informatiebeveiliging in de Unie te waarborgen, COM(2013) 48 final, 7 februari 2013
22 Raad Concurrentievermogen van de Europese Unie, Conclusies van de Raad over de strategie voor de
eengemaakte markt voor diensten en goederen, Doc nr. 6622/16, 29 februari 2016
23 Council of the European Union, Draft Council Conclusions on improvements to the current EU VAT rules for
cross-border transactions – Adoption, 12764/16, FISC 145, ECOFIN 861, 7 October 2016
E-commerce
20
Op de bijeenkomst van 28 juni 201624 werden door de Europese Raad25 belangrijke
raadsconclusies genomen betreffende de eengemaakte markt in het kader van banen, groei en
investeringen, en meer specifiek over de digitale eengemaakte markt: “De Europese Raad heeft
vandaag een agenda aangenomen waarin om snelle en vastberaden vooruitgang wordt
gevraagd:
om alle voordelen van de digitale eengemaakte markt ten goede te laten komen aan alle
belanghebbenden dankzij:
grensoverschrijdende portabiliteit, waardoor EU-burgers kunnen reizen met de digitale
inhoud die zij hebben gekocht of waarop zij zich hebben geabonneerd in hun land van
herkomst;
afschaffing van belemmeringen voor e-handel, zoals ongefundeerde geoblocking
waardoor onlineklanten geen toegang hebben tot producten of diensten van een
website in een andere lidstaat of die niet kunnen aankopen. Vermindering van de
kosten voor pakketbezorging en modernisering van de btw-stelsels zullen de
grensoverschrijdende verkoop van goederen en diensten nog meer faciliteren;
de evaluatie van de wholesaleroamingmarkt met het oog op de afschaffing van
roamingtoeslagen uiterlijk in juni 2017;
het verzoek aan de regeringen en de EU-instellingen om de doelstellingen van het
actieplan voor e-overheid te halen;
de hervorming van het auteursrecht en de audiovisuele kaders.
[…]”
De ontwikkeling van de digitale interne markt wordt ook door het Europees Parlement nauw op
de voet gevolgd. Het Parlement heeft recent een resolutie26,27 goedgekeurd waarin het belang
van de digitale interne markt sterk wordt benadrukt en de noodzakelijke randvoorwaarden
worden aangehaald, zijnde:
1. Een betere toegang tot de digitale interne markt voor consumenten en bedrijven in heel
Europa via regels voor grensoverschrijdende e-commerce waarop consumenten en
bedrijven kunnen vertrouwen (online overeenkomsten voor onlineverkoop van digitale
inhoud, harmonisering van het wetgevingskader voor de onlineverkoop van digitale inhoud
en materiële goederen business to consumer, gelijke behandeling van aankopen offline en
24
EUCO 26/16, 28 juni 2016
25 De Europese Raad bepaalt de algemene beleidskoers en prioriteiten van de EU. Hij maakt geen deel uit van de
wetgevende instellingen van de EU, en is dus niet betrokken bij het onderhandelen over en aannemen van EU‑wetten. De Europese Raad bepaalt echter de beleidsagenda van de EU, gewoonlijk door tijdens zijn bijeenkomsten "conclusies" aan te nemen waarin prioriteiten en te nemen maatregelen worden bepaald. De
leden van de Europese Raad zijn de staatshoofden en regeringsleiders van de 28 EU‑lidstaten, de voorzitter
van de Europese Raad en de voorzitter van de Europese Commissie. Wanneer aangelegenheden op het gebied van buitenlandse zaken aan bod komen, neemt ook de hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid deel aan de bijeenkomst van de Europese Raad. De Europese Raad
neemt zijn besluiten meestal bij consensus. In bepaalde specifieke gevallen die zijn vastgelegd in de EU‑Verdragen, besluit hij echter met eenparigheid van stemmen of bij gekwalificeerde meerderheid.
26 Resolutie van het Europees Parlement van 19 januari 2016 over “Naar een akte voor een digitale interne
markt”, aangenomen tekst P8_TA-PROV (2016)0009
27 Zie ook bijvoorbeeld Resolutie van het Europees Parlement van 27 november 2014 over ondersteuning van de
consumentenrechten op de digitale interne markt, aangenomen teksten P8_TA(2014)0071; Resolutie van het Europees Parlement van 4 februari 2014 over een geïntegreerde markt van pakketbestellingen ter bevordering van de groei van de elektronische handel in de EU, P7_TA(2014)0067; Resolutie van het Europees Parlement van 10 maart 2016 over "Naar een bloeiende data-economie", P8_TA-PROV(2016)0089
E-commerce
21
online, toegankelijke e-handelsdiensten …), via betaalbare hoogwaardige
grensoverschrijdende pakketbezorgdiensten (belang van concurrentie in deze sector,
verbetering van prijstransparantie, van informatie over aansprakelijkheid en van de
interoperabiliteit, uitwisseling van goede praktijken, uitwerking van een alomvattend
actieplan, aandacht voor sociale bescherming en arbeidsomstandigheden), via voorkoming
van ongefundeerde geoblocking, via betere toegang tot digitale inhoud door een modern,
meer Europees kader voor auteursrechten en via de vermindering van de BTW-
gerelateerde lasten en belemmeringen voor verkoop over de grens.
2. Het scheppen van gunstige en gelijke voorwaarden voor geavanceerde digitale netwerken
en innovatieve diensten door het geschikt maken van de telecomregels voor het beoogde
doel (stimuleren van particuliere investeringen in snelle en ultrasnelle
communicatienetwerken met een stabiel EU-regelgevingskader, belang van EFSI,
herziening van de EU-telecomregelgeving,…), een mediakader voor de 21ste eeuw, een
passend regelgevingskader voor platforms en intermediairs en door de versterking van het
vertrouwen en de veiligheid in de digitale netwerken, sectoren en infrastructuren en in de
behandeling van persoonsgegevens.
3. Het maximaliseren van het groeipotentieel van de digitale economie door de
totstandbrenging van een data-economie, de bevordering van concurrentie door
interoperabiliteit en normalisatie, een inclusieve digitale samenleving (digitale vaardigheden
en expertise, e-overheid) en door rekening te houden met de internationale dimensie van de
digitale economie.
Het Europees Parlement bracht in augustus 2016 een rapport28 uit waarin de belangrijkste
discussies zijn opgenomen tijdens de 8ste bijeenkomst van de IMCO Werkgroep over de Digitale
Interne Markt. Tijdens de meeting werd gefocust op vier voorstellen van de Europese
Commissie: geo-blocking en andere vormen van discriminatie, grensoverschrijdende
pakketbezorging, samenwerking met het oog op consumentenbescherming en de
grensoverschrijdende portabiliteit van online diensten. Met betrekking tot deze voorstellen
wenste de Werkgroep na te gaan of de beleidsopties voorgesteld door de Commissie de juiste
richting uitgaan, in het bijzonder op het vlak van het versnellen van de digitale eengemaakte
markt en de consumentenbescherming in de EU. Met betrekking tot geo-blocking kan nog
verwezen worden naar een recente studie29 van het Europees Parlement dat het economisch
belang van een volwaardige digitale eengemaakte markt onderstreept en raamt op een
jaarlijkse BNP-toename van meer dan € 415 miljard (inclusief een welvaartstoename voor EU-
consumenten van € 154 miljard). Vooralsnog is dit niet het geval en blijft de digitale
eengemaakte markt onderbenut, in het bijzonder wanneer het gaat over grensoverschrijdende
e-commerce. Er doen zich nog te veel vormen van geo-discriminatie voor (60% van de EU e-
commerce websites laten geen cross-border aankopen toe). In de studie maakt het Europees
Parlement kritische inschattingen van de belangrijkste initiatieven om consumentendiscriminatie
tegen te gaan. Ook de thematiek van de online platforms is één van de dossiers in het
Europees Parlement. De Commissie Interne Markt en Consumentenbescherming (IMCO) van
het Europees Parlement heeft in de loop van de maand december 2016 amendementen
28
European Parliament, Directorate-General for Internal Policies – Policy Department A: Economic and Scientific Policy, Digital Single Market: boosting e-commerce and combatting consumer discrimination in the EU, 8
th
Meeting of the IMCO Working Group on the Digital Single Market, August 2016
29 European Parliament, Directorate-General for Internal Policies, Policy Department A: Economic and Scientific
Policy, Combating Consumer Discrimination in the Digital Single Market: Preventing geo-blocking and other forms of Geo-discrimination, Study for the IMCO Committee, IP/A/IMCO/2016-06, September 2016
E-commerce
22
ingediend op het voorstel van de Europese Commissie met betrekking tot online platforms30 en
de digitale eengemaakte markt. Verder besteedt het Parlement ook aandacht aan de
digitalisering van de Europese industrie. Hiervoor werd een motie31 voor een resolutie van
het Europees Parlement ingediend. Op 20 december 2016 kwam rapporteur Reinhard Bütikofer
naar buiten met zijn ontwerprapport. Daarin staat te lezen dat een Europese coördinatie, waar
nationale strategieën in kunnen passen, de beste methode zal zijn om een digitale transformatie
tot een goed einde te brengen. Verder wil het parlement een niet bindende benchmark waar
landen zich met elkaar vergelijken en de oprichting van een speciale eenheid die dit proces
moet coördineren. De rapporteur stipte in de nota het belang van investeringen in infrastructuur
(5G, optische vezelkabel …) aan als één van de belangrijkste voorwaarden op slagen. Verder
ziet hij veel kansen in nieuwe opleidingen voor werknemers, bijscholingen, levenslang leren en
dergelijke meer.
Tenslotte kan ook nog worden verwezen naar de adviserende rol van het Europees
Economisch en Sociaal Comité. In december 2015 heeft het Comité een vrij kritisch advies32
gegeven over de strategie van de Europese Commissie om tot een digitale ééngemaakte markt
te komen, omwille van de ontstentenis van sociale aspecten in de digitale strategie en het
gebrek aan een wetgevingsprogramma voor digitale vaardigheden en expertise. Verder
verwijst het Comité naar een studie van de Wereldbank waarin de Europese Unie in 6 blokken
wordt opgedeeld om op basis van digitale indicatoren de grote verschillen tussen de lidstaten
op het gebied van digitale technologieën, vaardigheden en toepassingen, evenals van
elektronische handel onder de aandacht te brengen: “Het EESC verzoekt de Commissie om
goed rekening te houden met deze verschillen wanneer zij de prioritaire acties van haar
werkprogramma gaat vaststellen”.
3.1.2 Specifieke regelgeving e-commerce
De Europese Commissie geeft aan dat het begin van de e-commerce traag en moeilijk verliep.
De ontwikkeling van deze vorm van handelsuitwisseling stuitte immers op vormen van
onzekerheid die de opstart ervan hebben vertraagd. Enerzijds hebben de actoren het hoofd
moeten bieden aan de rechtsonzekerheid van de elektronische uitwisselingen, omdat de
nationale regels maar moeilijk op vaak internationale uitwisselingen konden worden toegepast
en de rechtsregels aan de virtuele handelingen moesten worden aangepast. Anderzijds hebben
de technologische mogelijkheden van deze nieuwe instrumenten een onzekerheid van
psychologische aard doen ontstaan en een groot wantrouwen met zich meegebracht vanwege
consumenten en zelfs professionals, die vreesden dat hen schade zou worden berokkend:
oplichterij, diefstal van persoons- of bankgegevens, verkeerde verzendingen, defecte
producten, het risico van namaakproducten,…
30
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's, Online platforms en de digitale eengemaakte markt. Kansen en uitdagingen voor Europa, COM(2016) 288 final, 25 juni 2016. Zie ook Commission Staff Working Document ‘Online Platforms’ Accompanying the document Communication on Online Platforms and the Digital Single Market, SWD(2016) 172
31 European Parliament, Committee on Industry, Research and Energy, Draft report on digitizing European
Industry, 2016/2271 (INI), Rapporteur: Reinhard Bütikofer, 20 December 2016
32 Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de Mededeling van de Commissie aan het
Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Europees Comité van de Regio’s – Strategie voor een digitale eengemaakte markt (COM(2015) 192 final), Rapporteur: Raymond Hencks, Corapporteur: Thomas McDonogh, 9 december 2015, PB C 71 van 24 februari 2016
E-commerce
23
De ontwikkeling van elektronische handel werd gehinderd door verschillen in wetgeving van de
lidstaten. De markten voor elektronische handel in de EU zijn immers erg gediversifieerd en
bevinden zich in verschillende stadia van maturiteit ten gevolge van uiteenlopende
consumentenpraktijken, belastingmaatregelen, productbeschikbaarheid, breedbandtoegang en
concurrentie op de markten van besteldiensten. Daarom is de Richtlijn elektronische handel
vastgesteld. Hierin zijn de juridische aspecten van het elektronisch zakendoen geregeld.
Daarnaast zijn er nog heel wat wetgevende initiatieven die het elektronisch handelen regelen.
Reeds in 1997 werd een richtlijn33 uitgevaardigd over koop op afstand waarbij de consument
bescherming wordt geboden bij het kopen van goederen en diensten via videotekst
(microcomputer, televisiescherm) met toetsenbord of aanraakbeeldscherm, elektronische post,
telefax, televisie (telewinkelen, televerkoop), telefoon (met en zonder menselijke tussenkomst,
beeldtelefoon) en klassieke post.
Met de richtlijn 2000/31/EG34 (de e-commerce richtlijn) van 8 juni 2000 streefde de Europese
Commissie ernaar een versterkt niveau van communautaire juridische integratie te
verwezenlijken te einde voor elektronische diensten een interne markt te creëren. Het doel van
de richtlijn was om belemmeringen zoveel mogelijk weg te nemen en de consument vertrouwen
te geven in de elektronische handel. Binnen de EU moeten er zonder problemen rechtsgeldig
via de elektronische weg contracten kunnen worden gesloten. De elektronische handel moet
transparant zijn. Daartoe beoogde de richtlijn de rechtszekerheid en het vertrouwen van de
internetgebruiker beter te beschermen. In de richtlijn staan regels voor contracten,
aansprakelijkheid, geschillen, commerciële communicatie en spam. Ook rond de elektronische
handtekening, de bescherming van persoonsgegevens, de bescherming van het auteursrecht
en de BTW werden tal van richtlijnen uitgevaardigd.
De Europese Commissie stelde vast dat tal van belemmeringen de ontwikkeling van e-
commerce bleven afremmen, in het bijzonder bij grensoverschrijdende commerciële activiteiten.
In haar mededeling35 van 22 oktober 2009 presenteerde de Commissie een analyse van de
gevolgen van het toen geldende beleidskader voor de grensoverschrijdende elektronische
verkoop van goederen (de e-handel in diensten bleef buiten beschouwing) en kondigde
diverse actiepunten aan, bijvoorbeeld om de versnippering van de
consumentenbeschermingsvoorschriften aan te pakken, de discriminatie op basis van
nationaliteit of verblijfplaats tegen te gaan, de handhaving te versterken, oneerlijke
handelspraktijken aan te pakken, de BTW-rapportageverplichtingen te vereenvoudigen …
In opvolging van haar mededeling uit 2009 heeft de Commissie in 2012 een nieuwe
mededeling36 gecommuniceerd waarin een actieplan wordt uitgestippeld voor de ontwikkeling
33
Richtlijn 97/7/EG van het Europees Parlement en de Raad van 20 mei 1997 betreffende de bescherming van de consument bij op afstand gesloten overeenkomsten, PB L 144/19 van 4 juni 1997; opgeheven door richtlijn 2011/83/EU van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2011 betreffende consumentenrechten
34 Richtlijn 2000/31/EG van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000 betreffende bepaalde juridische
aspecten van de diensten van de informatiemaatschappij, met name de elektronische handel, in de interne markt (“richtlijn inzake elektronische handel”), PB L 178/1 van 17 juli 2000. Deze richtlijn werd in Belgisch recht omgezet door twee wetten van 11 maart 2003 en opgenomen in het Wetboek van Economisch recht, waarvan Boek XII volledig aan het recht van de elektronische economie is gewijd.
35 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio’s van 22 oktober 2009 over de grensoverschrijdende elektronische handel tussen ondernemingen en consumenten in de EU, COM(2009) 557 definitief
36 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Economisch en Sociaal Comité en
het Comité van de Regio’s, Een coherent kader voor een groter vertrouwen in de digitale eengemaakte markt voor elektronische handel en onlinediensten, COM(2011) 942 final, 11 januari 2012
E-commerce
24
van online diensten (e-commerce actieplan). Daarbij wordt uitgegaan van vijf belangrijke
belemmeringen voor de digitale eengemaakte markt: een nog ontoereikend legaal en
grensoverschrijdend aanbod van onlinediensten, een gebrek aan informatie over aanbieders
van onlinediensten en over de bescherming van internetgebruikers, tekortschietende betaal- en
leveringssystemen, te veel misbruiken en moeilijk op te lossen geschillen en een nog
ontoereikende uitrol van breedbandnetwerken en verspreiding van geavanceerde
technologische oplossingen. De Commissie geeft aan dat de vijf genoemde belemmeringen en
de in het actieplan voorgestelde oplossingen geen exhaustieve lijst vormen. In het plan wordt
de nadruk gelegd op het versterken van één geharmoniseerd kader voor elektronische
handel en andere commerciële onlinediensten. Er worden 16 prioritaire sleutelacties
vooropgesteld , gaande van een beter administratieve samenwerking met de lidstaten, een
snelle uitvoering van de Europese strategie inzake intellectuele eigendomsrechten
(wetgevingsinitiatief inzake kopiëren voor privégebruik en nieuwe evaluatie van de richtlijn
inzake auteursrecht in de informatiemaatschappij), de strijd tegen oneerlijke handelspraktijken
en bedrijven, betere informatie via het netwerk Enterprise Europe en het netwerk van Europese
centra voor de consument (ECC-Net), transparante betaaldiensten, de interoperabiliteit van
kaart-, internet of mobiele betalingen, een totaalstrategie voor een veilig internet tot de
versterking van de informatie- en communicatie-infrastructuren.
De Commissie heeft in november 201037 tevens door middel van publieke consultatie
geanalyseerd waarom e-commerce slechts een kleine rol speelt in Europa. Ook factoren die de
ontwikkeling van e-commerce tegenhouden werden geanalyseerd. Er zijn evenwel geen
aanpassingen gedaan na deze analyse.
Een volgende richtlijn38 die e-commerce in belangrijke mate omkadert is deze van 25 oktober
2011 betreffende consumentenrechten39. Om het grensoverschrijdend potentieel van verkoop
op afstand meer en beter aan te boren wordt een hoog beschermingsniveau voor de consument
en een beter functioneren van de B2C-interne markt nagestreefd door een volledige
harmonisatie van consumenteninformatie en van het herroepingsrecht voor overeenkomsten op
afstand. Thans is er door de Europese Commissie een voorstel van Verordening40 gelanceerd
37
Public consultation on the future of electronic commerce in the internal market and the implementation of the Directive on electronic commerce (2000/31/EC), 5 november 2010
38 Richtlijn 2011/83/EU van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2011 betreffende
consumentenrechten, tot wijziging van Richtlijn 93/13/EEG van de Raad en van Richtlijn 1999/44/EG van het Europees Parlement en de Raad en tot intrekking van Richtlijn 85/577/EEG en van Richtlijn 97/7/EG van het Europees Parlement en de Raad, PB L 304 van 22 november 2011. Deze richtlijn werd samen met diverse andere richtlijnen omgezet in Belgisch recht door de wet van 21 december 2013 en opgenomen in het Wetboek van Economisch recht, als onderdeel van Boek VI dat handelt over marktpraktijken en consumentenbescherming
39 Andere belangrijke Europese regelgeving met betrekking tot consumentenbescherming ligt vervat in Richtlijn
2005/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 11 mei 2005 betreffende oneerlijke handelspraktijken van ondernemingen jegens consumenten op de interne markt en tot wijziging van Richtlijnen 84/450/EEG, 97/7/EG, 98/27/EG en 2002/65/EG en van Verordening (EG) nr. 2006/2004 (richtlijn oneerlijke handelspraktijken), PB L 149 van 11 juni 2005; Richtlijn 1999/44/EG van het Europees Parlement en de Raad van 25 mei 1999 betreffende bepaalde aspecten van de verkoop van en de garanties voor consumptiegoederen, PB L 171 van 7 juli 1999; Richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten, PB L 95 van 21 april 1993; Richtlijn 98/6/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 februari 1998 betreffende de bescherming van de consument inzake de prijsaanduiding van aan de consument aangeboden producten, PB L 80 van 18 maart 1998
40 Voorstel voor een Verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende samenwerking tussen de
nationale instanties die verantwoordelijk zijn voor handhaving van de wetgeving inzake consumentenbescherming, COM(2016) 283 final, 25 mei 2016
E-commerce
25
betreffende de samenwerking tussen de nationale instanties die verantwoordelijk zijn voor
handhaving van de wetgeving inzake consumentenbescherming. In artikel 21bis van
Verordening (EG) nr. 2006/2004 betreffende samenwerking tussen de nationale instanties die
verantwoordelijk zijn voor handhaving van de wetgeving inzake consumentenbescherming (de
verordening betreffende samenwerking met betrekking tot consumentenbescherming, hierna de
"SCB-verordening" genoemd) is bepaald dat de Commissie de doeltreffendheid en de
operationele mechanismen van deze verordening beoordeelt en een diepgaand onderzoek
instelt naar de mogelijke opneming in de bijlage van aanvullende wetgeving ter bescherming
van de belangen van de consument. Dit voorstel voor een gemoderniseerde verordening is
onderdeel van het werkprogramma van de Commissie voor 2016 en is gebaseerd op de
ervaringen van het SCB-netwerk op het gebied van samenwerking bij de handhaving sinds
2007. Uit de mate waarin het bedrijfsleven volgens de Commissie thans het
consumentenacquis van de Unie niet naleeft, blijkt dat de handhaving niet optimaal is. Uit
gecoördineerde controles van online websites voor elektronische handel ("sweeps") die sinds
2007 zijn uitgevoerd door de SCB-instanties blijkt dat de mate van niet-naleving van de
basisvoorschriften betreffende consumenten voor de gecontroleerde markten tussen de 32 %
en 69 % ligt. Deze resultaten worden bevestigd door de gegevens van de Europese
Consumentencentra: twee derde van de 37 000 afzonderlijke klachten die zij in 2014 ontvingen,
had betrekking op grensoverschrijdende online aankopen41. Daarnaast laat een voorzichtige
schatting op basis van een representatieve steekproef bij vijf online sectoren (kleding,
elektronica, recreatie, consumentenkrediet en pakketreizen) zien dat bij 37 % van de
elektronische handel in de EU in 2014 de consumentenwetgeving van de Unie niet in acht werd
genomen. Dit benadeelt consumenten die online grensoverschrijdende aankopen doen alleen al
in de onderzochte sectoren naar schatting voor 770 miljoen euro per jaar. Derhalve is er een
wetgevingsvoorstel nodig om de geconstateerde tekortkomingen van de SCB-verordening aan
te pakken. Het voorstel ligt thans ter bespreking voor in de Commissie Interne Markt en
Consumentenbescherming42 van het Europees Parlement.
Ook pakketbestellingen zijn cruciaal voor het succesvol ontwikkelen van de elektronische
handel. In het e-commerce actieplan van 2011 (zie supra) wordt levering van online bestelde
goederen aangewezen als één van de vijf topprioriteiten om elektronische handel tegen 2015 te
stimuleren. Besteldiensten zijn van kritiek belang omdat zij de elektronische handel in
aanzienlijke mate vergemakkelijken en een centrale rol spelen in het opbouwen van vertrouwen
tussen kopers en verkopers. In het leveringsproces komen een groot aantal spelers voor:
vervoerders, post- en koerierdiensten en andere aanbieders van logistieke diensten. In een
Groenboek van de Europese Commissie van 201243 wordt onderzocht hoe de markten voor
elektronische handel en besteldiensten zich in Europa verder zullen ontwikkelen en wat
41
Jubileumverslag 2005-2015 van het ECC-netwerk: http://ec.europa.eu/consumers/solving_consumer_disputes/non-judicial_redress/ecc-net/docs/ecc_net_-_anniversary_report_2015_en.pdf De gegevens in dit verslag wijzen op een brede reeks van kwesties waar consumenten in grensoverschrijdende context mee worden geconfronteerd. De vijf belangrijkste klachten zijn: niet-levering (15 % van alle gevallen), defecte producten (11 %), problemen met contracten (10 %), product of dienst is niet conform de bestelling (9 %) en oneerlijke praktijken (6 %).
42 Europees Parlement, Commissie Interne Markt en Consumentenbescherming, Ontwerpverslag over het
Voorstel voor een Verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende samenwerking tussen de nationale instanties die verantwoordelijk zijn voor handhaving van de wetgeving inzake consumentenbescherming (COM(2016)0283 – C8-0194/2016 – 2016/0148(COD)), Rapporteur: Olga Sehnalová, 30 november 2016
43 Europese Commissie, Groenboek – Een geïntegreerde markt van pakketbestellingen voor groei in de
elektronische handel in de EU, COM(2012) 698 final, 29 november 2012
E-commerce
26
noodzakelijk is om te komen tot een interne markt voor leveringen. Het Groenboek analyseert
welke de voornaamste uitdagingen zijn voor de verschillende spelers en werpt een licht op de
kansen die er bestaan om het leveringsproces te verbeteren voor de burgers en
ondernemingen en KMO’s in het bijzonder. In een mededeling van de Commissie van 201344
wordt een stappenplan voorgesteld rond drie hoofddoelstellingen: meer transparantie en
informatie voor alle actoren in de waardeketen van de e-commerce, betere beschikbaarheid,
kwaliteit en betaalbaarheid van de mogelijkheden voor pakketbestelling en een betere
klachtenbehandeling en geschillenregeling voor de consumenten. Dit stappenplan moet ertoe
bijdragen dat webwinkels en consumenten kunnen beschikken over pakketbezorgdiensten die
kwaliteit leveren, toegankelijk en betaalbaar zijn voor leveringen in het buitenland en rekening
houden met de behoeften van de KMO’s en met minder geavanceerde of toegankelijke
gebieden. Binnen elk van de hoofddoelstellingen worden te ondernemen acties opgelijst die de
efficiëntie van de pakketbezorgdiensten ten goede moeten komen.
De ontwikkeling van e-commerce hangt tevens samen met een efficiënte regelgeving rond
elektronische communicatie. Daartoe vaardigde de Commissie in 2002 een telecompakket45
uit dat in 200946 werd aangepast rekening houdend met de snelle ontwikkeling van de sector.
Dit pakket bestaat uit vijf specifieke richtlijnen die specifieke aspecten van elektronische
communicatie regelen en twee verordeningen:
Richtlijn 2002/20/EG47 of “machtigingsrichtlijn”
Richtlijn 2002/21/EG48 of “kaderrichtlijn”
Richtlijn 2002/19/EG49 of “toegangsrichtlijn”
44
Mededeling van de Commissie, Een stappenplan voor de voltooiing van de interne markt voor pakketbezorging – Vertrouwen scheppen in bezorgdiensten en onlineverkoop stimuleren, COM(2013) 886 final, 16 december 2013
45 Andere belangwekkende regelgeving is vervat in Richtlijn 2002/77/EG van de Commissie van 16 september
2002 betreffende de mededinging op de markten voor elektronische-communicatienetwerken en –diensten; Richtsnoeren van de Commissie voor de marktanalyse en de beoordeling van aanmerkelijke marktmacht in het bestek van het gemeenschappelijk regelgevingskader voor elektronische communicatienetwerken en –diensten (2002/C165/03); Richtlijn 2009/114/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 september 2009 tot wijziging van Richtlijn 87/372/EEG van de Raad inzake de voor een gecoördineerde invoering van openbare pan-Europese digitale cellulaire mobiele communicatie te land in de Gemeenschap beschikbaar te stellen frequentiebanden; Richtlijn 2009/136/EG van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2009 tot wijziging van Richtlijn 2002/22/EG inzake de universele dienst en gebruikersrechten met betrekking tot elektronische communicatienetwerken en –diensten, Richtlijn 2002/58/EG betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie en Verordening (EG) nr. 2006/2004 betreffende samenwerking tussen de nationale instanties die verantwoordelijk zijn voor handhaving van de wetgeving inzake consumentenbescherming; Richtlijn 2009/140/EG van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2009 tot wijziging van Richtlijn 2002/21/EG inzake een gemeenschappelijk regelgevingskader voor elektronische communicatienetwerken en -diensten, Richtlijn 2002/19/EG inzake de toegang tot en interconnectie van elektronische communicatienetwerken en bijbehorende faciliteiten, en Richtlijn 2002/20/EG betreffende de machtiging voor elektronische communicatienetwerken en –diensten
46 Richtlijn 2009/136/EG van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2009 tot wijziging van
Richtlijn 2002/22/EG inzake de universele dienst en gebruikersrechten met betrekking tot elektronische communicatienetwerken en -diensten, Richtlijn 2002/58/EG betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie en Verordening (EG) nr. 2006/2004 betreffende samenwerking tussen de nationale instanties die verantwoordelijk zijn voor handhaving van de wetgeving inzake consumentenbescherming, PB L 136 van 19 december 2009
47 Richtlijn 2002/20/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 betreffende de machtiging
voor elektronische-communicatienetwerken en -diensten (Machtigingsrichtlijn), PB L 108 van 24 april 2002
48 Richtlijn 2002/21/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake een gemeenschappelijk
regelgevingskader voor elektronische-communicatienetwerken en -diensten (Kaderrichtlijn), PB L 108 van 24 april 2002
E-commerce
27
Richtlijn 2002/22/EG50 of “universele dienstrichtlijn”
Richtlijn 2002/58/EG51 of “richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie” (zie
verder)
Verordening (EG) nr. 1211/200952 waarmee een orgaan van Europese regelgevende
instanties voor elektronische communicatie (Berec) wordt opgericht
Verordening (EU) nr. 531/201253 betreffende roaming op openbare mobiele
telefoonnetwerken.
De kaderrichtlijn is vooral gericht op het versterken van het concurrentievermogen in de sector
elektronische communicatie, het stimuleren van investeringen, het bevorderen van de
keuzevrijheid van consumenten en het verzekeren dat de consumenten kunnen genieten van
innovatieve diensten, kwaliteit en lagere tarieven. De richtlijn stelt een geharmoniseerd kader
vast voor de regulering van elektronische communicatienetwerken, dit zijn transmissiesystemen
die het mogelijk maken signalen over te brengen via draad, radiogolven, optische of andere
elektromagnetische middelen, ongeacht de aard van de overgebrachte informatie en heeft ook
betrekking op elektronische communicatiediensten die bestaan uit de transmissie van signalen
via deze netwerken en bijbehorende faciliteiten en diensten van de netwerken of van de
elektronische communicatiediensten, die het aanbieden van diensten via dat netwerk of die
dienst mogelijk maken. In het voorjaar 2016 liepen de voorbereidingen om de telecomregels te
hervormen54. In zijn toespraak van over ‘de Staat van de Unie’ van 14 september 2016 heeft
Commissievoorzitter Juncker een ingrijpende hervorming van de telecomregels aangekondigd.
Er komen nieuwe initiatieven om aan de groeiende behoefte aan snelle internetaansluitingen te
voldoen en zo het concurrentievermogen van Europa een impuls te geven. De voorstellen
moeten leiden tot meer investeringen in netwerken met hoge capaciteit en tot snellere wifi-
toegang voor de Europese burgers. Om deze uitdagingen aan te gaan en Europa klaar te
maken voor de digitale toekomst, heeft de Commissie drie strategische doelstellingen voor
2025 gepresenteerd:
Alle sociaaleconomisch belangrijke spelers, zoals scholen, universiteiten,
onderzoekscentra, vervoersknooppunten, openbare diensten (bv. ziekenhuizen en
overheden) en van digitale technologie afhankelijke bedrijven, moeten toegang krijgen tot
een extreem snelle gigabit-aansluiting (uploaden en downloaden met 1 gigabit/sec) 55
49
Richtlijn 2002/19/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake de toegang tot en interconnectie van elektronische-communicatienetwerken en bijbehorende faciliteiten (Toegangsrichtlijn), PB L 108 van 24 april 2002
50 Richtlijn 2002/22/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake de universele dienst en
gebruikersrechten met betrekking tot elektronische-communicatienetwerken en -diensten (Universeledienstrichtlijn), PB L 108 van 24 april 2002
51 Richtlijn 2002/58/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 juli 2002 betreffende de verwerking van
persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie (Richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie), PB L 201 van 31 juli 2002
52 Verordening (EG) nr. 1211/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2009 tot oprichting
van het Orgaan van Europese regelgevende instanties voor elektronische communicatie (BEREC) en het Bureau, PB L 337 van 18 december 2009
53 Verordening (EU) nr. 531/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 13 juni 2012 betreffende roaming
op openbare mobielecommunicatienetwerken binnen de Unie, PB L 172 van 30 juni 2012
54 Reforming EU telecoms rules to create a digital union, Directotate General for Internal Policies, Policy
Department A: Economic and Scientific Policy, at request of the ITRE committee of the European Parliament, March 2016
55 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de regio's, Connectiviteit voor een competitieve digitale eengemaakte markt - Naar
E-commerce
28
Alle Europese huishoudens, zowel in de stad als op het platteland, moeten een verbinding
hebben met een downloadsnelheid van minstens 110 megabit, die kan worden geüpgraded
tot 1 gigabit
In de stad en langs grote wegen en spoorwegen moet er totale 5G-dekking zijn (de vijfde
generatie van draadloze communicatiesystemen). Voorlopig is het voldoende als er in 2020
in elk EU-land minstens één grote stad is waar 5G commercieel beschikbaar is.
Deze doelstellingen kunnen worden gehaald door op grote schaal te investeren. De Commissie
heeft daarom een nieuw telecomwetboek56 voorgesteld. De regels daarvan zijn
toekomstgerichter en eenvoudiger om het bedrijven aantrekkelijker te maken overal in de EU,
zowel in eigen land als daarbuiten, in nieuwe infrastructuur van topkwaliteit te investeren.
Behalve de nieuwe regels heeft de Commissie ook een actieplan gepresenteerd voor de uitrol
van 5G57 in de hele EU vanaf 2018. Tevens is ook WiFi4EU58 gepresenteerd, een ander
belangrijk initiatief dat moet helpen iedereen buiten zijn eigen woning gratis wifi-toegang te
geven.
Met het nieuwe telecomwetboek stelt de Commissie voor de huidige Europese telecomregels
die in 2009 het laatst werden aangepast, te moderniseren. Het nieuwe Europese
telecomwetboek berust op de volgende uitgangspunten:
Meer concurrentie en meer zekerheid voor investeringen. In welke sector investeerders
ook actief zijn, ze zoeken altijd zekerheid op lange termijn. Dat betekent stabiele regels die
minder verschillen van land tot land. Er zal alleen in de markt worden ingegrepen waar het
belang van de eindgebruiker dit noodzakelijk maakt en de commerciële afspraken tussen
exploitanten geen concurrerende resultaten opleveren. De nieuwe regelgeving is minder
betuttelend wanneer concurrenten gezamenlijk in krachtige netwerken investeren. Kleinere
spelers kunnen makkelijker meedoen omdat kosten kunnen worden gedeeld,
schaalvoordelen een geringere rol spelen, enz. De nieuwe regels maken investeren ook
veiliger voor pioniers die het risico nemen om in dit soort netwerken te investeren in minder
winstgevende gebieden, zoals het platteland. Bij het nieuwe telecomwetboek draait het niet
meer uitsluitend om concurrentie bij het verkrijgen van toegang tot netwerken, maar ook
om concurrentie bij het investeren erin.
Efficiënter gebruik van radiofrequenties: Vooral wat betreft het radiospectrum, de
belangrijkste "grondstof" voor draadloze communicatie, is het belangrijk om de regels in de
verschillende EU-landen beter op elkaar af te stemmen. De nieuwe telecomregels voorzien
een Europese gigabitmaatschappij, COM(2016) 587 final, 14 september 2016; met werkdocument SWD(2016) 300
56 Voorstel voor een Richtlijn van het Europees parlement en de Raad tot vaststelling van het Europees wetboek
voor elektronische communicatie, COM(2016) 590 final, 12 oktober 2016
57 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio's, 5G voor Europa: een actieplan, COM(2016) 588 final, 14 september 2016. De Raad Vervoer, Telecommunicatie en Energie (TTE) hield op 2 december 2016 zijn eerste vergadering over het connectiviteitsplan van de Commissie waaruit bleek dat de Raad op dat ogenblik nog verdeeld was over het voorstel om stralingsnormen, een bevoegdheid van de lidstaten, te laten coördineren door de EU
58 Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council amending Regulations (EU) No
1316/2013 and (EU) No 283/2014 as regards the promotion of Internet connectivity in local communities, COM(2016) 589 final, 14 September 2016. De Raad van ministers van de lidstaten (TTE) sprak zich op haar bijeenkomst van 2 december 2016 lovend uit over dit voorstel. Het Europees parlement zal hier een eerste keer over debatteren op 26 januari 2017. Het eerste rapport van rapporteur Carlos Zorrinho wordt verwacht op 30 januari 2017 en de stemming op 25 april 2017.
E-commerce
29
in een langere licentieduur en stellen hogere eisen aan efficiënt spectrumgebruik. Het is
ook de bedoeling om basisparameters, zoals de tijdschema’s voor spectrumtoewijzingen,
te coördineren met het oog op de samenhang van spectrumbeleid in de EU en een snel
hergebruik van frequenties. Dit moet helpen om de hele EU van draadloze verbindingen te
voorzien.
Een betere bescherming van de consument is nodig daar waar de algemene regels voor
consumentenbescherming niet voldoen aan de behoeften van de sector. Consumenten die
geabonneerd zijn op een bundel (internet, telefoon, tv, gsm, enz.) moeten makkelijker van
aanbieder kunnen veranderen en kwetsbare klanten (zoals ouderen, gehandicapten en
bijstandsgerechtigden) krijgen recht op gunstige internetabonnementen.
Een veiliger internet en eerlijker regels voor iedereen: Om de veiligheid van netwerken en
servers te waarborgen gaan bepaalde regels ook gelden voor nieuwe aanbieders van
onlinediensten die vergelijkbaar zijn met die van traditionele marktdeelnemers. In de
toekomst moeten klanten ook via dergelijke onlinediensten het alarmnummer 112 kunnen
bereiken. Dit zal geen extra kosten voor hen meebrengen.
Een ander voorstel dat de Commissie heeft gepresenteerd, moet de rol van de nationale
toezichthouder en het BEREC59 versterken om te zorgen dat de regels voor de digitale
eengemaakte markt consequenter worden toegepast in de hele EU. Dit moet versnippering
van de markt voorkomen.
Communicatie behoeft een uitstekende en snelle infrastructuur. Het Europees Parlement, de
Raad en de Commissie hebben op 14 december 2016 een akkoord bereikt over de coördinatie
van het gebruik van de ultrahoge frequentieband (UHF-band, 470-790 MHz) met inbegrip van
de 700 MHz-band (694-790 MHz) met het oog op mobielinternetdiensten voor alle Europeanen
en nieuwe grensoverschrijdende toepassingen. Draadloze connectiviteit is afhankelijk van
radiospectrum, de belangrijkste en eindige hulpbron voor draadloze communicatie. Aangezien
radiofrequenties geen rekening houden met grenzen, moet de vrijgave van spectrum beter
worden getimed en gecoördineerd op EU-niveau om storingen te voorkomen. De
gecoördineerde vrijgave van de 700 MHz-band is voor de Unie een belangrijke stap op weg
naar 5G. De Commissie rekent erop dat dit tevens ertoe zal bijdragen de innovatieve diensten,
zoals geconnecteerde auto’s, gezondheidszorg op afstand, slimme steden of videostreaming
onderweg, in heel Europa kunnen gebruikt worden.
Een gebrek aan vertrouwen, met name ten gevolge van een ogenschijnlijk gebrek aan
rechtszekerheid, leidt ertoe dat consumenten, bedrijven en overheden aarzelen om transacties
elektronisch uit te voeren en van nieuwe diensten gebruik te maken. Een Verordening van 23
juli 201460 ( de eIDAS-Verordening genoemd - electronic IDentification and Authentication
Services) heeft tot doel het vertrouwen in elektronische transacties in de interne markt te
vergroten door te voorzien in een gemeenschappelijke grondslag voor veilige elektronische
interactie tussen burgers, bedrijven en overheden, en bijgevolg ook de doeltreffendheid van
publieke en private onlinediensten, e-business en elektronische handel in de Unie te verhogen.
59
Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council establishing the Body of European Regulators for Electronic Communications, COM(2016) 591 final, 14 September 2016
60 Verordening (EU) Nr. 910/2014 van het Europees Parlement en de Raad van 23 juli 2014 betreffende
elektronische identificatie en vertrouwensdiensten voor elektronische transacties in de interne markt en tot intrekking van Richtlijn 1999/93/EG, PB L 257 van 28 augustus 2014
E-commerce
30
Belangrijk voor de ontwikkeling van elektronische handel zijn de ermee gepaarde gaande
betalingsdiensten. Hiertoe werd in 2007 een richtlijn61 uitgevaardigd die streeft naar één
gemeenschappelijke Europese betaalruimte. Deze richtlijn biedt een rechtskader voor alle
aanbieders en gebruikers van betalingsdiensten binnen de Europese Unie en heeft als doel de
marktwerking binnen de EU te versterken, de informatie- en transparantievereisten duidelijker
en consistenter te maken, en de rechten en plichten van gebruikers en aanbieders van
betaaldiensten te versterken. Ook een Verordening uit 200962 betekende een belangrijke stap in
de richting van een daadwerkelijke Europese betaalruimte. De voornaamste regels uit de
Verordening betreffen een zelfde tarief voor nationale en grensoverschrijdende betalingen, info
over IBAN/BIC ter vergemakkelijking van de automatisering van betalingen en de Europese
domiciliëring (bereikbaarheid betalingsaanbieder en afwikkelingsvergoeding). De wetgeving
over elektronisch geld wordt geregeld in Richtlijn 2009/110/EG63. Deze Richtlijn definieert
elektronisch geld, bepaalt welke instellingen – naast de klassieke kredietinstellingen en
financiële instellingen - gerechtigd zijn om, mits een bijzondere vergunning, elektronisch geld
uit te geven en bevat ook een aantal regels die de uitgevers van elektronisch geld moeten
respecteren inzake terugbetaling aan de houder van elektronisch geld. Op 23 december 2015
werd de nieuwe Richtlijn Betalingsdiensten64 in het Publicatieblad van de EU gepubliceerd. De
Richtlijn vervangt de eerste Richtlijn Betalingsdiensten uit 2007 en wijzigt een aantal andere
Richtlijnen (onder meer Richtlijn 2009/110/EG). De nieuwe richtlijn heeft tot doel de bestaande
regelgeving aan te passen aan de evoluties die de voorbije jaren op technologisch vlak hebben
plaatsgevonden (en die hebben geleid tot een toenemend aantal elektronische en mobiele
betalingen en de opkomst van nieuwe soorten betalingsdiensten), alsook de veiligheid van
betalingsdiensten te versterken. Daarnaast wenst de Europese wetgever met de nieuwe richtlijn
het toepassingsgebied van de regelen inzake betalingsdiensten te verduidelijken en te
vermijden dat tal van innoverende betalingsdiensten buiten het toepassingsgebied van de
richtlijn zouden vallen.
61
Richtlijn 2007/64/EG van het Europees Parlement en de Raad van 13 november 2007 betreffende betalingsdiensten in de interne markt tot wijziging van de Richtlijnen 97/7/EG, 2002/65/EG, 2005/60/EG en 2006/48/EG, en tot intrekking van Richtlijn 97/5/EG, PB L 319 van 5 december 2007. In het Belgisch recht worden elektronische betalingen beschouwd als betalingsdiensten en geregeld door titel 3 betalingsdiensten van boek VII van het Wetboek van Economisch Recht. Boek 2 van de wet van 21 december 2009 (zie voetnoot 20) voorziet in de omzetting van de titels I en II en de artikelen 83, 86 (1) en (2), 88, 92 en 94 van Richtlijn 2007/64/EG van het Europees Parlement en de Raad van 13 november 2007 betreffende betalingsdiensten in de interne markt
62 Verordening (EG) nr. 924/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 16 september 2009 betreffende
grensoverschrijdende betalingen in de Gemeenschap en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 2560/2001, PB L 266/11 van 9 oktober 2009
63 Richtlijn 2009/110/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 september 2009 betreffende de toegang
tot, de uitoefening van en het prudentieel toezicht op de werkzaamheden van instellingen voor elektronisch geld, tot wijziging van Richtlijnen 2005/60/EG en 2006/48/EG en tot intrekking van Richtlijn 2000/46/EG, L 267/7 van 10 oktober 2009. Deze richtlijn werd in Belgisch recht omgezet door de wet van 21 december 2009 op het statuut van de betalingsinstellingen en van de instellingen voor elektronisch geld, de toegang tot het bedrijf van betalingsdienstaanbieder en tot de activiteit van uitgifte van elektronisch geld en de toegang tot betalingssystemen, B.S. 19 januari 2010
64 Richtlijn (EU) 2015/2366 van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2015 betreffende
betalingsdiensten in de interne markt, houdende wijziging van de Richtlijnen 2002/65/EG, 2009/110/EG en 2013/36/EU en Verordening (EU) nr. 1093/2010 en houdende intrekking van Richtlijn 2007/64/EG, PB L 337 van 23 december 2015
E-commerce
31
Een ander aspect dat de volle aandacht van de Commissie heeft, is dat van de BTW-
regeling65. Het BTW-recht maakte tot 31 december 2014 een onderscheid tussen B2C en B2B
verkopen. Voor die laatste, of het nu ging om goederen of diensten, was er een zogenaamde
‘verlegging van heffing’. Dit betekende dat de verkoper zelf geen BTW diende aan te rekenen
op de factuur, maar dat de ontvanger in zijn thuisland wel moest aangeven dat hij goederen of
diensten had ontvangen uit een andere lidstaat en vervolgens de verschuldigde BTW diende te
betalen aan de belastingdienst in zijn thuisland. Voor B2C verkopen van diensten werd de
dienst gelokaliseerd in het land waar de dienstverrichter was gevestigd. Dit betekende dat een
Belgisch bedrijf dat diensten leverde aan een buitenlandse consument, gewoon de Belgische
BTW moest aangerekend worden. Dat bezorgde heel wat dienstenleveranciers in Europa een
concurrentienadeel omdat de BTW-tarieven in verschillende lidstaten niet gelijklopen en
eenzelfde dienst voor eenzelfde nettoprijs toch een andere totaalprijs kon hebben, enkel en
alleen omdat een hogere BTW moest aangerekend worden. Dit betekende concreet dat indien
een Belgisch bedrijf software verkocht via haar website en bijvoorbeeld een Duitse
klant/particulier had, dat bedrijf tot eind 2014 Belgische BTW moest aanrekenen op de factuur.
In Duitsland zou diezelfde particulier voor dezelfde dienst een lagere prijs betaald hebben. Het
BTW-verschil kon m.a.w. voor de consument een doorslaggevende invloed hebben op de totale
prijs. De Europese Commissie vaardigde daarom richtlijn 2006/113/EG en wijzigingsrichtlijn
2008/8/EG uit. Onder invloed van deze laatste wordt de levering van online diensten altijd
belast in het land waar de klant gevestigd is en volgens de BTW-tarieven die ter plaatse gelden.
Deze gewijzigde plaatsbepalingsregels hebben dan ook tot gevolg dat een Belgische
onderneming buitenlandse btw moet aanrekenen aan uw klanten. Concreet heeft het bedrijf de
keuze ofwel om zich te registreren in elke lidstaat waar een particuliere afnemer is gevestigd
ofwel om te opteren voor het zogenaamde "Mini One Stop Shop" (MOSS)- systeem66. Dit
laatste houdt in dat het bedrijf via MOSS aangifte doet in België van alle belastbare handelingen
in de lidstaten waar het niet gevestigd is. Via de gewone btw-aangifte blijft het bedrijf de
belastbare handelingen die het in België verricht verder aangeven. De Commissie heeft op 7
april 2016 een actieplan als mededeling67 uitgevaardigd waarin het traject wordt uitgestippeld
voor de verwezenlijking van een gemeenschappelijke BTW-ruimte in de EU. De Commissie stelt
vast dat het huidige BTW-stelsel, dat als overgangsregeling was bedoeld, versnipperd is,
ingewikkeld is voor het groeiende aantal bedrijven dat grensoverschrijdend opereert, en de
mogelijkheid open laat voor fraude: binnenlandse en grensoverschrijdende transacties worden
verschillend behandeld en goederen en diensten kunnen zonder BTW op de eengemaakte
markt worden gekocht. Hiertoe is de Commissie voornemens een wetgevingsvoorstel in te
dienen om een definitief BTW-stelsel op te zetten. De basis van dit definitieve stelsel wordt
gevormd door de afspraak tussen EU-wetgevers dat het BTW-stelsel dient te berusten op het
65
Zie Richtlijn 2006/112/EG van de Raad van 28 november 2006 betreffende het gemeenschappelijke stelsel van belasting over de toegevoegde waarde, PB L 347 van 11 december 2006, en Richtlijn 2008/8/EG tot wijziging van richtlijn 2006/112/EG. Verder ook Uitvoeringsverordening (EU) Nr. 1042/2013 van de Raad van 7 oktober 2013 tot wijziging van Uitvoeringsverordening (EU) nr. 282/2011 wat betreft de plaats van een dienst, PB L 284/1 van 26 oktober 2013. Richtlijn 2008/8/EG werd in Belgische wetgeving omgezet via de programmawet van 19 december 2014, B.S. 29 december 2014
66 De MOSS-regeling is een administratieve vereenvoudiging, aangezien het bedrijf zich niet in elke lidstaat waar
een particuliere afnemer is gevestigd moet registreren en daar btw-aangiften moet indienen. Het bedrijf moet zich slechts eenmaal registreren via de eigen lidstaat en moet slechts per kwartaal één btw-aangifte indienen (en btw betalen) over de uitgevoerde dienstprestaties gelokaliseerd in de verschillende lidstaten. De bedragen worden door de Belgische administratie overgemaakt aan de verschillende lidstaten.
67 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad en het Europees Economisch en Sociaal
Comité over een actieplan betreffende de BTW, Naar een gemeenschappelijke BTW-ruimte in de EU - Tijd om knopen door te hakken, COM(2016) 148 final, 7 april 2016
E-commerce
32
beginsel van belastingheffing in het land van bestemming van de goederen. Dit houdt in dat de
belastingvoorschriften op grond waarvan de leverancier van goederen BTW van zijn afnemer
int, worden uitgebreid tot grensoverschrijdende transacties. Op 1 december 2016 heeft de
Commissie een wetgevingsvoorstel68 gelanceerd om de BTW voor grensoverschrijdende e-
commerce te moderniseren en te vereenvoudigen, met name voor kleine en middelgrote
ondernemingen. Het voorstel van de Europese Commissie wordt nu ter raadpleging aan het
Europees Parlement en ter goedkeuring aan de Raad voorgelegd. Het is de bedoeling dat het
beslissingsproces reeds in de loop van 2017 kan worden afgerond. De belangrijkste
maatregelen betreffen nieuwe btw-regels voor de onlineverkoop van goederen en diensten
waardoor bedrijven voortaan één kwartaalaangifte indienen voor alle btw die in de EU
verschuldigd is via het online btw-éénloketsysteem, de vereenvoudiging van de btw-regels voor
micro-ondernemingen en start-ups die onder de drempel van € 10.000 grensoverschrijdende
verkopen dezelfde btw-regels kunnen blijven toepassen als in hun thuisstaat, maatregelen
tegen btw-fraude van buiten de EU en gelijke regels voor het heffen van btw op e-boeken, e-
kranten en hun gedrukte tegenhangers.
Bescherming van persoonlijke gegevens is een ander belangrijk aandachtspunt gerelateerd
aan e-commerce. Richtlijn 95/46/EG69 was tot voor kort op Europees niveau de referentietekst
op het gebied van de bescherming van persoonsgegevens. De richtlijn voorzag in een
regelgevingskader dat tot doel heeft een evenwicht tot stand te brengen tussen een hoog
niveau van bescherming van de persoonlijke levenssfeer en het vrij verkeer van
persoonsgegevens in de Europese Unie (EU). Daartoe werden in de richtlijn strenge
beperkingen gesteld aan het verzamelen en het gebruik van persoonsgegevens en werd
verlangd dat in elke lidstaat een nationaal onafhankelijk orgaan wordt opgericht dat bevoegd is
voor de supervisie van alle activiteiten die in verband staan met het verwerken van
persoonsgegevens. De richtlijn beoogde de rechten en vrijheden van personen te beschermen
bij de verwerking van persoonsgegevens door de belangrijkste criteria vast te stellen voor een
rechtmatige verwerking en de kwaliteit van de gegevens. In januari 2012 heeft de Commissie
een ingrijpende hervorming van de EU-regels op het gebied van gegevensbescherming
voorgesteld70,71. Deze hervorming, onmisbaar voor de digitale interne markt, stond hoog op de
agenda in 2015. Op 15 december 2015 hebben het Europees Parlement en de Raad hierover
overeenstemming bereikt, nadat definitieve onderhandelingen tussen de drie instellingen
hadden plaatsgevonden. Op 18 december 2015 heeft het Comité van permanente
68
Modernising VAT for cross-border B2C e-commerce, Proposal for a Council Directive amending Directive 2006/112/EC and Directive 2009/132/EC as regards certain value added tax obligations for supplies of services and distance sales of goods, COM(2016) 757 final, 1 December 2016
69 Richtlijn 95/46/EG van het Europees Parlement en de Raad van 24 oktober 1995 betreffende de bescherming
van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens, PB L 281/31 van 23 november 1995. Deze richtlijn werd in het Belgisch recht opgenomen door de Wet van 11 december 1998 tot omzetting van de richtlijn 95/46/EG van 24 oktober 1995 van het Europees Parlement en de Raad betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrij verkeer van die gegevens, B.S. 3 februari 1999. De oorspronkelijke Belgische privacywet is de wet van 8 december 1992 tot bescherming van de persoonlijke levenssfeer ten opzichte van de verwerking van persoonsgegevens, B.S. 18 maart 1993, gewijzigd door onder meer de wet van 11 december 1998 en recentelijk nog door de wet van 23 augustus 2015
70 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio’s, Privacywaarborging in het online tijdperk – Een Europees gegevensbeschermingskader voor de 21
e eeuw, COM(2012) 9 final, 25 januari 2012
71 Voorstel voor een Verordening van het Europees parlement en de Raad betreffende de bescherming van
natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens (Algemene Verordening Gegevensbescherming), COM(2012) 11final, 25 januari 2012
E-commerce
33
vertegenwoordigers (Coreper) de met het Europees Parlement overeengekomen
compromisteksten over de hervorming van de gegevensbescherming bevestigd72. De Raad
heeft deze overeenstemming op 12 februari 2016 bevestigd met de vaststelling van een politiek
akkoord over de tekst73. Het Europees Parlement heeft op 14 april 201674 de nieuwe regels
goedgekeurd die burgers meer controle bieden over hun persoonsgegevens en een eenduidig
niveau voor gegevensbescherming in de hele EU bewerkstelligen. Minimum standaarden voor
gebruik van persoonsgegevens voor opsporingsautoriteiten maken ook deel uit van het
aangenomen pakket. Op 27 april 2016 werd de Verordening uitgevaardigd75 en op 4 mei 2016
gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie. Met de Algemene Verordening76
inzake Gegevensbescherming hebben de burgers meer controle over hun persoonsgegevens.
Burgers krijgen gemakkelijkere toegang tot eigen gegevens (meer info over de manier waarop
hun gegevens verwerkt worden), het recht op portabiliteit van gegevens (het wordt
gemakkelijker om eigen persoonsgegevens over te dragen van de ene dienstverlener naar de
andere), een duidelijker ‘recht om te worden vergeten’ (als burgers willen dat hun gegevens niet
meer worden verwerkt en er geen legitieme reden is om die gegevens bij te houden, worden
deze verwijderd) en het recht om te worden ingelicht als persoonsgegevens worden gehackt
(bedrijven en organisaties moeten de nationale toezichthoudende instantie zo snel mogelijk op
de hoogte stellen van ernstige inbreuken op de gegevensbescherming). Tegelijk kunnen
bedrijven de mogelijkheden van de digitale eengemaakte markt optimaal benutten, doordat
wordt gesnoeid in de bureaucratie (één reeks regels van toepassing in de EU, slechts één
toezichthoudende instantie, buiten Europa gevestigde bedrijven moeten dezelfde regels
toepassen als zij in de EU hun diensten aanbieden) en het vertrouwen van de consument wordt
versterkt. Een andere belangrijke richtlijn is richtlijn 2002/58/EG77 die betrekking heeft op
72
De hervorming van de gegevensbescherming is een wetgevingspakket dat door de Commissie in 2012 is ingediend ter actualisering en modernisering van de regels inzake gegevensbescherming. Het pakket bestaat uit twee wetgevingsinstrumenten: de algemene verordening gegevensbescherming (die Richtlijn 95/46/EG moet vervangen) en de richtlijn gegevensbescherming op het gebied van rechtshandhaving (die het kaderbesluit gegevensbescherming van 2008 moet vervangen).
73 De verordening is in werking getreden op 24 mei 2016 en moet toegepast worden vanaf 25 mei 2018.
74 Wetgevingsresolutie van het Europees Parlement van 14 april 2016 betreffende het standpunt van de Raad in
eerste lezing met het oog op de vaststelling van een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens, en tot intrekking van Richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (05419/1/2016 – C8-0140/2016 – 2012/0011(COD)) (Gewone wetgevingsprocedure: tweede lezing), P8_TA-PROV(2016)0125
75 Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de
bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (Voor de EER relevante tekst), PB L 119, 4 mei 2016
76 Ter info: een rechtsverordening is rechtsreeks geldig in de lidstaten, een richtlijn is bindend wat de
vooropgestelde doelstellingen betreft maar elke lidstaat staat het vrij te bepalen hoe deze doelstelling wordt bereikt via omzetting van de richtlijn naar nationale wetgeving
77 Richtlijn 2002/58/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 juli 2002 betreffende de verwerking van
persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie, gewijzigd door richtlijn 2009/136/EG van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2009 tot wijziging van Richtlijn 2002/22/EG inzake de universele dienst en gebruikersrechten met betrekking tot elektronische communicatienetwerken en –diensten, Richtlijn 2002/58/EG betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie en Verordening (EG) nr. 2006/2004 betreffende de samenwerking tussen de nationale instanties die verantwoordelijk zijn voor handhaving inzake wetgeving consumentenbescherming. De richtlijn 2002/58/ EG werd omgezet in Belgisch recht door de wet van 13 juni 2005 betreffende de elektronische communicatie, B.S. 20 juni 2005, en gewijzigd door de wetten van 10 juli 2012, 30 juli 2013 en 18 december 2015.
E-commerce
34
informatie die wordt uitgewisseld via openbare elektronische communicatiediensten zoals het
internet en mobiele en vaste telefonie en de bijhorende netwerken. Voor die diensten en
netwerken zijn specifieke regels en waarborgen vereist om het recht van de gebruiker op
privacy en vertrouwelijkheid te verzekeren.
Verder besteedt de Commissie ook aandacht aan de rol van KMO’s78 in e-commerce. Gelet op
hun positie in de Europese economie is de Commissie van oordeel dat de promotie van e-
commerce bij KMO’s en micro-ondernemingen (minder dan 10 werknemers) een belangrijke
hefboom kan betekenen voor de competitiviteit, groei en werkgelegenheid in Europa. Eén van
de hoofddoelstellingen van de studie bestond erin inzicht te verschaffen in de uitdagingen van
KMO’s met betrekking tot e-commerce: de concurrentie van grote internationale spelers in e-
commerce, de belemmeringen voor grensoverschrijdende handel, het gebrek aan
gekwalificeerd personeel, het gebrek aan financiële middelen en ondersteuning (vanwege
banken en venture capital) en belemmeringen voor online aankopen ten gevolge van
contractuele overeenkomsten tussen producenten en distributeurs. De onderzoekers gaven
tevens een aantal aanbevelingen mee voor de Europese beleidsmakers om de positie van de
KMO’s inzake e-commerce te verbeteren.
Gelet op onder meer het potentiële belang van e-commerce voor de sector van de detail- en
groothandel heeft de Europese Commissie in 2013 een Europees actieplan inzake de
detailhandel79 en een groenboek over oneerlijke handelspraktijken in de food en non-food
toeleveringsketen tussen ondernemingen aangenomen. De sector van de detailhandels- en
groothandelsdiensten is een van de belangrijkste sectoren80 in de economie van de EU en moet
een belangrijke rol spelen bij het stimuleren van groei en werkgelegenheid in het kader van de
Europa 2020-strategie. In de voorbije jaren is de toegankelijkheid van detailhandelsdiensten
aanzienlijk toegenomen, zowel wat locatie als wat beschikbaarheid betreft. De ontwikkeling van
elektronische handel is een integrerend deel geworden van de bedrijfsmodellen van
detailhandelaren, waardoor het gamma van beschikbare producten en diensten is uitgebreid en
prijsvergelijking gemakkelijker is geworden. Er zijn echter nog een aantal belemmeringen die de
vlotte werking van grensoverschrijdende toelevering, de toegang van consumenten tot
grensoverschrijdende detailhandelsdiensten en de toegang tot de markt van detailhandelaren in
de weg staan. De ontwikkeling van de elektronische handel zet de detailhandel onder druk om
zijn bedrijfsmodellen opnieuw uit te vinden. Bovendien impliceert de vervaging van de
scheidingslijn tussen sectoren (de reikwijdte van de detailhandelsdiensten blijft groeien doordat
er steeds nieuwe producten en diensten bijkomen, zoals financiële diensten, diensten op het
gebied van telecommunicatie en reisverkeer, nutsvoorzieningen, enz.) dat bedrijfsmodellen
steeds veelzijdiger worden. Alleszins is de Commissie van oordeel dat de detailhandelaren
voordeel zullen halen uit de verdere ontwikkeling van elektronische handel omdat dit hun meer
mogelijkheden zal bieden om nieuwe markten te vinden. Om het detailhandelsbeleid verder te
ontwikkelen werd een High Level Group on Retail Competitiveness opgericht die de Europese
Commissie moet adviseren over issues die de sector aanbelangen, onder meer over e-
78
European Commission, Digital Agenda for Europe - Engagement for growth and jobs, LOT 4 – ICT and commerce, final report, a study prepared for the European Commission DG Communication Networks, Conten&Technology by Bearin Point and Be Angels, 2014
79 Mededeling van de commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio's, Een Europees actieplan inzake detailhandel, COM(2013) 36 final, 31 januari 2013,
80 De sector is goed voor 11% van het BBP van de EU, 29% van de Europese kmo's en bijna 33 miljoen banen,
vooral voor jongeren, vrouwen en personen met lagere vaardigheidsniveaus of scholing (bron: Europese Commissie)
E-commerce
35
commerce. In juli 2015 heeft deze High Level Group een rapport81 opgeleverd over e-
commerce. Daarin werd beslist tot oprichting van een voorbereidende werkgroep die het
vigerende regelgevend kader tegen het licht moet houden met het oog op legistieke acties en
de creatie van een level playing field voor alle operatoren in de interne markt, zowel on- als
offline. Prioritaire aandacht moet daarbij besteed worden aan zes thema’s: het versterken van
het vertrouwen van consumenten en ondernemingen in de digitale economie en het ontwikkelen
van tools om het aanbod van ondernemingen te verbreiden, het uitvoeren van een studie die
moet nagaan of het huidige wetgevend kader voldoende geschikt is voor de eerlijke
ontwikkeling van online platforms, het implementeren van een beleid tegen oneerlijke
belastingpraktijken in de digitale wereld, het verzoenen van de nood aan gegevensbescherming
met de creatie van een kader dat bevorderlijk is voor de ontwikkeling van de digitale economie
(inclusief omni-channel retailing, d.i. klantgeoriënteerde retailbenadering via offline en online
kanalen), het faciliteren van gebruiksvriendelijke en doelmatige online betalingen en het
reduceren van kosten en het promoten van internationale samenwerking (OESO, G20).
De Europese Commissie heeft in het najaar van 2015 en het voorjaar 2016 een aantal
openbare raadplegingen georganiseerd met raakvlakken inzake e-commerce:
Public consultation on modernising VAT for cross-border e-commerce (van 25 september
2015 tot 18 december 2015). Om BTW-betalingen en –formaliteiten bij cross-border e-
commerce te vereenvoudigen, organiseerde de Commissie een openbare raadpleging. Op
die manier moet de digitale interne markt beter gaan functioneren en elektronische handel
tussen lidstaten eenvoudiger worden. De Commissie werkt aan een wetgevend voorstel om
de administratieve lasten door de verschillende BTW-systemen bij grensoverschrijdende e-
commerce te verminderen.
Public consultation on regulatory environment for platforms, online intermediairs, data and
cloud computing and the colloborative economy (van 25 september 2015 tot 6 januari 2016).
De Commissie wil met de consultatie beter grip krijgen op de rol van platforms in het
online ecosysteem. Daarmee raakt de consultatie vrijwel alle bedrijven in het digitale
domein (van zoekmachines, marktplaatsen, prijsvergelijkingssites, hostingbedrijven tot
sociale media en netwerken en app stores). De Commissie ziet allerlei voordelen voor
online platforms in economie en samenleving, maar identificeert ook allerlei mogelijke
nadelen. De vragen die de Commissie stelt gaan daarom vooral over wat nu eigenlijk een
online platform is, het niveau van de transparantie, het gebruik van persoonlijke data, de
(machts)positie tussen platform en leveranciers, en toegang tot de data. Tevens wil de
Commissie het huidige aansprakelijkheidsregime van online tussenpersonen evalueren. In
de e-commerce richtlijn is geregeld dat online tussenpersonen in beginsel niet
verantwoordelijk zijn voor de inhoud die ze doorgeven. De Commissie wil met de consultatie
inzicht krijgen of aanscherping en dus aanpassing van regels nodig is. Vragen richten zich
erop hoe een tussenpersoon gedefinieerd moet worden, of het aansprakelijkheidsregime
aanpassing behoeft en of een tussenpersoon een zorgplicht heeft voor het ontdekken van
bepaalde typen van illegale activiteiten.
Public consultation on geo-blocking and other geographically-based restrictions when
shopping and accessing information in the EU (van 25 september tot 28 december 2015).
Met deze consultatie wil de Commissie meningen verzamelen over de commerciële
barrières die het kopen en verkopen van producten en diensten binnen de EU verhinderen.
81
High Level Group on Retail Competitiveness, Report of the preparatory Working Group on e-commerce, July 2015
E-commerce
36
Het gaat bijvoorbeeld over klanten die verschillende prijzen moeten betalen voor dezelfde
goederen of een andere set van goederen krijgen aangeboden afhankelijk van de plaats
waar ze wonen. De consultatie gaat niet over de auteursrechtelijk beschermde content of
contentlicenties. Mede op basis van de consultatie presenteerde Europese Commissie op
25 mei 2016 een voorstel82 voor een Verordening aan de Raad en het Europees Parlement.
Op 28 november 2016 bereikte de Raad overeenstemming over een ontwerpverordening
voor een verbod op ongerechtvaardigde geo-blocking tussen de lidstaten. Doel van de
ontwerpverordening is het wegwerken van discriminatie op basis van de nationaliteit,
verblijfplaats of plaats van vestiging van de klant, en het stimuleren van e‑handel. Dit
akkoord werd bereikt met gekwalificeerde meerderheid van stemmen. Het zal dienen als
gemeenschappelijk standpunt van de Raad voor het aanknopen van onderhandelingen met
het Europees Parlement volgens de gewone wetgevingsprocedure van de EU. De
onderhandelingen tussen de Raad, het Europees Parlement en de Commissie gaan van
start zodra het Parlement zijn standpunt heeft bepaald. De Commissie Interne Markt en
Consumentenbescherming (IMCO) bracht bij monde van rapporteur Róza Gräfin von Thun
und Hohenstein op 22 december 2016 hun ontwerpakkoord met 78 amendementen naar
buiten die drastische wijzigingen aan het oorspronkelijke voorstel van de Commissie
voorstellen. Er wordt verwacht dat de IMCO-commissie eind april definitief zal stemmen
over dit ontwerpakkoord. Nadien zal de informele trialogen tussen de instellingen starten.
Omdat het een prioriteit voor 2017 is hoopt men in eerste lezing af te kloppen.
Raadpleging over e-privacy (van 12 april tot 5 juli 2016. In het kader van de Algemene
Verordening inzake Gegevensbescherming heeft de Europese Commissie een publieke
bevraging georganiseerd met het oog op de evaluatie en herziening van de richtlijn over e-
Privacy. Deze herziening is onderdeel van de EU-strategie voor een Digitale Eengemaakte
Markt ('Digital Agenda') en heeft de bedoeling om vertrouwen en beveiliging te verhogen
voor digitale dienstverlening in de EU. Prioriteit: bescherming van burgers en een gelijk
speelveld voor iedereen in de markt. De input uit de bevraging wordt gebruikt voor een
nieuw wetgevend voorstel over e-privacy, ter verwachten tegen het einde van 2016.
Verband houdend met de laatste consultatie maar los ervan kondigde de Commissie op 25
maart 2015 een mededingingsonderzoek aan naar geo-blocking83 en gerelateerde
belemmeringen op basis van het mededingingsrecht in de sector van de e-commerce84. Het
onderzoek zelf werd op 6 mei 201585 geopend. De eerste resultaten van het onderzoek werden
82
Voorstel voor een Verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake de aanpak van geoblocking en andere vormen van discriminatie van klanten op basis van nationaliteit, verblijfplaats of plaats van vestiging in de interne markt en tot wijziging van Verordening (EG) nr. 2006/2004 en Richtlijn 2009/22/EG, COM(2016) 289 final, 25 mei 2016
83 In maart 2016 heeft de Commissie haar eerste bevindingen gepubliceerd over geoblocking (zie ook voetnoot
74), met name dat de praktijk ruim verspreid is in de sector van de e-commerce in de EU, vooral voor digitale inhoud. Meer dan 60 % van de licentieovereenkomsten die door rechthebbenden zijn ingediend, zijn beperkt tot het grondgebied van één enkele lidstaat. Bijna 60 % van de aanbieders van digitale inhoud die hebben geantwoord, zijn contractueel met de rechthebbenden overeengekomen om geoblocking toe te passen. http://europa.eu/rapid/press-release_IP-16-922_nl.htm
84 De Commissie kan sectorale mededingingsonderzoeken voeren wanneer er aanwijzingen zijn dat een sector
niet naar behoren functioneert. De Commissie gebruikt de informatie die zij via dit soort onderzoek verkrijgt, om uit oogpunt van het mededingingsbeleid een beter inzicht in de markt te krijgen en om mogelijke pijnpunten op te sporen die de mededinging kunnen beperken.
85 http://europa.eu/rapid/press-release_IP-15-4921_nl.htm
E-commerce
37
gepubliceerd op 15 september 201686. Ondanks de vaststelling dat in Europa meer en meer
goederen en diensten via Internet worden verhandeld (ongeveer de helft van alle EU-
consumenten winkelde in 2014 online), groeit de grensoverschrijdende onlineverkoop binnen de
EU maar traag (slechts 15% van de online consumenten heeft iets gekocht bij een verkoper uit
een andere EU-lidstaat). Dit valt volgens de Commissie voor een deel toe te schrijven aan
taalkundige barrières, consumentenvoorkeuren en verschillen in wetgeving tussen lidstaten.
Toch zijn er volgens de Commissie ook aanwijzingen dat een aantal ondernemingen misschien
maatregelen neemt om grensoverschrijdende e-commerce te beperken. Zo komt het
bijvoorbeeld dat consumenten door technische barrières zoals geo-blocking soms tot bepaalde
websites geen toegang kunnen krijgen op basis van hun woonplaats of kredietkaartgegevens.
Het sectorale onderzoek moet helpen om die maatregelen beter in beeld te brengen en aan te
pakken. Dit sluit tevens aan bij de prioriteiten van de Commissie om een connectieve
eengemaakte markt tot stand te brengen. In het sectorale onderzoek ligt de nadruk op
particuliere (meer bepaald contractuele) barrières voor grensoverschrijdende e-commerce in
digitale content en goederen. De eerste bevindingen87 van het sectorale onderzoek van de
Commissie naar de e-commercesector laten zien dat geo-blocking in de EU een wijdverbreide
praktijk is. Dit komt voor een deel door de eigen keuze van bedrijven om niet naar het
buitenland te verkopen. Daarnaast spelen echter ook contractuele barrières die ondernemingen
opwerpen om consumenten te beletten online te shoppen binnen de EU.
Tenslotte dient nog melding te worden gemaakt van recente (aanzetten tot) wetgevende en
andere initiatieven van de Europese Commissie:
Mededeling van 9 december 2015 over digitale overeenkomsten88. In de strategie voor de
digitale eengemaakte markt zijn de verschillen in het overeenkomstenrecht tussen de
lidstaten aangemerkt als een van de belemmeringen voor grensoverschrijdende
elektronische handel. Om de juiste voorwaarden tot stand te brengen voor de opbloei van
de grensoverschrijdende elektronische handel zijn daarom in de strategie voor de digitale
eengemaakte mark wetgevingsvoorstellen aangekondigd voor eenvoudige en doeltreffende
regels voor grensoverschrijdende overeenkomsten voor consumenten en bedrijven in de
vorm van de harmonisatie van de contractregels voor de levering van digitale inhoud en de
online-verkoop van goederen (zie hierna). Samen met het voorstel voor een verordening
betreffende de grensoverschrijdende overdraagbaarheid van diensten inzake online-inhoud,
vormen deze voorstellen de eerste nieuwe wetgevingsinitiatieven in het kader van de
strategie voor de digitale eengemaakte markt. De twee richtlijnen zullen op gerichte wijze de
voornaamste dwingende rechten en verplichtingen van partijen bij een overeenkomst inzake
de levering van digitale inhoud en de online-verkoop van goederen volledig harmoniseren,
bijvoorbeeld inzake de conformiteit met de overeenkomst, de hiërarchie van rechtsmiddelen
en het gebruik van die middelen, het recht van de consument om de overeenkomst op te
86
http://europa.eu/rapid/press-release_IP-16-3017_nl.htm Het voorlopige verslag staat nu open voor openbare raadpleging gedurende twee maanden tot 18 november 2016. Belanghebbenden worden uitgenodigd om opmerkingen in te dienen over de bevindingen van het sectoronderzoek, aanvullende informatie in te dienen en andere problemen aan te kaarten. De Commissie verwacht dat zij het eindverslag zal kunnen publiceren in het eerste kwartaal van 2017.
87 Commission Staff Working Document, Geo-blocking practices in e-commerce, Issues paper presenting initial
findings of the e-commerce sector inquiry conducted by the Directorate-General for Competition, SWD(2016) 70 final, 18
th of March 2016
88 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad en het Europees Economisch en Sociaal
Comité, Digitale overeenkomsten voor Europa – het aanboren van het potentieel van elektronische handel, COM(2015) 633 final, 9 december 2015
E-commerce
38
zeggen. De Commissie is ervan overtuigd dat dit moet bijdragen tot een snellere groei van
de digitale eengemaakte markt door de kosten te verminderen die voortvloeien uit
verschillen in overeenkomstenrecht, rechtszekerheid te creëren voor ondernemingen,
consumenten te helpen profiteren van online grensoverschrijdend winkelen in de EU, de
schade te beperken die de consument lijdt als gevolg van gebrekkige digitale inhoud en
door in het algemeen de belangen van consumenten en ondernemingen met elkaar in
evenwicht te brengen.
Voorstel voor een richtlijn betreffende bepaalde aspecten van overeenkomsten voor de
online-verkoop en andere verkoop op afstand van goederen89. Met betrekking tot
goederen, en met name wat betreft de rechten van de consument in geval van gebrekkige
goederen, gelden er op het niveau van de EU slechts minimumvoorschriften. Als gevolg
daarvan verschillen de nationale wetgevingen in de praktijk nog steeds van elkaar. Deze
situatie schept rechtsonzekerheid, zadelt ondernemingen met extra kosten op en tast het
vertrouwen van de consument in grensoverschrijdend winkelen aan. Het voorstel bevat een
aantal voorschriften voor verkoopovereenkomsten op afstand van goederen, met name
voorschriften over de overeenstemming van goederen, de vormen van genoegdoening in
geval van gebrek aan overeenstemming en de wijze waarop die vormen van
genoegdoening kunnen worden toegepast.
Voorstel voor een richtlijn betreffende bepaalde aspecten van overeenkomsten voor de
levering van digitale inhoud90. Wat digitale inhoud betreft, kent de EU-wetgeving een
duidelijke leemte, terwijl de meeste lidstaten niet over specifieke nationale wetgeving
beschikken. In sommige lidstaten kunnen op de levering van digitale inhoud de regels
inzake koop van toepassing zijn, terwijl in andere lidstaten de regels inzake diensten of huur
kunnen gelden. Daardoor lopen de vormen van genoegdoening in geval van gebrekkige
digitale inhoud uiteen. Dit leidt voor zowel ondernemingen als consumenten tot
rechtsonzekerheid. Slechts enkele lidstaten hebben recentelijk specifieke wetgeving inzake
overeenkomsten voor de levering van digitale inhoud vastgesteld of zijn met de
voorbereiding daarvan begonnen. Wanneer op EU-niveau geen maatregelen worden
genomen, bestaat daardoor de kans op verdere versnippering van wetgeving. De in het
voorstel vervatte regels zullen van toepassing zijn wanneer consumenten voor de inhoud
met geld betalen of wanneer zij hun gegevens verstrekken om toegang tot de inhoud te
verkrijgen (bijvoorbeeld door zich online te registreren voor een online-dienst/sociale
media). De artikelen regelen onder meer de aansprakelijkheid van de leverancier voor
gebreken, omkering van de bewijslast in hoofde van de leverancier, het recht van de
consument om overeenkomsten te ontbinden en het verbod voor de leverancier om in ruil
voor digitale diensten of inhoud verkregen persoonsgegevens nog langer te gebruiken in
geval van ontbinding van de overeenkomst. Voor het voorstel over bepalingen voor levering
van digitale inhoud dienden de rapporteurs Evelyne Gebhardt en Axel Voss in het Europees
Parlement hun werkdocument91 in voor bespreking op 13 en 14 juli 2016 in de gezamenlijke
89
Voorstel voor een Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende bepaalde aspecten van overeenkomsten voor de online-verkoop of verkoop en andere verkoop op afstand van goederen, COM(2015) 635 final, 9 december 2015
90 Voorstel voor een Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende bepaalde aspecten van
overeenkomsten voor de levering van digitale inhoud, COM(2015) 634 final, 9 december 2015
91 Werkdocument inzake de richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende bepaalde aspecten van
overeenkomsten voor de levering van digitale inhoud, Commissie Interne markt en consumentenbescherming, Commissie juridische zaken, Rapporteurs: Evelyne Gebhardt, Axel Voss, DT\1098862NL.doc, PE585.510v01-00, 23 juni 2016
E-commerce
39
JURI en IMCO vergadering. In het werkdocument schuiven de rapporteurs vier principes
naar voor: een duidelijk, eenvoudig en evenwichtig contractenrecht, coherentie met andere
bestaande Europese wetgeving, afstemming met het voorstel voor de online verkoop van
goederen en een evenwichtige aanpak om te werken zowel in het voordeel van de
consumenten als ondernemingen.
Voorstel voor een verordening voor de grensoverschrijdende overdraagbaarheid van
online-inhoudsdiensten92. Het gebruik van het internet als een online content
verspreidingskanaal voor muziek, video's en games neemt de laatste jaren alleen maar toe.
Tablets en smartphones vergemakkelijken dergelijke toepassingen nog verder. De snelle
opgang die online-inhoudsdiensten maken en het toenemend gebruik van draagbare
apparatuur, ook over de grenzen heen, betekent dat de Europeanen tegenwoordig
verwachten online-inhoudsdiensten overal in de Unie te kunnen gebruiken.
Grensoverschrijdende portabiliteit heeft betrekking op online-inhoudsdiensten waartoe
consumenten legaal toegang hebben, of inhoud die zij online hebben gekocht of gehuurd in
hun woonland en waarover zij willen blijven beschikken wanneer zij binnen de EU reizen.
Wanneer mensen binnen de EU reizen, kunnen zij vaak echter niet van een dergelijke
grensoverschrijdende portabiliteit profiteren of kunnen zij dat alleen op beperkte schaal
doen. Dat grensoverschrijdende portabiliteit van online-inhoudsdiensten in de EU vaak niet
bestaat of problemen oplevert, is het gevolg van de licentiepraktijken van rechthebbenden
en/of de handelspraktijken van aanbieders. Dit voorstel beoogt de belemmeringen voor
grensoverschrijdende portabiliteit weg te nemen om doeltreffender aan de behoeften van de
gebruikers te kunnen voldoen en om innovatie in het belang van consumenten, aanbieders
en rechthebbenden te bevorderen. Het voorstel voorziet in een gemeenschappelijke aanpak
in de Unie en tegelijkertijd in een hoog niveau van bescherming voor de rechthebbenden.
Aldus draagt het bij tot de werking van de interne markt als ruimte zonder binnengrenzen
waarin het vrij verrichten en ontvangen van diensten wordt gewaarborgd.
Mededeling over auteursrechten93. Onlinediensten zijn een alledaags kanaal geworden
dat consumenten voor creatieve inhoud gebruiken en dat naast fysieke formaten, zoals
boeken en dvd's, bestaat. Inhoud kan op digitale wijze gemakkelijk en snel worden
gekopieerd. Veel mensen verwachten dat zij op meerdere toestellen, op elk moment en
overal op de eengemaakte markt toegang tot digitale inhoud hebben. De Europese
Commissie is van oordeel dat de EU-regels94 inzake auteursrechten moeten worden
aangepast aan deze nieuwe context. Zij beoogt daarbij de beschikbaarheid van creatieve
inhoud in de hele EU te verzoenen met een hoge mate van bescherming van de
rechthebbenden. Een kader voor auteursrechten dat een hoge mate van bescherming biedt,
is het fundament van het concurrentievermogen van de creatieve bedrijfstakken van
92
Voorstel voor een Verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de totstandbrenging van de grensoverschrijdende portabiliteit van online-inhoudsdiensten in de interne markt, COM(2015) 627 final, 9 december 2015. Op 26 mei 2016 bereikte De Europese Raad Concurrentievermogen een akkoord over het voorstel. Het akkoord ligt nu voor in de commissies van het Europees Parlement. Verwacht wordt dat in oktober 2016 een plenaire stemming wordt gehouden.
93 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
Comité en het Comité van de Regio’s, Naar een modern, meer Europees kader voor auteursrechten, COM(2015) 626 final, 9 december 2015
94 Thans is van toepassing: Richtlijn 2014/26/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014
betreffende het collectieve beheer van auteursrechten en naburige rechten en de multiterritoriale licentieverlening van rechten inzake muziekwerken voor het online gebruik ervan op de interne markt, PB L 84/72 van 20 maart 2014
E-commerce
40
Europa. Ook de belangrijke sectoren onderwijs, cultuur, en onderzoek hebben baat bij een
moderner en meer Europees kader. Op 14 september 2016 heeft de Europese Commissie
ter gelegenheid van de ‘State of the Union voorstellen95 gedaan voor de modernisering van
het auteursrecht. De voorstellen moeten zorgen voor meer keuze en een betere toegang tot
online-inhoud (ook in het buitenland, betere regels inzake auteursrechten voor onderwijs,
onderzoek, cultureel erfgoed en integratie van gehandicapten, en een eerlijkere en
duurzamere markt voor cultuurmakers, de creatieve bedrijfstakken en de pers. De
Commissie Juridische Zaken (JURI) in het Europees Parlement nodigde op 29 november
2016 betrokken stakeholders uit om het commissievoorstel tot hervorming van
auteursrechten te bespreken. En op 28 november 2016 is ook de Raad aan de slag gegaan
met het voorstel.
Groenboek over financiële retaildiensten96. De Commissie gaat in dit Groenboek uit van
de vaststelling dat er nog geen echte pan-Europese markten voor financiële retaildiensten
(verzekeringen, leningen, betalingen, lopende rekeningen, spaarrekeningen en andere
retailbeleggingen) bestaan. Slechts een kleine minderheid van aankopen van financiële
retaildiensten is grensoverschrijdend. Het Groenboek beoogt een inventarisatie te maken
van de specifieke belemmeringen en de manieren waarop deze kunnen ondervangen
worden. Het heeft tot doel het gemakkelijker te maken voor bedrijven die in één lidstaat
gevestigd zijn om financiële retaildiensten in andere EU-lidstaten aan te bieden, voor
consumenten om financiële retaildiensten te kopen die in andere EU-lidstaten worden
aangeboden en tenslotte voor de burgers om hun financiële producten mee te nemen als ze
naar een andere lidstaat verhuizen om te studeren, te werken of met pensioen te gaan (de
zogenaamde overdraagbaarheid). Dit Groenboek vormt een aanvulling op de
werkzaamheden van de Commissie rond de digitale eengemaakte markt en de meer
specifieke initiatieven van de Commissie rond e-commerce, in het bijzonder het sectorale
onderzoek naar e-commerce.
De oprichting van een nieuw online platform om geschillen uit e-commerce buiten de
rechtbank op te lossen. Concreet bestaat het Online Dispute Resolution (ODR) platform uit
een interactieve website die gratis en in alle officiële talen van de EU beschikbaar is.
Consumenten en ondernemers kunnen er informatie vinden over de verschillende
mogelijkheden om hun geschillen buitengerechtelijk te regelen. Daarnaast kunnen
consumenten en ondernemingen op de website een eventuele klacht indienen met
betrekking tot een online transactie. Over het algemeen zijn die procedures eenvoudiger,
sneller en goedkoper dan een rechtszaak. De deelname aan het ODR-systeem gebeurt
steeds op vrijwillige basis. Indien de onderneming of de consument weigert mee te werken
zal het geschil geregeld moeten worden via een rechtbank. Indien de ondernemer een
webshop heeft, is hij/zij verplicht de link naar het ODR-platform (http://ec.europa.eu/odr/) op
de website of webshop op te nemen. Die link moet voor consumenten gemakkelijk
toegankelijk zijn. Als de handelaar geen webshop heeft maar wel online verkoopt, dan moet
hij de link in zijn e-mail opnemen.
95
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's, Het bevorderen van een eerlijke, efficiënte en competitieve Europese op het auteursrecht gebaseerde economie in de digitale eengemaakte markt, COM(2016) 592 final, 14 september 2016; Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council on copyright in the Digital Single Market, COM(2016) 593 final, 14 September 2016
96 Europese Commissie, Groenboek over financiële retaildiensten: betere producten, meer keuze en meer
mogelijkheden voor consumenten en bedrijven, COM(2015) 630 final, 10 december 2015
E-commerce
41
3.2 Het federale beleid
3.2.1 Inleiding
Uit bovenstaande uiteenzetting kan afgeleid worden dat de ontwikkeling van de digitale
economie en van e-commerce in het bijzonder, sterk wordt aangestuurd door het Europese
beleidsniveau. Het betreft verordeningen die rechtstreeks van toepassing zijn in de nationale
rechtstelsels van de lidstaten of richtlijnen die bindend zijn wat de doelstellingen betreft en in de
nationale wetgeving moeten omgezet worden.
Niettemin kunnen zowel het federale en het Vlaamse beleidsniveau, ieder binnen de hun
geëigende bevoegdheidssferen en binnen het Europese beleidskader, een beleid op sporen
zetten om de digitale economie en e-commerce aan te zwengelen97. Daarbij toch de vaststelling
dat veruit de meeste aspecten die betrekking hebben op e-commerce federale
aangelegenheden zijn, zoals het algemeen verbintenissenrecht, de wet op de marktpraktijken
en consumentenbescherming (overeenkomsten op afstand, consumentenbescherming), de wet
op de elektronische handel (o.a. informatie en doorzichtigheid, reclame, domeinnamen),
spamwetgeving98, de privacywet (persoonsgegevens), de elektronische communicatie
(cookies), de betalingsdiensten (elektronische betalingen), de arbeidswetgeving (nachtarbeid),
fiscaliteit (BTW, fiscale stimuli voor digitale investeringen), het auteurs- en merkenrecht,
computercriminaliteit,….
3.2.2 De digitale agenda voor België
Digital Belgium99,100 is het actieplan dat de lange termijnvisie voor België schetst en vertaalt in
vijf inhoudelijke prioriteiten om de positie van België op de digitale kaart te versterken. Het doel
is om België tegen 2020 in de digitale top-3 van de Digital Economy and Society Index (zie
verder) te piloteren, 1000 nieuwe start-ups te genereren en 50.000 nieuwe jobs in een waaier
van sectoren te creëren.
De vijf pijlers van het actieplan zijn: digitale economie, digitale infrastructuur, digitale
vaardigheden en jobs, digitaal vertrouwen en digitale veiligheid, en digitale overheid.
Voor elke van deze pijlers zijn een aantal projecten uitgewerkt. Ze worden hierna bondig
geschetst.
Tabel 1: Actieplan Digital Belgium
Prioriteiten Acties
Digitale economie: sterkere concurrentie, meer innovatie en toegenomen dienstkwaliteit
Aandacht voor start-ups: Start-up plan
Digitaalvriendelijke wetgeving: rechtszeker kader voor innovatieve bedrijfsmodellen, bijvoorbeeld in
97
Aanknopingspunten hiervoor kunnen ook teruggevonden worden in het Nationaal Hervormingsprogramma van april 2016
98 Wet van 15 december 2013 houdende invoeging van Boek XII, "Recht van de elektronische economie", in het
Wetboek van economisch recht, en houdende invoeging van de definities eigen aan Boek XII en van de rechtshandhavingsbepalingen eigen aan Boek XII, in de Boeken I en XV van het Wetboek van economisch recht, B.S. 14 januari 2014
99 Digital Belgium, 20 april 2015, Alexander De Croo, Viceminister en minister van Digitale Agenda
100 Op 11 oktober 2011 vond er een Ronde Tafel plaats over de Digitale Agenda. Deze werd georganiseerd door
de FOD Economie – Algemene Directie Telecommunicatie en Informatiemaatschappij en Directoraat-Generaal “Informatiemaatschappij en Media” van de Europese Commissie
E-commerce
42
de deeleconomie
E-commerce platform: forum waarin e-commerce sector en overheid overleg plegen (bv. nachtarbeid)
E-invoicing: vanaf 2016 verplichte elektronische facturatie voor leveranciers van de federale overheid
E-signature&e-archiving: samenhangend kader voor de elektronische handtekening, de elektronische aangetekende zending en een aantal vertrouwensdiensten (elektronische zegels, tijdstempels of website authenticatie)
Digital health valley: mobiel gezondheidsplan (mobiele technologie) en samenwerkingsverbanden tussen innovatieve bedrijven, de gezondheidswereld en de publieke sector
Digitale infrastructuur: state-of-the-art netwerkinfrastructuur
Ultrasnel internet: verdere uitrol van geavanceerde breedbandinfrastructuur, toegang tot internet voor iedereen
Dynamische post-&telecommarkten: interessante en innovatieve diensten tegen correcte prijzen, gelijk speelveld voor binnenlandse en buitenlandse dienstenaanbieders, gemakkelijke switch van operator
Digitale HUB voor bedrijven: aantrekkelijke infrastructuur voor online bedrijven
Digitale vaardigheden en jobs Alliantie voor digitale vaardigheden en jobs: samenbrengen van stakeholders uit de verschillende overheden, onderwijsinstellingen en de privésector met oog op versterking van digitale competenties van alle burgers
Digitale inclusie: wegwerken van de digitale kloof, promoten van mogelijkheden van internet om mensen te verbinden
Mobiel internet voor iedereen: inhaalbeweging mobiel internet, goedkope smartphones met eenvoudige applicaties
Digitaal vertrouwen en digitale veiligheid: respecteren van rechten en doeltreffende aanpak illegale praktijken
Aanpak van illegale inhoud en praktijken: efficiënte procedures tegen illegale online content
Veilige en privacy-vriendelijke online omgeving: bewustmakingsacties voor veilig en privacy-vriendelijk gebruik van internet
Cyberveiligheid: informatie- en netwerkveiligheid, strijd tegen cybercriminaliteit, plan voor nood- en crisissituaties
Digitale overheid: tegen 2020 verlopen alle contacten met de overheid via digitale weg via een gebruiksvriendelijk kanaal
Digitaal portaal: alle dienstverlening van de overheid verloopt via één gebruiksvriendelijk en kwaliteitsvol digitaal portaal
Bedrijven en start-ups: digitale melding van alle belangrijke sleutelmomenten, verlichting administratieve lasten, kansen voor start-ups bij overheidsopdrachten
Next generation open data: transparante toegang tot publieke data van de federale overheid via één open data portaal
Operationele efficiëntie: efficiëntiewinsten creëren door verdere digitalisering van diensten en processen, gebruik van nieuwe technologieën door de overheid met het oog op een betere dienstverlening tegen een lagere kost
E-commerce
43
De POD Maatschappelijke Integratie heeft het nationale actieplan ter bestrijding van de digitale
kloof geactualiseerd101,102 met het oog op een nationaal actieplan e-inclusie 2020. Tussen
september en december 2013 werden gegevens verzameld om het nationale actieplan voor e-
inclusie te evalueren en waar nodig bij te sturen. De update werd uitgevoerd door de Fondation
Travail‐Université in samenwerking met Jan Dekelver (Thomas More / KULeuven) en Laure Van
Hoecke (LINC vzw / Mediawijs.be). Het onderzoek wil een antwoord bieden op drie punten:
De analyse van recente, voornamelijk Belgische en Europese, werken en programma’s ter
bestrijding van de digitale kloof;
Overleg met actoren op het terrein over de visie die moet worden opgenomen in de nieuwe
versie van het plan, de doelgroepen, de te behalen doelstellingen;
De formulering van aanbevelingen over de onderdelen van het plan, de opvolging en de
communicatie, met inbegrip van een perspectief op langere termijn, conform de Digitale
Agenda 2020 van de Europese Unie.
Op 5 mei 2015 werd het e-commerce platform België gelanceerd (zie verder). Het doel van dit
platform is bij te dragen tot de versterking van de Belgische e-commerce in een internationale
omgeving, in samenwerking met de vertegenwoordigers van de verschillende sectorale
organisaties.
Tevens werd op 10 juni 2015 het “Plan voor ultrasnel internet in België 2015-2020” gelanceerd.
Met 17 concrete maatregelen in 4 thematische actiegebieden wil dit plan de uitrol van een
ultrasnel internet in België sterk stimuleren. Tegen 2020 moet minstens de helft van de
aansluitingen in ons land een internetsnelheid tot 1 Gbps halen. Om dat te bereiken, moeten zo
snel mogelijk mobiele breedbandtechnologieën zoals 4G en LTE Advanced uitgerold worden
over het gehele Belgische grondgebied, en moet er ook een proactief kader voor 5G komen
zodat ons land aan de kop loopt bij het Internet of Things.
Op 22 september 2015 werd in navolging van de Grand Coalition for Digital Jobs op Europees
vlak in België het platform ‘DigitalChampions.be’ opgericht, een alliantie die stakeholders uit
overheden, onderwijs en de privésector samenbrengt en initiatieven neemt om het verwerven
van digitale competenties te versterken.
Andere initiatieven die reeds zijn gerealiseerd, zijn de lancering van een Start-up Plan (zie
verder), en de uitrol van e-facturatie voor leveranciers van de federale overheid. Eind december
2015 maakte Fedict, de Federale Overheidsdienst voor Informatie- en
Communicatietechnologie, kenbaar dat de Belgische overheidsinstanties in 2016 gebruik
kunnen maken van een uniform platform voor elektronische facturatie. Babelway, een
ontwikkelaar van software voor documentbeheer, is aangeduid om het project de komende
maanden op de rails te zetten. De oplevering is voorzien in het eerste kwartaal van 2016.
101
België beschikt sinds 2005 over een Nationaal Actieplan ter bestrijding van de digitale kloof, dat reeds tweemaal werd geëvalueerd, nl. in oktober 2010 en in december 2013 (zie voetnoot 39)
102 POD Maatschappelijke Integratie, Voorstellen voor een nationaal actieplan voor e‐inclusie tegen 2020: Update
van de studie MIIS/2010/02 “Voorbereiding van de tweede fase van het nationale actieplan ter bestrijding van de digitale kloof 2011‐2015”, Périne Brotcorne en Gérard Valenduc met de medewerking van Jan Dekelver en
Laure Van Hoecke, december 2013
E-commerce
44
3.2.3 E-commerce maatregelen
Zoals reeds aangegeven, is het digitaal beleid van de lidstaten, inclusief e-commerce, sterk
aangestuurd door de Europese regelgeving. Het is dan ook niet de bedoeling om in dit rapport
een exhaustieve oplijsting van alle mogelijke Belgische regelgeving te maken. Er wordt wel
ingezoomd op enkele recente federale (wetgevende) initiatieven met betrekking tot e-
commerce.
Het federale regeerakkoord van 9 oktober 2014 besteedt de nodige aandacht aan de
vooruitgang op het vlak van e-commerce. De federale regering wil de ontwikkeling van de
elektronische handel ondersteunen en een optimaal gebruik garanderen van nieuwe
technologieën door meer rechtszekerheid te bieden wanneer burgers online-diensten
gebruiken. Het federale regeerakkoord voorziet een concrete initiatieven. Vooreerst is er de
oprichting van een verzelfstandigd platform voor elektronische handel: “Er wordt een
verzelfstandigd platform voor elektronische handel ontwikkeld in samenwerking met de
vertegenwoordigers van de verschillende sectororganisaties. Dit platform bereidt een
ondersteunend kader voor teneinde de ontwikkeling van ‘e-commerce’ alle kansen te geven. Dit
kader is erop gericht om onze structurele handicaps ten opzichte van het buitenland weg te
werken. We denken daarbij aan:
de creatie van een gelijk Europees speelveld op vlak van productveiligheid
initiatieven voor een betrouwbaar online betaalplatform dat alle binnenlandse retailers
kunnen accepteren
Een onderzoek van de wetgeving inzake nachtarbeid om het nachtelijk voorbereiden van
verzendingen concurrentieel te maken met de buurlanden.
De verbetering van de online veiligheid door een betere opvolging van klachten (hacking,
phishing, kredietkaartfraude).
Een onderzoek naar de haalbaarheid van een volledig dekkend en meer frequent gebruikt
ADR- systeem (alternatieve geschillenbemiddeling) zodat een onderling vergelijk vlotter
buiten de rechtbank gevonden wordt.”
Daarnaast “beoogt de regering de Ethische Code van de telecommunicatie uit te breiden
naar smartphone-applicaties.” Deze Ethische Code, die werd vastgesteld bij KB van 9 februari
2011, legt strikte regels op aan aanbieders van betalende diensten via elektronische
communicatienetwerken, bijvoorbeeld wat betreft eerlijkheid en transparantie van deze
diensten, bescherming van minderjarigen, in- en uitschrijving op de diensten en reclame voor
deze diensten.
Om de rechtszekerheid en het vertrouwen in elektronische verrichtingen te bevorderen werd
met het oog op uitvoering en aanvulling van Verordening (EU) nr. 910/2014 (zie supra) een
wet103 goedgekeurd in de Kamer met het oog op standaardisatie of harmonisatie van het
concept ‘elektronisch aangetekende zendingen’. Deze wet laat toe dat elektronische diensten
en documenten dezelfde juridische waarde krijgen als hun papieren of fysieke tegenhangers en
103
Wetsontwerp tot uitvoering en aanvulling van de Verordening (EU) nr. 910/2014 van het Europees Parlement en de Raad van 23 juli 2014 betreffende de elektronische identificatie en vertrouwensdiensten voor elektronische transacties in de interne markt en tot intrekking van Richtlijn 1999/93/EG, houdende invoeging van titel 2 in boek XII “Recht van de elektronische economie” van het Wetboek van economisch recht, en houdende invoeging van de definities eigen aan titel 2 van boek XII en van de rechtshandhavingsbepalingen eigen aan titel 2 van boek XII, in de boeken I, XV en XVII van het Wetboek van economisch recht (1893/1-3), Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, Beknopt verslag plenumvergadering 7 juli 2016, CRABV 54 PLEN 119
E-commerce
45
maakt de weg vrij voor het gebruik van een aantal zgn. “elektronische vertrouwensdiensten”.
Onder “elektronische vertrouwensdiensten” wordt verstaan het versturen van elektronische
aangetekende zendingen, de elektronische handtekening, de elektronische stempel, de
elektronische tijdstempel, de elektronische archivering en de authenticatie van websites. De wet
vult tevens de Verordening aan, door een volledig en coherent juridisch raamwerk voor de
elektronische archivering aan te bieden, hetgeen niet in de Verordening wordt geregeld. Het
betreft een belangrijke schakel ter vervollediging van de creatiecyclus van een stuk, van de
ondertekening en de verzending, tot en met de bewaring ervan. Alleen zo kunnen materiële
processen onverkort worden omgezet in elektronische processen.
Ook op het vlak van privacy kondigt het regeerakkoord een aantal initiatieven aan: “In de 21ste
eeuwse wereld die steeds meer digitaal wordt ontsloten, kan privacy een schaars goed worden.
Dagelijks ontstaan nieuwe databanken -van de overheid maar zeker ook van, vaak
transnationale, private ondernemingen- met almaar meer (audiovisuele) gegevens van en over
burgers. Omdat het recht op privacy een fundamenteel grondrecht is, zal de regering voor zover
nodig het wettelijk kader voor het capteren, verzamelen, opslaan en/of gebruik van
persoonsgegevens moderniseren. waarbij het principe van de geïnformeerde toestemming in
de mate van het mogelijke het uitgangspunt is. Een innovatieve kennismaatschappij moet ook
een gids zijn op het gebied van privacybescherming. De regering zal pleiten voor een stevig
geharmoniseerd Europees privacybeleid dat de lidstaten de flexibiliteit laat om een hoger
beschermingsniveau te hanteren in het bijzonder in de domeinen overheid, gezondheid en
sociale zekerheid. Een goede bescherming van persoonsgegevens is ook essentieel in een
context van open data en systematisch of statistisch gebruik van geanonimiseerde informatie.
Intelligent gebruik van informatie kan immers ook zorgen voor meer vooruitgang en veiligheid.
Overheden en bedrijven moeten daarom transparant zijn over welke informatie zij verzamelen
en hoe ze die gebruiken. Databases van overheden kunnen regelmatig geaudit worden om
misbruik tegen te gaan. Gebruik van beveilingsmaatregelen, waaronder encryptie moet er voor
zorgen dat niemand door samenvoegen van puzzelstukken onredelijke toegang krijgt tot de
individuele levenssfeer van een persoon.
Naast de sterkere beveiliging van gegevens die bewaard worden in databanken, versterkt de
regering de rechtenbundel voor de burger op basis van volgende principes:
Controle: burgers hebben recht controle uit te oefenen over welke gegevens verzameld
worden en hoe ze gebruikt worden;
Overdraagbaarheid: burgers hebben het recht om over hun gegevens te beschikken en over
te dragen aan een andere dienstenleverancier;
Transparantie: informatie over gebruik van gegevens moet toegankelijk en begrijpbaar zijn;
Veiligheid: gegevens van burgers zullen op een secure en verantwoordelijke manier
behandeld worden;
Redelijkheid: enkel noodzakelijke gegevens zullen verzameld en verwerkt worden en
daarna vernietigd worden na een redelijke termijn;
Contextualiteit: het verzamelen en gebruik van gegevens zal gebeuren in dezelfde context
als dewelke burgers die verschaffen;
Aansprakelijkheid: misbruik of nalatigheid van gegevens wordt op gepaste manier bestraft.”
Een aantal beleidsverklaringen werken het federale akkoord dieper uit.
E-commerce
46
Vooreerst is er de beleidsverklaring van de vice-eersteminister en minister van
Ontwikkelingssamenwerking, Digitale Agenda, Telecommunicatie en Post, de heer Alexander
De Croo104, waarin wordt gesteld dat “we oog moeten hebben voor de ontwikkeling van e-
commerce die zowel bedrijven als consumenten ten goede komt.”. Daarbij wordt aangegeven
dat de Digitale Agenda voor Europa de basis moet vormen voor de ontwikkeling van een
Digitale Agenda voor België. De Digitale Agenda voor België zal aandacht hebben voor de
verschillende facetten van de digitale economie, en onder meer elektronische handel
stimuleren. Daartoe worden verschillende maatregelen ingesteld:
De ontwikkeling van een e-commerce platform, een verzelfstandigd platform voor
elektronische handel ontwikkeld in samenwerking met de vertegenwoordigers van de
verschillende sectororganisaties. Daarbij wordt gedacht aan:
de creatie van een gelijk Europees speelveld op vlak van productveiligheid
initiatieven voor een betrouwbaar online betaalplatform dat alle binnenlandse retailers
kunnen accepteren
een onderzoek van de wetgeving inzake nachtarbeid om het nachtelijk voorbereiden
van verzendingen concurrentieel te maken met de buurlanden
de verbetering van de online veiligheid door een betere opvolging van klachten
(hacking, phising, kredietkaartfraude)
een onderzoek naar een alternatieve manier van geschillenbemiddeling zodat een
onderling vergelijk vlotter en frequenter buiten de rechtbank gevonden wordt. In dat
verband zal Boek XVI van het Wetboek van Economisch Recht die de Europese
richtlijn 2013/11/EU betreffende alternatieve beslechting van consumentengeschillen
gedeeltelijk omzet, moeten worden in werking gesteld.
Een sensibilisatiecampagne via de sociale netwerken ter versterking van het vertrouwen
van consumenten bij online aankopen.
De Ethische Code voor de Telecommunicatie die wordt uitgebreid tot toepassingen voor
smartphones, rekening houdend met de ontwikkeling van nieuwe producten op de markt.
Bel me niet meer. Boek VI van het Wetboek voor Economisch Recht voorziet in de
mogelijkheid tot erkenning van een vereniging die een unieke databank beheert met de
nummers van de abonnees die geen telefonische marketing willen krijgen. Een KB zal de
erkenningscriteria voor een dergelijke vereniging regelen.
Het optimaal gebruik van nieuwe technologieën verzekeren door meer rechtszekerheid te
bieden aan de burger (consulenten en ondernemingen) wanneer ze online diensten
gebruiken en wat creatieve online inhoud betreft. Dit impliceert dat de Europese werken
inzake evaluatie van richtlijnen betreffende de elektronische handel en betreffende
bescherming van de consument, in het bijzonder binnen het domein van de verkoop op
afstand, van dichtbij zullen opgevolgd worden. Een bijzondere aandacht wordt gehecht aan
de problematiek van de intellectuele eigendomsrechten en hun uitwerking in een digitale
omgeving. In deze context moet worden gelet op de omzetting van Richtlijn 2014/26/EG
betreffende het collectief beheer van auteursrechten en naburige rechten en betreffende de
toekenning van multiterritoriale licenties voor online gebruik van muziekwerken binnen de
interne markt.
104
Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, Beleidsverklaring ‘Digitale Agenda, Telecommunicatie en Post’, DOC 54 0020/016, 20 november 2014
E-commerce
47
Rechtszekerheid van digitale gegevensuitwisseling via een duidelijk en stabiel juridisch
statuut van de elektronische handtekening, de elektronisch aangetekende brief, de
elektronische archivering, de elektronische timestamp en via de aanmoediging van de
elektronische factuur. Voor dit laatste wordt een wetsontwerp houdende invoeging van titel
2 – elektronische handtekening en vertrouwensdiensten – van Boek XII in het Wetboek
voor Economisch Recht voorbereid. De elektronische facturatie zal voor de overheid
verplicht worden vanaf 2016.
De Algemene Beleidsnota105 “Digitale Agenda 2017” somt voor elk van de vijf grote prioriteiten
van het strategisch Actieplan een aantal acties op. Specifiek naar e-commerce toe wordt
aangekondigd dat de FOD Economie verder uitvoering zal geven aan een actieplan dat werd
opgesteld op basis van de obstakels die werden geïdentificeerd door het Platform voor de
elektronische handel (onder meer nachtarbeid voor e-commerce). Tevens zullen de
verschillende initiatieven op Europees niveau op de voet worden gevolgd, onder meer inzake
geoblocking en het tarief van postpakketten. Er wordt tevens een sensibiliseringscampagne
hoofdzakelijk naar kmo’s toe overwogen, waarbij de moeilijkheden die zich bij de lancering van
een e-commerce voordoen, inzichtelijker worden gemaakt en waarbij de nodige informatie voor
de ontwikkeling van deze online activiteit wordt verstrekt. Via de “Tournée Digitale” informeert
de federale overheid ondernemers en kmo’s over digitale groeimogelijkheden en het belang van
de digitale transformatie. Aandacht wordt eveneens besteed aan digitale skills en digitale
inclusie. Wat dit laatste betreft, wil de federale regering via gerichte maatregelen de digitale
kloof wegwerken. Daartoe zal onder meer het huidige systeem van sociale tarieven
geëvalueerd en gemoderniseerd worden met als dubbel uitgangspunt: digitaal én sociaal. De
operatoren zullen daarbij aangemoedigd worden om een betaalbare laagdrempelige
internettoegang te voorzien voor sociale begunstigden als alternatief voor het huidige complexe
systeem van sociale kortingen. De doelstelling is om voor sociale begunstigden
basisconnectiviteit beschikbaar te stellen aan lage prijzen. Er wordt bovendien op federaal vlak
overwogen om sociale rechten en afgeleide rechten te automatiseren en meer op elkaar af te
stemmen. Aangezien het BIPT vertegenwoordigd is in het netwerk van de federale
armoedemaatregelen, zal de procedure voor de toekenning van sociale tarieven voor
elektronische communicatie coherent moeten worden afgelijnd op wat er in de andere sectoren
gebeurt. Gelet op het succes van de campagne “Surfmobiel.be: mobiel internet voor iedereen”
wordt het opportuun geacht om zulke campagne, gericht op de sensibilisering van het publiek
over de voordelen van het gebruik van het internet over mobiele toestellen, opnieuw uit te
voeren. De regering zal tenslotte verder onderzoeken of zij, samen met de gemeenschappen en
het middenveld, e-inclusie kan bevorderen, zowel op het vlak van toegankelijkheid en toegang
als op het vlak van het gebruik van ICT in het dagelijkse leven. De deelname van vrouwen aan
het digitale leven vormt hierbij een specifiek aandachtspunt.
De toenmalige staatssecretaris voor privacy, de heer Bart Tommelein, wijst in zijn
beleidsverklaring van 13 november 2014106 op de nood aan een delicaat evenwicht tussen
privacy en andere beleidsdoelstellingen zoals veiligheid, efficiënte gegevensuitwisseling, e-
government, administratieve vereenvoudiging, innovatie, economische ontwikkeling enz. en zet
een zestal specifieke uitdagingen op de agenda: de Europese algemene verordening
gegevensbescherming, privacy op het vlak van publieke veiligheid, privacy op het vlak van
105
Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, Algemene Beleidsnota “Digitale Agenda 2017”, DOC 54 2111/003, 28 oktober 2016
106 Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, Beleidsverklaring van de staatssecretaris voor Bestrijding van
de sociale fraude, Privacy en Noordzee, DOC 54 0020/004, 13 november 2014
E-commerce
48
publieke data, privacy op het vlak van private data (open data en big data), privacy op het vlak
van nieuwe media (Facebook, Twitter, YouTube,…) en beveiliging van persoonsgegevens (data
breaches of data losses ten gevolge van onvoldoende gegevensbeveiliging of –controle).
Ook de toenmalige staatssecretaris voor fiscale fraude, Elke Sleurs, besteedde in haar
beleidsverklaring van 13 november 2014107 aandacht aan de elektronische handel: “het
toezicht op de elektronische handel wordt aanzienlijk verscherpt, onder meer wat betreft de
toepassing van de btw. In dit kader wordt overleg gepleegd met de sector binnen het op te
richten platform inzake e-handel. Het Belgium Internet Service Center wordt transversaal
ingezet.”
Tenslotte gaat de minister van Werk, Economie en Consumenten, belast met buitenlandse
Handel, de heer Kris Peeters, in zijn beleidsverklaring van 13 november 2014108 dieper in op de
aangelegenheden zoals consumentenbescherming en de Consumentenombudsdienst, de
steun aan consumentenorganisaties, intellectuele rechten en betere beschermingsregels
tussen ondernemingen. In de Algemene Beleidsnota “Economie”109 wordt de nadruk gelegd
op de sterke bescherming van de consument en een klare economische regelgeving die alle
actoren in het economisch werkveld duidelijkheid geeft over hun rechten en plichten. Onder
meer wordt aandacht besteed aan de buitengerechtelijke geschillenregeling (Boek XVI van het
Wetboek van Economisch Recht) waarvoor in juni 2015 de Consumentenombudsdienst
operationeel is geworden. Ondertussen zijn naast de Consumentenombudsdienst 11 instanties
erkend als sectoraal gekwalificeerde entiteit. Belangrijk in de beleidsnota is de aankondiging
van de beslissing door Comeos om ook een sectorale geschilleninstantie op te richten die moet
voldoen aan de eisen die worden gesteld aan gekwalificeerde entiteiten door en in uitvoering
van Boek XVI van het Wetboek van Economisch Recht. Ook de deeleconomie komt in deze
Algemene Beleidsnota aan bod. De beleidsnota merkt op dat het juridische kader en het
aansprakelijkheidsregime van het klassieke economische model in veel gevallen te
transponeren zijn naar het model van de deeleconomie. Tegelijk zijn zij op veel vlakken niet
aangepast aan het economisch model van de deeleconomie. De deeleconomie dwingt de
overheid dus om haar wetgeving in vraag te stellen en desgevallend aan te passen aan dit
nieuwe economische model. Het is de ambitie van de federale wetgever om de pijnpunten in de
wetgeving te definiëren en waar nodig aan te pakken. In de Algemene Beleidsnota “Werk”110
wordt aangekondigd dat in het werkjaar 2016-2017 de inspanningen in hoofdzaak zullen gericht
zijn op het realiseren van de moderniseringen van de arbeidsmarkt en het arbeidsrecht, die zijn
afgesproken in het kader van de begrotingsopmaak 2017. Het betreft de wet werkbaar en
wendbaar werk, de modernisering van de wet van 1996 tot bevordering van de
werkgelegenheid en tot preventieve vrijwaring van het concurrentievermogen, de verdere
uitvoering van het akkoord van de sociale partners met betrekking tot het stelsel van
werkloosheid met bedrijfstoeslag en de bevordering van de ontwikkeling van e-commerce. Wat
dit laatste betreft, wordt dieper ingegaan op het thema van nachtarbeid in de e-commerce.
Vastgesteld wordt dat er geen tot onvoldoende gebruik is gemaakt van sectorale akkoorden en
107
Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, Beleidsverklaring ‘De strijd tegen fiscale fraude’, DOC 54 0020/010, 13 november 2014
108 Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, Beleidsverklaring Economie en Consumenten, DOC 54
0020/007, 13 november 2014
109 Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, Algemene Beleidsnota “Economie” 2017, DOC 54 2111/011,
27 oktober 2016
110 Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, Algemene Beleidsnota “Werk” 2017, DOC 54 2111/018, 28
oktober 2016
E-commerce
49
de mogelijkheid om bedrijfsakkoorden af te sluiten in de e-commerce. Tegelijk, dixit de
beleidsnota, moet duidelijk zijn dat nachtarbeid ontwikkelingskansen oplevert voor e-commerce:
“Daarom schrijven we de mogelijkheid, om nachtarbeid in te voeren voor e-
commerceactiviteiten, in de wet in. Wel blijft het sociaal overleg een rol hebben bij de
implementatie op ondernemingsvlak.” De beleidsnota gaat ook dieper in op de thematiek van de
autonome medewerker in het kader van de deeleconomie: “Het groeiend belang van de
deeleconomie, en het kunnen benutten van de voordelen die ermee gepaard gaan, stellen
echter ook uitdagingen op vele vlakken, en niet in de laatste plaats op arbeidsrechtelijk gebied.
Er is namelijk nogal wat onzekerheid over de rechten en plichten van degenen die aan de
deeleconomie deelnemen. Tijdens de gedachtenvormingen rond het project “werkbaar werk” is
zo het concept van de autonome medewerker aangeraakt. Een concept dat zowel voor de
deeleconomie als voor de meer reguliere economie pertinent is. In grote lijnen zou een
autonome medewerker een werknemer zijn die een contract uitvoert, in ruil voor loon en
investering in ontwikkelingskansen, en waarbij in onderling akkoord de te behalen doelstellingen
en resultaten worden vastgelegd. Deze definitie moet verder worden verfijnd en vastgelegd in
overleg met de minister van Sociale Zaken en de staatssecretaris voor Bestrijding van de
sociale fraude. Bij de uitvoering van deze opdracht bepaalt de autonome medewerker – binnen
de in onderling overleg vastgelegde contouren en budgetten – van waaruit, wanneer en hoe
hij/zij deze opdracht vervult. De doelstellingen en/of resultaten dienen eenvoudig, eenduidig,
controleerbaar en realistisch te zijn. In 2017 wil ik samen met de andere bevoegde ministers
verder bekijken hoe we de rechten en plichten van alle betrokkenen op arbeidsrechtelijk gebied
op gebied van sociale zekerheid kunnen verzekeren.”
De federale regering heeft op 24 april 2015 de fiscale voorwaarden voor de tax shelter en
crowdfunding van start-ups111 vastgelegd, het Start-up plan112. Het Start-up plan is, zoals
gezegd, een onderdeel van Digital Belgium (zie boven), de strategie om van België een
Europese digitale topper te maken. Start-ups wordt makkelijker toegang gegeven tot
financiering zodat jong en startend ondernemerschap in innovatieve sectoren wordt
gestimuleerd en aangemoedigd. Starters kunnen ook rekenen op een verlaging van de loonkost
terwijl er voor KMO’s een digitale investeringsaftrek wordt voorzien. De uitbreiding van de
éénmalige investeringsaftrek naar digitale investeringen, zoals aankoop van betaalterminals
(elektronische betalingssystemen), systemen voor elektronische facturatie, cybersecurity maar
ook de infrastructuur voor een webshop, kreeg haar beslag in een KB113 van 2 december 2015.
De investeringsaftrek, van toepassing vanaf aanslagjaar 2016, is een fiscaal voordeel waarbij
13,5% van het geïnvesteerde bedrag in één keer éénmalig kan worden afgetrokken van de
belastbare winst. De Programmawet van 10 augustus 2015 had de verhoogde
investeringsaftrek uitgebreid tot digitale investeringen in de domeinen cybersecurity en de
elektronische handel. Het KB bepaalt welke verschillende categorieën van investeringen in
aanmerking komen voor de investeringsaftrek voor digitale investeringen, net als de criteria die
van toepassing zijn voor elk van deze investeringscategorieën.
Op 5 mei 2015 is het e-commerceplatform van start gegaan. Het platform brengt overheid,
bank, sector- en werkgeversorganisaties (Comeos, BeCommerce, FeWeb, VBO, Agoria, Unizo,
111
Onder start-up onderneming wordt in het actieplan verstaan een micro-onderneming of KMO die jonger is dan 4 jaar
112 Handleiding Start-up Plan,
http://www.decroo.belgium.be/sites/default/files/articles/Download%20hier%20het%20Start-up%Plan.pdf
113 Koninklijk besluit van 2 december 2015 tot wijziging van het KB/WIB 92 wat de investeringsaftrek voor digitale
investeringen betreft, B.S. 8 december 2015
E-commerce
50
UCM) bij elkaar om een vinger aan de pols te houden bij wat er speelt in de Belgische en
mondiale e-commercewereld. Met het gestructureerde overleg krijgen de Belgische bedrijven de
mogelijkheid om problemen en handicaps aan te kaarten en samen aan oplossingen en
innovaties te werken voor de sector. Initiatieven die op de agenda staan zijn bijvoorbeeld de
ontwikkeling van een betrouwbaar online betaalplatform dat alle binnenlandse e-retailers
zouden kunnen accepteren. Ook de aangepaste wetgeving rond nachtwerk en de verbetering
van online veiligheid zijn in het overlegprogramma opgenomen.
Op 21 december 2015 werd effectief een akkoord bereikt over nachtwerk in de
distributiesector114. Ondernemingen die behoren tot bv. de logistieke sector (PC 226) kunnen
zich dus niet op deze regeling beroepen115. Er is een zogenoemde 'kaderovereenkomst', die
algemene afspraken maakt voor de hele sector. Na dit akkoord moeten de sociale partners in
elk van de paritaire comités van de distributiesector een eigen regeling uitwerken116. Op basis
van die cao’s kunnen de ondernemingen dan een eigen regeling uitwerken. Elk bedrijf heeft dus
de mogelijkheid om de afspraken zelf concreet in te vullen. M.a.w. ook op bedrijfsniveau moet
een algemeen akkoord bereikt worden over de invoering van nachtarbeid (tussen 20u en 6u).
En tot slot moet er nog een bijzonder KB117 komen dat de nachtarbeid toelaat binnen de
limieten van (artikel 37 van) de arbeidswet. Het basisakkoord is eigenlijk een soort van
draaiboek dat bepaalt hoe de sectoren en de ondernemingen tot een legale nachtarbeid kunnen
komen. De grondgedachte van het akkoord is dat e-commerce ’s nachts maar mogelijk kan zijn,
indien die gepaard gaat met een stijging van de tewerkstelling. Dat engagement moet op elk
niveau aangegaan worden. Bedrijven die een webshop hebben, mogen magazijniers of
leveranciers voortaan ’s nachts laten werken om de bestellingen op tijd bij de klant te krijgen. Er
moet evenwel duidelijk gemaakt worden over welke activiteiten en dus welke functies het gaat,
welke vorm van nachtarbeid vereist is, welke contracten worden gebruikt en volgens welk
arbeidsregime en uurrooster de werknemers worden tewerkgesteld, of ook studenten worden
ingeschakeld en of er eventueel bijkomende compensaties zijn op ondernemingsniveau.
Daarnaast gelden sowieso de begeleidingsmaatregelen die voor nachtprestaties verplicht zijn.
Het gaat om de gedetailleerde voorwaarden voor wettelijk toegelaten nachtarbeid die
gegroepeerd zijn in de cao’s nr. 46 uit 1990 en nr.49 uit 1991 van de NAR en die dus ook
moeten toegepast worden in de e-commerce. Toch mag niet iedereen zomaar nachtwerk
verrichten. Nieuwe werknemers mogen enkel op vrijwillige basis nachtwerk uitvoeren, Jonge
werknemers (onder 18 jaar) en zwangere werkneemsters kunnen dat slechts onder bepaalde
voorwaarden. En wanneer er zich gezondheidsproblemen voordoen die te maken hebben met
nachtwerk, kan de arbeidsgeneesheer beslissen de werknemer niet langer ’s nachts te laten
114
De distributiesector omvat de ondernemingen die thuishoren onder één van de volgende paritaire comités: zelfstandige kleinhandel (201), bedienden uit de kleinhandel in voedingswaren (202), middelgrotelevensmiddelenbedrijven (202.01), grote kleinhandelszaken (311) en warenhuizen (312)
115 Op zich is dit ook niet nodig, vermits bepaalde werknemers waaronder werknemers belast met de bevrachting
en verzending, ’s nachts tewerkgesteld kunnen worden in deze sector op basis van het KB van 13 september 1998 waarbij nachtarbeid wordt toegestaan voor het uitvoeren van sommige werken in de ondernemingen die onder het Paritair Comité voor bedienden uit de internationale handel, het vervoeren en de aanverwante bedrijfstakken ressorteren (B.S. 1 oktober 1998) en de cao van 5 juli 2002 betreffende de invoering van arbeidstijdregelingen met nachtprestaties (B.S. 10 mei 2004)
116 Vijf identieke sectorale kader-cao’s van 14 januari 2016 betreffende het invoeren van nachtarbeid voor e-
commerceactiviteiten. Deze cao’s bevatten louter een sectorale omkadering van de reeds bestaande wettelijke procedures.
117 Dit KB dateert van 13 maart 2016 (B.S. 18 maart 2016) en treedt in werking vanaf 28 maart 2016. De minister
bevoegd voor Werk wordt belast met de uitvoering van dit besluit, aldus artikel 3 van het besluit.
E-commerce
51
werken. Uit een parlementaire vraag118 blijkt dat de kader-cao, en dus ook het KB dat hieraan
uitvoering geeft, vooralsnog dode letter blijft en tot op heden geen enkel bedrijf gebruik heeft
gemaakt van de mogelijkheid om nachtarbeid in de betrokken sectoren toe te passen. In de
regeringsverklaring van 16 oktober 2016 heeft de federale regering daarom beslist om de sector
van e-commerce toe te voegen aan de wettelijke lijst met uitzonderingen op het verbod op
nachtarbeid: “De derde hervorming betreft de digitale agenda en de e-commerce. We kunnen,
dat is de overtuiging, tienduizenden nieuwe jobs creëren in de digitale sectoren, maar dat is
enkel mogelijk als we ons snel aanpassen. Ons land wil op dat vlak een pionier zijn. We zijn het
eerste Europese land dat elektronische documenten dezelfde waarde toekent als papieren
documenten. Wij hebben een taxshelter gecreëerd voor jonge ondernemers, maar in de e-
commerce kunnen we niet wachten. Daarom willen we het wettelijke kader voor nachtarbeid
aanpassen. De onlinehandel zit in de lift, dus nu is het moment. We willen onze e-
commercebedrijven gelijke wapens geven in de concurrentie met onze buurlanden.” Het
voorontwerp van wet rond werkbaar en wendbaar werk dat op 28 oktober 2016 door de federale
ministerraad werd goedgekeurd, geeft uitvoering aan de regeringsverklaring van 16 oktober
2016. Algemene doelstelling is een moderner en flexibeler arbeidsrecht voor een betere
combinatie van werk en privéleven en dat werkgevers een kader geeft om het werk efficiënter
en rendabeler te organiseren en zo meer jobs te creëren en te behouden. Het wetsontwerp
bestaat uit twee delen:
A. Een algemeen, gedeelte, de sokkel genoemd, met maatregelen die onmiddellijk van
toepassing zijn op de bedrijven;
B. Een menu, een reeks van maatregelen die enkel kunnen geactiveerd worden door de
sectoren zelf.
Het wetsontwerp voorziet als sokkel onder meer in een annualisering van de arbeidsduur
waardoor het mogelijk wordt om de 38-urige werkweek gemiddeld over de duurtijd van één jaar
te bekijken. In dit kader kan bepaalde periodes tot maximaal 9 uur en 45 uur per week gewerkt
worden, op voorwaarde dat deze uren gecompenseerd worden tijdens periodes waarin minder
gewerkt wordt. Deze flexibiliteit is niet onbeperkt. Op geen enkel ogenblik mag de werknemer
meer dan 143 uren boven de gemiddelde arbeidsduur gepresteerd hebben. Indien deze grens
bereikt wordt, dan moet inhaalrust toegekend worden. De bestaande overloonregeling blijft
behouden zodat de werknemer financieel zal gecompenseerd worden indien hij tijdens
bepaalde periodes meer zal werken. In “het menu” wordt onder meer een globale hervorming
van de arbeidsduur voorzien. Via een cao kunnen de sociale partners afwijken van de normale
grenzen van de arbeidsduur. De absolute grenzen blijven 11 uur per dag en 50 uur per week
(mits het gemiddelde van 38 uur per week gerespecteerd wordt). De grens van nachtarbeid kan
verschoven worden van 20u naar 22u. Ook de ‘Plus Minus Conto’ maatregel is in “het menu”
opgenomen: via een cao kunnen internationaal concurrentiële sectoren bepalen dat de
berekening van de gemiddelde 38-urige werkweek over verschillende jaren gespreid wordt. Dit
gebeurt vandaag al in de auto-industrie en heeft tot doel om werkgelegenheid in ons land te
houden. Zowel de sokkel als het menu zijn bedoeld om mensen meer flexibel te kunnen
inzetten, vooral in de e-commerce. De Groep van 10 konden opmerkingen aan de bevoegde
minister overmaken tegen september 2016 maar zijn daar niet in geslaagd. De federale
regering heeft daarom de materie naar zich toe getrokken en één en ander in een wetsontwerp
verankerd.
118
Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, Beknopt verslag plenumvergadering, vraag van mevrouw Patricia Ceyssens aan de vice-eersteminister en minister van Werk, Economie en Consumenten, belast met Buitenlandse Handel, over “de nachtarbeid in de e-commerce” (nr. P1277), 9 juni 2016, CRABV 54 PLEN 114
E-commerce
52
Om zo goed mogelijk in te spelen op de ontwikkelingen in onze samenleving op digitaal gebied,
heeft de federale regering tevens een nieuwe belastingregeling goedgekeurd teneinde zij die dit
wensen, de mogelijkheid te bieden een activiteit in bijberoep op kleine schaal uit te oefenen, of
zelfs ondernemersactiviteiten te verrichten. Op 4 juli 2016119 is daartoe wetgeving gepubliceerd
met betrekking tot de fiscale behandeling van de zogenaamde “deeleconomie”. Deze heeft
ook invloed op het sociaal statuut van zelfstandigen. De nieuwe regels120 hebben betrekking op
de inkomsten die door natuurlijke personen verkregen worden als gevolg van hun deelname
aan de deeleconomie. Met deeleconomie wordt het volgende bedoeld: “Gezamenlijke creatie,
productie, distributie, handel en consumptie van goederen en diensten.” De distributie van deze
goederen moet gebeuren via een door de overheid erkend of georganiseerd online platform. Als
voorbeelden worden platformen als Uber, maar ook CarAmigo (voor autodelen), gebruikt.
Inkomsten verkregen uit deze activiteiten vallen in beginsel onder het nieuwe regime. Gezien
deze inkomsten beroepsinkomsten noch diverse inkomsten zijn, en dus niet aangegeven zijn,
zijn ze niet belast. Het is duidelijk dat dit oneerlijke concurrentie oplevert voor ondernemers die
gelijkwaardige diensten leveren maar die wel volledig belast worden op dergelijke activiteiten. In
het nieuwe stelsel worden deze activiteiten belast aan een tarief van 20%. Wel mag men
forfaitair een kostenaftrek van 50% toepassen. Werkelijke kosten bewijzen is niet toegelaten.
Bovendien gaat de regering er van uit dat in de deeleconomie in principe enkel goederen uit het
privévermogen gebruikt zullen worden, zodat de kosten niet op eenvoudige wijze bepaald
kunnen worden. Effectief worden deze inkomsten dus belast aan een tarief van 10%. Er zijn
enkele voorwaarden om aan dit stelsel te voldoen:
Het is van belang dat de diensten enkel aan particulieren geleverd worden;
De diensten mogen ook geen verband houden met een bestaande beroepsactiviteit van de
aanbieder als zelfstandige (of van de vennootschap waarvan hij bedrijfsleider is) (eventueel
in het vorige jaar). De vraag is wat begrepen moet worden “dezelfde activiteit” en een
“andere activiteit;”
De dienstverlening moet via het erkende platform verlopen. De aanbieder mag bijvoorbeeld
alleen betaald worden via dat platform. Als identiek dezelfde diensten ook buiten het
platform aangeboden worden, valt men voor alle activiteiten buiten het stelsel en worden al
deze inkomsten samen aanzien als beroepsinkomsten;
Het nieuwe regime geldt alleen voor inkomsten beneden een drempel van € 5.000
(geïndexeerd – het te indexeren basisbedrag is € 3.255). Gezien het stelsel pas in werking
is getreden op 1 juli van dit jaar, geldt voor de laatste zes maanden van 2016 een drempel
van € 2.500. Verdient men meer dan dit bedrag dan valt het totaalbedrag (ook het deel
beneden de drempel) als beroepsinkomsten in de gewone progressieve tarieven. Ook zijn
dan sociale bijdragen verschuldigd. Het is aan de belastingplichtige om te bewijzen dat het
géén beroepsinkomsten betreft. Dit is een omkering van de bewijslast.
De belasting wordt onder de vorm van een bronheffing ingehouden door het platform zelf. Het
platform moet jaarlijks ook fiches opmaken. De voorheffing werkt overigens niet bevrijdend
waardoor het inkomen nog altijd in de personenbelasting-aangifte van de dienstverlener
vermeld moet worden. De bijkomende kosten maken geen deel uit van de belastbare basis (en
er wordt geen voorheffing op ingehouden).
119
Programmawet van 1 juli 2016, B.S. 4 juli 2016 (ed.2) en Memorie van toelichting bij het ontwerp van programmawet van 2 juni 2016 (Kamer van Volksvertegenwoordigers doc 54 1875/001)
120 Bron: http://www.vancoile.be/nieuwsbrief/nieuwe-fiscale-en-sociale-maatregelen-op-het-vlak-van-deeleconomie/
E-commerce
53
Welke activiteiten vallen onder deze regeling? Twee belangrijke categorieën vallen niet onder
de regeling. Het betreft leveringen van goederen en verhuur van goederen. De (occasionele)
verkoop van tweedehandsspullen is in principe een normaal beheer van privévermogen. Dit is
niet belastbaar. De grens tussen verkoop en dienstverlening is echter niet altijd duidelijk. Zo valt
de belastingplichtige die voedselpakketten levert buiten het nieuwe regime. Maar wie maaltijden
bereidt met dat voedsel en die aanbiedt via het internet, valt er wel onder. Het louter verhuren
van kamers komt evenmin in aanmerking voor het nieuwe stelsel. Activiteiten als Airbnb vallen
er bijgevolg op het eerste gezicht buiten. Maar wie bijkomende diensten aanbiedt – zoals het
schoonmaken van de kamers en het klaarmaken van een ontbijt – valt voor deze geleverde
diensten wel onder dit stelsel. Wanneer er geen afzonderlijke prijs is bepaald, wordt er een
wettelijke forfaitair opsplitsing gemaakt worden. Volgens de wet wordt 20 % van de totaalprijs
wordt geacht overeen te stemmen met de bijkomende diensten.
Wie onder de nieuwe regeling valt, is ook vrijgesteld van btw en hoeft geen btw-formaliteiten te
vervullen, wanneer de plaats van de dienst België is (een rit van Brussel naar Parijs valt er dus
niet onder), en de diensten niet te maken hebben met de hoofdactiviteit van de
belastingplichtige.
De wetgever past daarnaast het sociaal statuut van de zelfstandigen aan om rekening te
houden met dit stelsel. Personen die vallen onder stelsel, zijn vrijgesteld van sociale bijdragen.
Bij overschrijding worden alle inkomsten beschouwd als gewoon beroepsinkomen en is deze
persoon onderworpen aan het sociaal statuut van de zelfstandigen. Als het gaat om een
werknemer, en hij overschrijdt het grensbedrag, dan wordt zijn activiteit uit de deeleconomie
beschouwd als een zelfstandige activiteit in bijberoep. En als die werknemer niet minstens
halftijds werkt, moet hij zich aansluiten als zelfstandige in hoofdberoep. In beide gevallen zijn de
sociale bijdragen voor zelfstandigen verschuldigd op alle inkomsten uit de deeleconomie. Wie
onder het stelsel valt, moet zich niet inschrijven bij de Kruispuntbank van Ondernemingen
(KBO).
Verder kan nog gewezen worden op de beslissing van de federale ministerraad van 25 maart
2016 waarbij op voorstel van minister van Economie en Consumenten een voorontwerp van wet
werd goedgekeurd over diverse bepalingen inzake economie. Dit voorontwerp van wet is op 29
juni 2016 uitgemond in een wet121. Eén van de onderdelen van deze wet, met name artikel 37,
moet mystery shopping in de e-commercesector mogelijk maken door ambtenaren de
bevoegdheid te geven een onderneming te benaderen door zich voor te doen als cliënten of
potentiële cliënten zonder zij hun hoedanigheid of de omstandigheid voor de uitoefening van het
toezicht moeten meedelen. Boek XV betreffende de “Rechtshandhaving”, en meer bepaald
artikel XV.2, van het Wetboek van economisch recht vormt de wettelijke basis voor de
uitoefening van toezicht, de opsporing en vaststelling inbreuken op het Wetboek. Boek XV
beoogt meer transparantie en administratieve vereenvoudiging door te streven naar uniformiteit
in de tot dan toe disparate opsporingsbevoegdheden en strafbepalingen. Diverse economische
wetten verleenden immers controlebevoegdheden aan verschillende hiertoe aangewezen
ambtenaren, voorzagen in specifieke strafprocedures en omschreven uiteenlopen de straffen.
In het licht hiervan werd in artikel XV.61, §1 WER, met betrekking tot de vaststelling van
inbreuken op de bepalingen van het WER en zijn uitvoeringsbesluiten, een eenvormig voorstel
tot betaling voorzien waarvan de vrijwillige betaling door de overtreder de strafvordering doet
121
Wet van 29 juni 2016 houdende diverse bepalingen inzake Economie, B.S. 6 juli 2016
E-commerce
54
vervallen. Ter uitvoering van artikel XV.61, §1 WER werden een KB122 en een MB123
uitgevaardigd. Het KB van 10 april 2014 stelt de bedragen vast die bij wijze van transactie door
de directeur-generaal of de adviseur-generaal van de Algemene Directie Economische
Inspectie van de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie ter betaling aan de overtreder
kunnen worden voorgesteld. Afhankelijk van het niveau van de sanctie waaronder een
bepaalde inbreuk valt, variëren deze bedragen van € 26 tot € 600.0000. Ook bepaalt het KB de
wijze waarop en de termijn waarbinnen een dergelijk voorstel tot betaling moet geschieden. Het
MB duidt de ambtenaren aan die belast zijn met de opsporing en vatststelling van de
respectieve inbreuken bepaald in artikel XV.2 van het WER. Met het ontwerp van regeling van
mystery shopping kunnen controleurs van de Economische Inspectie vanaf het najaar 2016
anoniem nagaan of e-commercebedrijven de wet naleven. Hiermee wordt de bevoegdheid van
de Economische Inspectie om zich als ‘gewone klant’ voor te doen, uitgebreid. Door de wet van
19 april 2014124, waarbij boek VII ‘Betalings- en Kredietdiensten’ en onder meer artikel XV.17
werden ingevoegd in WER, had de Economische Inspectie reeds de bevoegdheid om via
mystery shopping wanpraktijken op te sporen op de markt van hypothecair en
consumentenkredieten. Ook de FSMA (Financial Services and Markets Authority - Autoriteit
voor Financiële Diensten en Markten) heeft de bevoegdheid125 om aan mystery shopping te
doen, waarbij naast officiële controles ook anonieme klantenbezoeken worden georganiseerd
bij gereglementeerde ondernemingen (kredietgever of –bemiddelaar) om na te gaan of aan alle
vergunningsvereisten is voldaan.
3.3 Het Vlaamse beleid
3.3.1 Inleiding
Naast de vaststelling gemaakt bij de inleiding van het federale beleid (punt 3.2.1), is Vlaanderen
sinds de zesde staathervorming126 bevoegd voor de vestigingsvoorwaarden zowel ten aanzien
van handelsvestigingen (socio-economische vergunning) als ten aanzien van de toegang tot
bepaalde beroepen. Daarnaast is Vlaanderen ook bevoegd voor het toekennen van de
omgevingsvergunning127. In het ontwerp van decreet betreffende het integraal
handelsvestigingsbeleid, door de Vlaamse regering goedgekeurd op 18 december 2015,
worden de socio-economische, de milieu- en de stedenbouwkundige vergunning geïntegreerd
in de omgevingsvergunning. Daarnaast is er het Vlaamse steuninstrumentarium (KMO-
portefeuille, Winwin-lening, Waarborgregeling, O&O- en innovatiesteun, clusterondersteuning,
proeftuinen…) dat ingezet kan worden om e-commerce (ondernemerschap en
investeringsprojecten) te stimuleren, te faciliteren en te ondersteunen.
122
Koninklijk Besluit van 10 april 2014 betreffende de transactie bij inbreuken op de bepalingen van het Wetboek van economisch recht en zijn uitvoeringsbesluiten, B.S 29 april 2014
123 Ministerieel Besluit tot aanstelling van de ambtenaren die belast zijn met de opsporing en vaststelling van de
inbreuken bepaald in artikel XV.2 van het Wetboek van economisch recht, B.S. 5 mei 2014
124 Wet van 19 april 2014 houdende invoeging van boek VII "Betalings- en kredietdiensten" in het Wetboek van
economisch recht, houdende invoeging van de definities eigen aan boek VII en van de straffen voor de inbreuken op boek VII, in de boeken I en XV van het Wetboek van economisch recht en houdende diverse andere bepalingen, B.S. 28 mei 2014
125 Wet van 2 augustus 2002 betreffende het toezicht op de financiële sector en de financiële diensten, artikels 33
tot 37quinquies, B.S. 4 september 2002
126 Bijzondere wet van 24 januari 2014 met betrekking tot de zesde staatshervorming, B.S. 31 januari 2014
127 Decreet betreffende de omgevingsvergunning, 25 april 2014, B.S. 23 oktober 2014
E-commerce
55
Tenslotte kan ook de bevoegdheidsverdeling inzake elektronische communicatie nog even in
herinnering gebracht worden omdat zij ook niet zonder belang is voor aspecten in verband met
e-commerce. De Gemeenschappen waren tot aan de zesde staatshervorming ingevolge de
BWHI van 8 augustus 1980 (artikel 4, 6°) bevoegd voor de radio-omroep en televisie en ten
gevolge van de evolutieve rechtspraak van het Grondwettelijk Hof ook voor de transmissie
(technische aspecten) van deze diensten. De federale overheid bleef op grond van zijn
residuaire bevoegdheid bevoegd voor elektronische communicatie die geen ‘radio-omroep en
televisie’ is. Een samenwerkingsakkoord regelde de onderlinge consultatie tussen de
verscheidene wetgevers bij het opstellen van regelgeving alsook de samenwerking tussen
regulatoren bij het nemen van maatregelen. Door de zesde staatshervorming wordt de
omroepbevoegdheid van de Gemeenschappen aangepast aan de ingrijpende technische
evoluties en de rechtspraak van het Grondwettelijk Hof, met behoud van een federaal
regelgevend kader inzake elektronische communicatie: regulering van de
telecommunicatiemarkten, beheer van en controle op het gebruik van het spectrum,
bescherming van de consument, domeinnamen, nummering, universele dienstverlening en
privacy. Na de zesde staatshervorming worden de Gemeenschappen bevoegd voor de
inhoudelijke en technische aspecten van de audiovisuele en de auditieve mediadiensten met
uitzondering van het uitzenden van mededelingen van de federale regering. De vervanging van
het concept “radio-omroep en televisie” door de bewoordingen “audiovisuele en auditieve
mediadiensten” is vrij fundamenteel. De interpretatie van deze formulering heeft gevolgen voor
de scope van de bevoegdheidsoverdracht, omdat het gebruik van de term “mediadienst” en de
koppeling met de Richtlijn 2010/13 (richtlijn audiovisuele mediadiensten) het risico inhielden dat
Vlaanderen niet langer bevoegd zou zijn voor omroepactiviteiten die geen economische
activiteit behelzen, maar die vandaag wel degelijk onder het huidige concept “radio-omroep en
televisie” vallen. De memorie van toelichting bij het voorstel van bijzondere wet m.b.t. de Zesde
Staatshervorming stelt echter uitdrukkelijk dat “Het de bedoeling is van de indieners van dit
voorstel van bijzondere wet om de huidige bevoegdheidsverdeling te bevestigen, maar wel aan
te passen aan de technologische evoluties en aan de rechtspraak van het Grondwettelijk Hof”,
m.a.w. dat het dus niet de bedoeling is dat de gemeenschapsbevoegdheden ingeperkt worden
en dat tevens de federale regelgevende bevoegdheid voor elektronische communicatie wordt
behouden. Dit heeft als gevolg dat de gemeenschappen de bevoegdheid krijgen voor het
regelgevend en regulerend optreden voor de inhoudelijke én technische aspecten van de
audiovisuele en auditieve mediadiensten (ongeacht of die via klassieke of nieuwe (vaste of
mobiele) platformen en toepassingen (zoals internet, tablets of app’s) verspreid worden). Op die
algemene bevoegdheid van de gemeenschappen bestaan slechts twee uitzonderingen: het
gaat om de uitzending van mededelingen van de federale regering en om de algemene politie
van de radio-elektrische golven.
In 2004 heeft het Arbitragehof128 vastgesteld dat de technologische evolutie (de convergentie
tussen de telecommunicatiesector, de audiovisuele sector en de ICT-sector) leidde tot de
functionele despecialisatie van de uitzendingsinfrastructuur129, wat op zijn beurt tot gevolg had
dat de communautaire en federale bevoegdheid inzake elektronische communicatie (enerzijds
radio-omroep en anderzijds telecommunicatie in strikte zin) met elkaar verweven werden. Door
deze evolutie nam het risico op tegenstrijdige bepalingen toe. Het Hof heeft er zich bijgevolg
128
Arbitragehof, 14 juli 2004, nr. 132/2004, B.5-B.7
129 Voortaan kan ook een teledistributienetwerk worden gebruikt voor de uitzending van andere diensten dan radio-
omroep, bijvoorbeeld voor telefonie, terwijl Belgacom zijn telecomnetwerk gebruikt voor de uitzending van televisieprogramma’s
E-commerce
56
tegen verzet dat de verschillende betrokken beleidsniveaus en overheden eenzijdige
beslissingen nemen ter zake en heeft hun de verplichting opgelegd tot samenwerking130 en tot
een “in gemeenschappelijk overleg genomen regelgeving”. Uit een arrest van 15 januari 2009
van het Grondwettelijk Hof131 kan worden afgeleid dat wanneer het om elektronische
communicatie gaat, het Hof enkel een samenwerkingsverplichting oplegt wanneer het zowel
gaat om de bevoegdheid inzake radio-omroep enerzijds en die inzake telecommunicatie
anderzijds. De bijzondere wetgever heeft met artikel 43, 3° de samenwerkingsverplichting
vastgelegd. Voortaan zijn volgens het nieuwe artikel 92bis, §4sexies BWHI de
gemeenschappen ook naar de letter van de bijzondere wet verplicht om met de federale
overheid een samenwerkingsakkoord te sluiten over de coördinatie van de regelgeving en de
regulering van de aan de audiovisuele en auditieve mediadiensten en de telecommunicatie
gemeenschappelijke netwerken en van de elektronische communicatiediensten. Anders dan het
samenwerkingsakkoord van 17 november 2006 knoopt artikel 92bis, 4sexies BWHI naar de
letter ervan terug aan bij de rechtspraak van het Grondwettelijk Hof die enkel samenwerking
vereiste voor de gemeenschappelijke elektronische communicatienetwerken. Anders geregeld
in het samenwerkingsakkoord en zelfs anders dan geoordeeld door het Hof, lijkt de bijzondere
wetgever ook samenwerking te vereisen voor alle elektronische communicatiediensten. Toch
wordt in de toelichting bij de bijzondere wet verstaan te geven dat het samenwerkingsakkoord
van 2006 het in artikel 92bis, 4sexies BWHI bedoelde akkoord is. Hiermee wordt een
tegenstrijdigheid gecreëerd tussen de tekst van de bijzondere wet en de toelichting, zonder dat
bijkomende uitleg wordt gegeven over de verhouding tussen het bestaande
samenwerkingsakkoord en het nieuwe artikel 92bis, 4sexies BWHI.132
Hierna wordt beknopt ingegaan zowel op het algemene digitale beleid als op enkele specifieke
actielijnen over e-commerce Vlaamse overheid.
3.3.2 De digitale economie
Het regeerakkoord 1999-2004 van de Vlaamse regering van juli 1999 stipuleert dat de Vlaamse
regering een digitaal actieplan (‘Digitaal Actieplan Vlaanderen’) uitwerkt en implementeert. Dit
digitaal actieplan – eFl@nders gedoopt – waarvan het raamwerk op 29 maart 2002 door de
toenmalige Vlaamse regering werd goedgekeurd, sloot aan bij de doelstellingen en de
krachtlijnen van het eEurope 2002 actieplan, aanvaard op de Europese Raad van Feira op 19
en 20 juni 2000. Het omvatte vier hoofdkrachtlijnen: hoogwaardige en toegankelijke
infrastructuur, investeren in mensen en vaardigheden (leren, werken en leven in de
kennismaatschappij), stimuleren en versterken van het digitale Vlaanderen (e-government, de
uitbouw van de ICT-basis van het economisch weefsel gefocust op ICT-gebruik binnen de
130
Op 17 november 2006 werd daartoe uiteindelijk een samenwerkingsovereenkomst gesloten, die op 19 september 2007 in werking is getreden: Samenwerkingsakkoord van 17 november 2006 tussen de Federale Staat, de Vlaamse Gemeenschap, de Franstalige Gemeenschap en de Duitstalige Gemeenschap betreffende het wederzijds consulteren bij het opstellen van regelgeving inzake elektronische communicatienetwerken, het uitwisselen van informatie en de uitoefening van de bevoegdheden met betrekking tot elektronische communicatienetwerken door de regulerende instanties bevoegd voor telecommunicatie of radio-omroep en televisie, B.S 28 december 2006
131 G.H., 15 januari 2009, nr. 2/2009
132 Bronnen voor deze alinea: Belgische Senaat, Voorstel van bijzondere wet met betrekking tot de Zesde
Staatshervorming – Bijlage: de Belgische bevoegdheidsverdeling inzake elektronische communicatie, verslag van de deskundigengroep “Telecommunicatie” Eindversie 12 februari 2013, Parl.St. Senaat 2012-2013, nr. 2232/2,5 van 5 augustus 2013; Jan Velaers, Jürgen Vanpraet, Yannick Peeters, Werner Vandenbruwaene (eds.), De zesde staatshervorming: instellingen, bevoegdheden en middelen, Antwerpen-Cambridge, Intersentia, 2014
E-commerce
57
bedrijven, ICT-onderzoek en ontwikkeling en ICT-industrie met starters en doorgroeiers als
doelgroep), en een inclusieve en democratische informatiesamenleving. In het actieplan werd
ook aandacht besteed aan het stimuleren van het gebruik van nieuwe vormen van e-commerce
en e-business door het nemen van vertrouwenwekkende maatregelen.
Het Vlaams Regeerakkoord 2004-2009 voorzag met betrekking tot ICT-technologieën in een
Digitaal Actieplan Vlaanderen. Dat plan werd op 22 juli 2005 goedgekeurd door de Vlaamse
regering en bouwde verder op onder meer e-Fl@nders – Digitaal Actieplan Vlaanderen. Het
Digitaal Actieplan had als doel Vlaanderen verder uit te bouwen als vooruitstrevende
informatiemaatschappij en de digitale kloof in Vlaanderen te overbruggen. Het actieplan
voorzag hiervoor 7 krachtlijnen: een Vlaamse vertaling van het Europese i2010 actieplan,
innovatie als hefboom voor ICT, met bijzondere aandacht voor KMO’s, verdere digitalisering van
informatiekanalen, inhoud en diensten, e-vaardigheden als hefboom voor werkgelegenheid en
brug over de digitale kloof, een betere overheidsdienstverlening door ICT (e-government),
digitale toepassingen ter verbetering van de levenskwaliteit en een geïntegreerd beleid inzake
digitalisering. De vertaling van het Digitaal Actieplan Vlaanderen voor het beleidsdomein
Economie, Wetenschap en Innovatie resulteerde in het actieplan Vlaanderen i2010 “Tijd voor
een Digitale Stroomversnelling in de Innovatieketen”, dat op 20 juli 2006 werd goedgekeurd
door de Vlaamse regering. Dit actieplan ging ervan uit dat men de ICT maximaal moet benutten
als hefboom voor het versnellen van de innovatieketen. Het actieplan i2010 beoogde hier
uitvoering aan te geven volgens 5 strategische krachtlijnen, waarvan e-ondernemen er één
was: creëer grotere voorsprong in O&O, kies resoluut voor e-onderzoek, stimuleer het e-
ondernemen bij Vlaamse KMO’s, zet maximaal in op e-government en bouw duurzame bruggen
over de digitale kloof. Het actieplan Vlaanderen i2010 bevatte een concrete krachtlijn die gericht
was op het versterken van de O&O-uitgaven voor ICT.
Omdat uit een evaluatie bleek dat bepaalde actielijnen nog verdere aandacht behoefden, werd
in de beleidsnota Wetenschappelijk Onderzoek en Innovatie 2009-2014 een nieuw digitaal
actieplan Vlaanderen i2020 aangekondigd. Deze Digitale Agenda voor Vlaanderen zou een
geïntegreerd strategisch beleidskader bevatten dat bestaande en nieuwe actielijnen omvat
m.b.t. het onderzoek in het ICT domein. Inhoudelijk werd echter hoofdzakelijk aangesloten bij
het EU2020-vlaggenschip “Een Digitale Agenda voor Europa”. Voor de gehele EU2020-
strategie, en in het bijzonder voor de digitale agenda, heeft de Vlaamse regering haar bijdrage
bepaald via het Vlaams Hervormingsprogramma Europa 2020. Zoals jaarlijks gebruikelijk is,
moeten de lidstaten tegen midden april hun geactualiseerde nationale hervormingsprogramma’s
(samen met de stabiliteits- en convergentieprogramma’s) bij de Europese Commissie indienen.
Bij de actualisatie van het jaarlijks Hervormingsprogramma worden de maatregelen ten
overstaan van het voorgaande jaarprogramma aangegeven. In het Vlaams
Hervormingsprogramma 2012 Europa 2020133, de eerste in zijn reeks, wordt in uitvoering van
de geïntegreerde richtsnoeren 4 “De steun voor O&O en innovatie optimaliseren, de
kennisdriehoek intensiveren en het potentieel van de digitale economie benutten” en 6 “Het
ondernemings- en consumentenklimaat verbeteren en de industriële basis moderniseren” voor
het Europees economisch en werkgelegenheidsbeleid onder de koepel van de EU2020-
vlaggenschepen “Industriebeleid in een tijd van modernisering” en “Een digitale agenda voor
Europa” vermeld dat “de duurzame transformatie van het Vlaams economisch weefsel centraal
staat in de beleidsvisie met onderzoek en innovatie als essentiële pijlers. Een versnelde
digitalisering is daarin een cruciale uitdaging en topprioriteit.” In het luik 3.2 “Een ambitieuze
133
Vlaams Hervormingsprogramma 2012 Europa 2020, VR 2012 3003 MED 0159/2, 30 maart 2012
E-commerce
58
strategie voor O&O en innovatie” van het Vlaams Hervormingsprogramma 2012 Europa 2020
wordt ingezoomd op innovatiestrategieën en krachtenbundeling rond speerpuntdomeinen, de
versnelling van de transformatie van de Vlaamse economie door hogere innovatiekracht,
Vlaanderen als sterke, internationale, netwerkregio voor onderzoek en innovatie, de versterking
en maximale aanwending van fundamenten van de kennisbasis en een verbeterende impact,
verhoogde efficiëntie, en toenemende middelen met het oog op resultaatswinsten van het
onderzoeks- en innovatiesysteem en verwezen naar de talrijke beleidsinitiatieven, -faciliteiten
en -instrumenten die Vlaanderen rijk is op het vlak van O&O en innovatie. Wat niet duidelijk is,
is welke rol de digitalisering zou moeten spelen en hoe die rol geconcretiseerd wordt. Op het
vlak van digitale vaardigheden wordt ter uitvoering van richtsnoer 9 “De prestaties van de
onderwijs- en opleidingsstelsels op alle niveaus verbeteren en deelname aan tertiair onderwijs
vergroten” van het geïntegreerd economisch en werkgelegenheidsbeleid onder de koepel van
het Europa2020-Vlaggenschip “Jeugd in beweging” als Vlaamse beleidsdoelstelling
vooropgesteld dat iedere burger de kerncompetenties moet verwerven die nodig zijn in de
kenniseconomie waaronder ICT-vaardigheden en competenties voor levenslang leren. In de
jaarlijkse actualisatie 2016 van het Vlaams Hervormingsprogramma is er weinig of geen
spoor terug te vinden over een digitale agenda voor Vlaanderen, buiten de algemene
vermelding van het belang van de industrie 4.0 en de toenemende belangstelling voor e-
commerce vanwege burgers en bedrijven en het bestaan van steunmaatregelen vanwege
de Vlaamse overheid.
Het Vlaamse regeerakkoord 2014-2019 besteedt vooral aandacht aan de digitalisering van
de Vlaamse overheid via een actieplan “Vlaanderen Radicaal Digitaal”. Dit is een
overkoepelend programma, door de Vlaamse regering goedgekeurd op 27 maart 2015, waarbij
de inzet van informatie- en communicatietechnologie moet leiden tot een digitale overheid. Voor
overheidsdiensten die hun diensten willen digitaliseren, maakt het Agentschap Informatie
Vlaanderen ieder jaar een hefboombudget van € 10 miljoen vrij. Radicaal Digitaal omvat ook het
Begeleid Digitaal-project, dat de toegankelijkheid van deze nieuwe digitale diensten voor alle
Vlaamse burgers moet verzekeren.
Tenslotte kan vermeld worden dat de Vlaamse regering op 29 januari 2016 een lijst met
Europese prioritaire dossiers goedkeurde, thema’s uit het Commissiewerkprogramma 2016 die
Vlaanderen extra zal opvolgen omwille van de potentiële gevolgen (economisch, sociaal,
ecologisch, op regelgeving, op de begroting,…). De uitvoering van de strategie voor de digitale
eengemaakte markt maakt hiervan deel uit. Zoals boven uitvoerig uiteengezet, wil de
Commissie met het pakket inzake de Digitale Interne Markt verzekeren dat consumenten
grensoverschrijdende toegang krijgen tot digitale diensten, een gelijk speelveld creëren voor
bedrijven en de voorwaarden creëren die een dynamische digitale economie en samenleving
mogelijk maken. In de motivering van het belang van het dossier134 voor Vlaanderen wordt
gerefereerd naar het verzekeren van duurzame groei en het vrijwaren van het
concurrentievermogen van onze economische spelers én tegelijkertijd het aanpakken van grote
maatschappelijke uitdagingen. In de nota aan de Vlaamse regering worden de Europese
initiatieven van 2015 en 2016 met belang voor Vlaanderen aangestipt.
134
Nota aan de Vlaamse regering, Het werkprogramma 2016 van de Europese Commissie – inzet voor Vlaanderen, VR 2016 2901 DOC.0052/1BIS
E-commerce
59
3.3.3 E-commerce maatregelen
Beleidsdocumenten
Het e-commerce beleid komt in het regeerakkoord 2014-2019 sporadisch aan bod: “We zetten
het beleid inzake kernversterking verder en we keuren het decreet Integraal
Handelsvestigingsbeleid definitief goed, rekening houdend met de geformuleerde adviezen. We
operationaliseren de gekozen instrumentenkoffer (RUP’s/verordeningen voor afbakening
kernwinkelgebieden- en winkelarme gebieden, kleinhandelsreglementen, handelsconvenanten,
maximaal geïntegreerde vergunning…) met het oog op het voeren van een integraal
handelsvestigingsbeleid. We bereiden de handelaars voor op de uitdagingen van de online
handel.”
De beleidsnota Werk, Economie, Wetenschap en Innovatie 2014-2019 doet volgende
vaststelling: “De detailhandel is een sector die onder andere omwille van de opkomst van e-
commerce en veranderend consumentengedrag een ingrijpende transformatie ondergaat. Het
zal in belangrijke mate aan de ondernemers van de sector zijn hierop een passend antwoord te
vinden via innovatie en een verhoogde klantgerichtheid. Het Vlaams detailhandelsbeleid zal
verder ontwikkeld worden op verschillende terreinen zoals de regierol van steden en
gemeenten, de uitrol van het Integraal Handelsvestigingenbeleid, de aanpak van leegstand en
het bevorderen van e-commerce.” De beleidsbrief Werk, Economie, Wetenschap en Innovatie
2016-2017135 geeft een aantal actiemaatregelen aan: “Het actieplan e-commerce werd
gelanceerd: er kwam een sensibiliseringscampagne die zowel via klassieke als sociale media
werd gevoerd. Er werden overal in Vlaanderen inspiratiesessies georganiseerd. Handelaars
kregen ook inspiratie via de portaalsite www.hetinternetookuwzaak.be , waar ze ook en e-scan
konden uitvoeren om advies op maat te krijgen. Er werd ook een diepgaander
opleidingsprogramma aangeboden door Syntra. Het actieplan loopt verder tot 2017 waarna een
evaluatie volgt.” Verder worden binnen Werk twee VIONA-leerstoelen gelanceerd (met looptijd
tot uiterlijk juni 2019), één over arbeidsmarktintegratie van mensen met een buitenlandse
herkomst, en in het bijzonder vluchtelingen en één over de (verwachte) wijzigingen van de
banenstructuur in het algemeen en in nieuwe sectorale activiteit en economische clusters in het
bijzonder, en dit vanuit het perspectief van jobs, werknemers en activiteiten. Ook de implicaties
op het vlak van vaardigheden zullen worden onderzocht. Een derde (beperktere) opdracht
zoomt in op het in kaart brengen van de deeleconomie in Vlaanderen als concept en in zijn
verschijningsvormen op het terrein. De opdracht is een eerste aanzet tot versterkt inzicht in de
sectoren, gebruikers en activiteiten die er deel van uitmaken en in de verwachte effecten voor
de arbeidsmarkt en het bedrijfsleven. Daarnaast wil de Vlaamse regering het vernieuwde IMEC,
met de geïntegreerde iMinds business unit, een verhoogde dotatie toekennen, zodat ingespeeld
kan worden op de groeiende technologische opportuniteiten. Concreet gaat het hier dan om
nieuwe vormen van gedistribueerde en energie-efficiënte computing, sensorensystemen voor
veiligere mobiliteit en ‘Smart Cities’, een veiliger en energie-efficiënt Internet of Things,
gedistribueerde veiligheid van data door heen de informatieketen …
Commerciële inspiratie
Om detailhandelaars te ondersteunen, lanceerden de Vlaamse overheid, UNIZO en WES op 26
december 2012 het project “Commerciële Inspiratie”. Hierbij worden minimaal 600 Vlaamse
135
Vlaams Parlement, Beleidsbrief Werk, Economie, Wetenschap en Innovatie 2016-2017 ingediend door minister Philippe Muyters, 937 (2016-2017) – Nr. 1, ingediend op 21 oktober 2016
E-commerce
60
ondernemers binnen een periode van 4 jaar (tot 2017) op individuele basis begeleid. Het project
heeft ook een eigen website http://www.commercieleinspiratie.be. In de begeleidingstrajecten
wordt aandacht geschonken aan (de rol van) de fysieke winkel, maar ook aan het online
gebeuren en de digitale mogelijkheden. “Commerciële Inspiratie” beoogt een direct effect te
hebben op het ondernemerschap en het vernieuwingsgedrag van detailhandelaars. Bijkomend
is het project gericht op kernversterking, een prioriteit in het winkelbeleid van de Vlaamse
regering.
Het basisopzet van dit project bestaat erin om bij gevestigde detailhandelaars een proces op
gang te brengen waarbij zij scenario’s uitwerken voor de toekomst van hun zaak in het snel
evoluerend detailhandelslandschap. Met “Commerciële Inspiratie” richten de Vlaamse overheid,
UNIZO en WES zich tot handelaars die minstens 50% B2C werken. Hun zaak dient te
beschikken over een commerciële ruimte die publiek toegankelijk is en waar er persoonlijk
klantencontact plaatsvindt. Gezien dit project een actie is die kadert in uitvoering van de
startnota ‘winkelen in Vlaanderen’, moet per deelnemende stad of gemeente het merendeel van
de deelnemende kleinhandelszaken in een kern gevestigd zijn. UNIZO-WES biedt ondernemers
een individueel begeleidingstraject met aangepaste methodieken, formats en tools. Het traject
bestaat uit vier sessies (kennismakingsproces, brainstormsessie, opvolggesprek, resultaat:
Inspiratierapport) per individuele ondernemer. Iedere ondernemer krijgt een eigen coach
toegewezen. Het finale inspiratierapport omvat naast een situatieschets van het lokale
detailhandelslandschap en actuele trends ook een SWOT-analyse met op maat gemaakte en
(financieel) haalbare actieplannen, geïllustreerd met inspirerende voorbeelden.
UNIZO-WES werkt bij het project “Commerciële Inspiratie” nauw samen met de deelnemende
steden en gemeenten. Lokale overheden zijn in dit project een essentiële partner. Van steden
en gemeenten wordt verwacht dat ze een duiding geven bij lokale economische noden,
problemen en opportuniteiten. Daarnaast wordt ook een financiële en logistieke bijdrage
gevraagd. Bovenop de cofinanciering van de individuele begeleidingstrajecten, kan de promotie
en communicatie naar handelaars in samenspel met UNIZO-WES gebeuren. UNIZO-WES
bezorgt elke deelnemende stad of gemeente een draaiboek waarin het volledige traject wordt
uitgelegd. Verder stelt ze communicatiemateriaal ter beschikking en maakt ze een beknopte
situatieschets van het lokaal handelsklimaat en –apparaat op. De toegewezen coach koppelt
tweemaandelijks terug over de voortgang van het project in de stad of gemeente. Na afronding
van alle trajecten is er een laatste terugkoppeling en evaluatie.
Sectorconvenanten 2016-2017
Zoals verder uitvoerig wordt toegelicht, zal de dynamiek van de arbeidsmarkt onder invloed van
de digitalisering veranderen. Het is in die optiek belangrijk om een goed zicht te hebben op de
competentienoden en behoeften die digitalisering met zich meebrengt. Bij VDAB werd een
expertiseteam digitalisering samengesteld om de trends over de beroepenclusters heen te
capteren en te delen zodat de curricula kunnen worden aangepast. Deze trends worden verder
ook meegenomen in het uitschrijven van de tactische lijnen van de Vlaamse sectorale
ondernemingsplannen (per beroepencluster) bij VDAB.
Ook in de sectorconvenants 2016-2017 hebben sectoren aandacht voor de impact van
digitalisering en automatisering. De uitdagingen die in de convenants worden geformuleerd
hebben betrekking op e-commerce, augmented reality, big data, sociale media, smart grid, 3D-
printing …
E-commerce
61
Project VIL 4 e-boost en E-green
Het Vlaams Instituut voor de Logistiek136 voert in de eerste plaats collectieve
onderzoeksprojecten uit om de competitiviteit van de Vlaamse logistieke bedrijven te verhogen.
Tot 80% van deze projecten wordt gesubsidieerd.
In het project “VIL 4 e-boost”, opgestart op 4 oktober 2013, onderzoekt het VIL samen met 14
bedrijven hoe webshops en logistieke dienstverleners de troeven van Vlaanderen optimaal
kunnen uitspelen. Vanuit de vaststelling dat een groot deel van de Vlaamse online aankopen in
buitenlandse distributiecentra verwerkt worden, is het uiteindelijke doel het tij om te keren door
via Vlaamse e-fulfillment centra internationaal door te breken en onze buurlanden te bedienen
met e-commerce producten.
Het project ‘VIL 4 e-boost’ moet een antwoord bieden op de vraag waarom Vlaanderen veelal
vanuit het buitenland wordt bediend door e-commerce. De logistieke sector in Vlaanderen ziet
kansen en potentieel om gelijke tred te houden met de forse groei van de e-commerce. Deze e-
boost kan de Vlaamse economie toegevoegde waarde bieden. Uit een studie van november
2014, uitgevoerd door PwC137 in het kader van het project ‘VIL 4 e-boost’, blijkt dat Vlaanderen
relatief goed scoort ten opzichte van 44 regio’s als ideale plaats voor Europese e-commerce
distributiecentra. Uit een SWOT-analyse blijkt dat Vlaanderen klaar is voor een e-boost en veel
troeven heeft, onder meer een hoge reactiviteit om snel in te spelen op de groeiende e-
commercemarkt. Echter, ten overstaan van de ons onmiddellijk omringende, concurrerende
regio’s komt Vlaanderen met die score minder goed uit de verf: Vlaanderen komt pas op de
zesde plaats na Rheinland-Pfalz, Saarland, Wallonië, Zuid- en West-Nederland. De loonkost,
het aanbod van bouwterreinen en een gunstig investeringsklimaat zijn volgens VIL drie
bepalende factoren voor het succes van een e-logistieke ondernemer. En net voor deze drie
factoren scoort Vlaanderen minder goed tegenover haar buurregio’s.
Op 26 september 2014 heeft VIL de kick-off gegeven van het project E-green. Samen met
dertien bedrijven wil VIL op zoek gaan naar manieren om de Vlaamse e-commerce op een
duurzame manier te optimaliseren, vanuit de overweging dat een efficiëntere e-logistiek niet
alleen een bedrijfseconomische maar ook een maatschappelijke noodzaak is. Een uitgebreide
consumentenbevraging moet onder meer nagaan of consumenten bereid zijn anders,
milieubewuster, om te gaan met levering van hun e-bestellingen. Maar ook andere maatregelen
die impact hebben op het groener en efficiënter maken van de e-logistiek worden opgelijst en
geëvalueerd naar hun impact op kosten en maatschappij (bv. bundeling van leveringen,
slimmere afleverpunten, alternatieve voertuigen, aanpassingen aan de verpakking).
136
Het VIL heeft nog andere projecten rond e-commerce opgestart. Zo focuste het VIL in 2011 met het project ‘e-fulfillment’ op de last mile, de aflevering bij de klant. In 2012 startte het VIL op vraag van de sector met het project ‘E-warehouse’, gericht op het logistieke proces vóór de aflevering bij de klant: de onderafwikkeling. In een magazijn voor e-commerce heeft men te maken met kleine pickhoeveelheden, steeds minder tijd tussen order en orderafhandeling, veel retouren, personalisering van verpakking en sterk fluctuerende volumes. Dit roept vragen op naar de aanpassing van de magazijnen aan e-commerce en de factoren waarmee dient rekening te worden gehouden.
137 PwC bracht 21 locatiefactoren in kaart, waaronder de nabijheid van de koopkracht en de markt voor e-
commerce, de investeringsaantrekkelijkheid, de beschikbaarheid van magazijnen/logistieke gronden, de wegendichtheid en de logistieke expertise. In geen van deze e-locatiefactoren haalt Vlaanderen de sterkste score. Vlaanderen scoort laag in de ranking voor investeringsaantrekkelijkheid, wegcongestie, beschikbaarheid van magazijnen en bouwgrond, werknemer-werkgever relaties en arbeidskost. Sterk staat Vlaanderen met distributie-infrastructuur (wegendichtheid en zeehavens), huurprijs van magazijnen, marktnabijheid en ook voor arbeidsflexibiliteit (eenvoudige(re) ontslagprocedures in België)
E-commerce
62
Het VIL stelt op basis van o.a. de consumentenbevraging en best practices een simulatiemodel
op dat het voor de bedrijven mogelijk moet maken de kosten en milieu-impact van nieuwe
werkwijzen op een eenvoudige manier te kwantificeren. Het model geeft antwoord op vragen
als: “wat als we de levertermijn verlengen voor bepaalde producten? Wat als de leveringen
regionaal gebundeld worden?” De verschillende maatregelen worden vervolgens samen met de
deelnemende bedrijven in de praktijk uitgetest.
Met een slotevent op 29 september 2016 werd het project E-green officieel afgerond. Uit de
grootschalige enquête binnen dit project bleek alvast dat de consument blijft vasthouden aan
thuisleveringen bij online bestellingen en weinig bereidheid toont extra te betalen voor een
aantoonbaar duurzamere levering. Meer inzetten op afhaalpunten kwam naar voor als een
efficiënte manier om zowel de kost van de last mile als de CO2-afdruk ervan te verminderen.
Stille en duurzame stadsdistributie: PIEK-project
In de sfeer van het E-green project kan ook gewezen worden op het project rond stedelijke
distributie: het PEIK-project.
In een eerste fase werd in 2011 een PIEK-proefproject opgezet in samenwerking met 9 steden
en gemeenten en Colruyt en Delhaize met het oog op stille beleveringsprojecten. Dat gebeerde
via technische ingrepen aan vrachtwagens, aanpassingen aan het laad- en losmateriaal en de
laad- en losplaatsen en de opleiding van chauffeurs en winkelpersoneel. De resultaten van het
PIEK-proefproject werden als positief ervaren: de verkeersveiligheid verhoogt omdat er minder
gemengd verkeer is met de zwakke weggebruikers en de klanten, de omwonenden reageren
positief op de inspanningen om stil te leveren, de leveringen gebeuren efficiënter en met een
betere spreiding, er is een daling van het brandstofverbruik, de uitstoot van schadelijke stoffen
vermindert en het bedrijfsimago verbetert dankzij het duurzaam karakter van dit project.
Gelet op de positieve resultaten lanceerde de toenmalige Vlaams minister van Mobiliteit en
Openbare Werken, Hilde Crevits, op 14 januari 2013 in een tweede fase een oproep bij alle
Vlaamse steden en gemeenten om deel te nemen aan een nieuw project rond stedelijke
distributie. Enerzijds ging de aandacht naar het stil en duurzaam laden en lossen van goederen
in steden en gemeenten tijdens de vroege ochtend en de late avond (buiten de piekuren).
Anderzijds werd aandacht besteed aan een betere samenwerking en dialoog over de globale
problematiek rond goederenvervoer en stedelijke distributie in steden en gemeenten
(leveringstijden, los- en laadplaatsen. Uiteindelijk namen initieel 53, nadien uitgebreid naar 58,
steden en gemeenten deel aan het PIEK 2-project. Ook 5 distributiebedrijven doen mee:
Colruyt, Delhaize, Albert Heijn, Carrefour en Lidl. Deze bedrijven vertegenwoordigen samen
bijna 80% van de voedingsmarkt.
Om de dialoog tussen de stakeholders in het PIEK 2-project te bevorderen, werden
stakeholderworkshops en thematische sessies over stedelijke distributie georganiseerd.
Speerpuntclusters en Innovatieve Bedrijfsnetwerken
De Vlaamse regering heeft met de conceptnota ‘clusterbeleid’ van 17 juli 2015 de fundamenten
gelegd voor een toekomstige clusterbeleid op het terrein. De verdere concretisering gebeurt via
het besluit138 van de Vlaamse Regering tot regeling van de steun voor innovatieclusters in
Vlaanderen waarin onderscheid wordt gemaakt voor steunverlening aan speerpuntclusters
enerzijds en aan innovatieve bedrijfsnetwerken anderzijds.
138
Voorlopig nog een ontwerpbesluit. De tweede principiële goedkeuring door de Vlaamse regering, na advies van de Raad van State, gebeurde op 4 maart 2016
E-commerce
63
Het zwaartepunt van het Vlaams clusterbeleid ligt bij een beperkt aantal grootschalige en
ambitieuze speerpuntclusters. Voor deze speerpuntclusters geldt dat ze voor een voor
Vlaanderen strategisch domein, in een samenwerkingsverband tussen ondernemingen,
kennisinstellingen en overheid (triple-helix), een ambitieuze lange termijnstrategie en
competitiviteitsprogramma ontwikkelen en uitvoeren. De selectie en goedkeuring van steun aan
speerpuntclusters gebeurt niet volgens een competitief oproepsysteem. Aanvragen voor een
speerpuntcluster kunnen op ieder moment van het jaar ingediend worden. Vanaf 1 januari 2017
wordt het Vlaams Instituut voor Logistiek (VIL) de Speerpuntcluster voor de Logistiek. Het
HERMES beslissingscomité keurde op 27 oktober 2016, na een eerder globaal positief advies
op 14 juli 2016, finaal het businessplan van de cluster goed. De speerpuntcluster zal focussen
op vier domeinen: digitalisering, Flanders gateways, duurzaamheid en omni-channel. Rond
deze vier domeinen gaat het VIL, samen met partners uit de triple helix, projecten lanceren,
netwerkinactiviteiten organiseren, beleidsadvies en –ondersteuning geven, training en vorming
faciliteren en een internationale dimensie toevoegen.
Innovatieve bedrijfsnetwerken hebben tot doel een dynamiek op gang brengen binnen een
groep ondernemingen. Van innovatieve bedrijfsnetwerken wordt verwacht dat ze via een
intense samenwerking tussen de ondernemingen een concreet actieplan uitvoeren, met een
aantoonbare economische meerwaarde voor de participerende ondernemingen. Ook
gezamenlijke initiatieven in opkomende domeinen passen binnen dit clustertype. De selectie
van innovatieve bedrijfsnetwerken gebeurt in twee opeenvolgende selectiefases. In FASE 1
werd de aanvragers gevraagd om op basis van een beknopt projectvoorstel een expression of
interest (EOI) in te dienen. Na een preselectie kunnen de meest kansrijke projectvoorstellen in
FASE 2 een volledig aanvraagdossier indienen. Een eerste oproep innovatieve
bedrijfsnetwerken werd gelanceerd door de Vlaamse Regering op 30 oktober 2015. Tot en met
15 december 2015 konden voorstellen voor een innovatief bedrijfsnetwerk ingediend worden. Er
werden 33 projectvoorstellen geselecteerd in FASE 1. Daarbij zijn 3 voorstellen die verband
houden met e-commerce. Hieronder worden de projectaanvragen beknopt weergegeven.
1. E-fashion & Textiles platform: aanvrager Centexbel
Gezien het groot economisch belang van e-commerce en Vlaanderen de trein dreigt te missen
wil dit projectvoorstel, met Centexbel als aanvrager, de ondernemingen uit de sector textiel,
kleding en accesoires gericht laten samenwerken om een inhaalbeweging te realiseren inzake
e-commerce. Centexbel wil hiervoor een gericht informatie- en kennisplatform E-
fashion&Textiles uitwerken, een hecht netwerk met ervaringsuitwisseling in het domein van e-
commerce ontwikkelen, een business model innovatie E-commerce ontwikkelen en doorvoeren
waarbij minimaal 20 bedrijven een e-B2B/B2C luik aan hun business model voegen en meer
dan 20 bedrijven producten online hebben geplaatst, en aan branding doen door een ‘made
in…’ label.
2. Cyber Security cluster Vlaanderen
Het project, ingediend door LSEC vzw, richt zich op ICT en Cyber Security bedrijven,
vertegenwoordigers van andere sectoren (e-commerce, IoT, smartgrids,…), overheid en andere
LSEC-leden en partners, lokaal en internationaal. Concrete beoogde resultaten zijn: verbetering
van de competitieve positionering van de Vlaamse cybersecurity expertise in Vlaanderen en in
internationale markten, een nauwere samenwerking en sectorondersteuning bij innovatie-
ontwikkeling, duidelijkere positionering van de Vlaamse expertise binnen een Europees aanbod,
stimulering van lokale verankering, publiek-private samenwerking op uitdagingen van
overheden, ontwikkelen en identificatie van sector expertise.
E-commerce
64
3. Media & Entertainment
Met dit innovatief bedrijfsnetwerk mikt Medianet Vlaanderen op de bedrijven die behoren tot het
brede media ecosysteem. Men werkt tevens samen met associaties uit gerelateerde sectoren
zoals advertising en e-commerce. De projectdoelstelling bestaat erin gezamenlijke initiatieven
op te zetten tussen bedrijven met het oog op het invoeren van producten en processen. Men wil
productinnovaties initiëren, die bedrijven wapenen om zich internationaal verder te ontplooien
en nieuwe markten en extra omzet te realiseren. Men wil nieuwe businessmodellen
introduceren en het kennisniveau van de media industrie verhogen. Tot slot wil men zorgen
voor jobcreatie binnen het brede media ecosysteem.
Op 14 juli 2016 besliste het Hermes Beslissingscomité, na advies van het Agentschap
Innoveren & Ondernemen, om voor de eerste oproep voor innovatieve bedrijfsnetwerken de
clustercoördinatie van 13 projecten139 te steunen voor een periode van 3 jaar en een
totaalbedrag van €4.450.302. Het gaat om zowel startende als bestaande initiatieven die zich
situeren in verschillende domeinen. Bovenstaande projectaanvragen maken er geen deel van
uit.
E-commerce actieplan “Het internet. Ook uw zaak”
Op 3 november 2015 heeft de Vlaams minister van Economie, Philippe Muyters, samen met
UNIZO het startschot gegeven van de e-commercecampagne “Het internet. Ook uw zaak”. Doel
van de campagne is de Vlaamse handelaar bewust te maken van de opportuniteiten die het
internet biedt en te overtuigen dat online voor elke winkelier een haalbare kaart is. Hiermee
wordt tegemoet gekomen aan de in het regeerakkoord geuite beleidsintentie om handelaars
voor te bereiden op de uitdagingen van de online handel. Online hoeft daarbij niet direct een
webshop te zijn. Steeds meer klanten oriënteren zich namelijk online voor ze naar een fysieke
winkel trekken om te shoppen.
De campagne beperkt zich niet tot bewustmaking van de kansen die het internet aan
detailhandel biedt. Er wordt aan de handelaars een totaalpakket aangeboden. Naast de
mediacampagne wordt ook een e-scan aangeboden die op maat van elke handelaar apart de
mogelijkheden van het internet aftast. Daarnaast worden overal in Vlaanderen inspiratiesessies
georganiseerd met praktijkgetuigenissen van winkeliers en concrete tips van experten.
Handelaars die meer knowhow willen verwerven op vlak van e-commerce kunnen bij Syntra in
iedere provincie terecht voor een opleiding op hun maat.
Voor wie aan de slag wil met online, staan verschillende werkinstrumenten ter beschikking op
de nieuwe portaalsite www.hetinternetookuwzaak.be:
Een oriënterende e-scan die een gepersonaliseerd adviesrapport oplevert
Een rekenblad dat inzicht geeft in de impact van verschillende opties op vlak van
investeringen, kosten en tijdsgebruik
Praktische informatie over relevante topics als online marketing, gebruik sociale media,
grensoverschrijdende e-commerce, beter scoren in zoekmachines,…
139
Deze 13 innovatieve bedrijfsnetwerken zijn: Air Cargo Cluster (Air Cargo Belgium vzw), BIM-Bouw Informatie Modellen (WTCB), Composieten (Agoria), Digitising Manufacturing (Sirris), Eggsplore (Eggsplore vzw), Euka (Euka vzw), Flanders Bike Valley vzw (Flanders Bike Valley vzw), Groen Licht Vlaanderen (Groen Licht Vlaanderen vzw), Innovative Coatings (CORI), Off-site Construction – bouwindustrialisatie (WTCB), Offshore Energy (Sirris), Platform Power to Gas (Waterstofnet), Smart Digital Farming (ILVO)
E-commerce
65
Inspirerende getuigenissen van handelaars uit verschillende branches en met uiteenlopende
gradaties van online aanwezigheid
Een kalender met relevante evenementen en opleidingen
Actiefiches om ook de fysieke winkel te versterken.
De campagne werd georganiseerd in twee fasen. De eerste fase liep van begin november tot
begin december 2015 en leverde 12.500 bezoekers op de portaalsite op, met 650 e-scans. Na
een pauze omwille van eindejaarshopping en de soldenperiode is begin februari 2016 een
tweede fase van start gegaan. Medio februari 2016 is het bezoekersaantal op de portaalsite de
16.500 gepasseerd en konden er na één jaar (november 2016) 1.000 e-scans geregistreerd
worden.
Het (ontwerp van) Vlaamse Hervormingsprogramma 2016 besteedt in deel 2 “Maatregelen in
het kader van de grote economische uitdagingen” onder de hoofding 2.5 “Inspelen op
investeringsuitdagingen”, onderdeel 2.5.1 “Het verder bevorderen van het
ondernemingsklimaat”, aandacht aan e-commerce: “Steeds meer burgers doen aankopen
online. In 2014 deden 59% van de Vlamingen (16-74 jaar) online aankopen. 36% van de
aankopen gebeurt wel bij buitenlandse ondernemingen. Daarmee is de Europese doelstelling
van de digitale agenda (resp. 50% en 20%) gehaald maar ligt het aandeel nog ver onder dat
van de buurlanden. Het aandeel ’kleine en middelgrote ondernemingen dat minimum 1% van
zijn omzet online verkoopt (33%-doelstelling digitale agenda) ligt respectievelijk op 21,7% voor
de kleine en 33,8% voor de middelgrote ondernemingen. Deze aandelen liggen lager dan in
2010. De Vlaamse overheid startte in 2015 een campagne ‘Het internet. Ook uw zaak’ om
handelaars te overtuigen van het belang en de mogelijkheden van online-aankopen. Naast
sensibiliseren worden ook informatie en instrumenten aangeboden en wordt er opleiding op
maat van handelaars georganiseerd. Voor het inwinnen van advies en voor bepaalde
investeringen kunnen de handelaars die de stap naar e-commerce zetten, beroep doet op
steunmaatregelen van de overheid.”
Bovendien worden er ook speciale edities van de Innovatieacademie140 georganiseerd, speciaal
gericht op de detailhandel in samenwerking met de Innovatiecentra. Een eerste academie was
reeds lopende in het najaar 2015 in Vlaams-Brabant. Nieuwe edities worden geïnitieerd vanaf
februari 2016.
De e-commerce campagne is een belangrijke aanvulling op andere lopende initiatieven om de
detailhandel te stimuleren, zoals het project ‘Commerciële inspiratie’ (zie boven) en de
portaalsite www.detailhandelvlaanderen.be die in samenwerking met de provincies data over
koopstromen, winkelaanbod, enz. ter beschikking stelt, op maat van steden en gemeenten.
Eind 2015 werden de eerste projecten binnen de oproep ‘Detailhandel en kernversterking’
goedgekeurd. Van de 45 ontvangen projectvoorstellen werden er 23 goedgekeurd voor EFRO-
steun. Het gaat hierbij zowel om projecten op het niveau van individuele gemeenten als om
projecten op provinciaal en Vlaams niveau, goed voor een bedrag van 3,5 miljoen € EFRO
steun. Enkele projecten hebben betrekking op e-commerce: bijvoorbeeld de stad Leuven met
het project ‘Stimuleren E-commerce bij de lokale handel’ (31.772 € EFRO), Agentschap
Innoveren en Ondernemen met het project ‘Het internet. Ook uw zaak’ (268.880€ EFRO steun)
140
Innovatieacademies is een project van de Innovatiecentra, Flanders DC en met steun van de overheid om kennis, inzichten en tools rond innovatie naar de ondernemers te brengen
E-commerce
66
Thematische peterschapsprojecten rond e-commerce
Peterschapsprojecten zijn vooral gekend onder de vlag Plato (Voka) of Coach (Unizo) en staan
voor lerende netwerken van ondernemers. Maar ook sectororganisaties kunnen baat hebben bij
het organiseren van dergelijke projecten.
De peterschapsprojecten houden in dat ondernemers gedurende een bepaalde periode
regelmatig in groepen samenkomen om ervaringen uit te wisselen over bedrijfsvoering. Ze
worden begeleid door één of meerdere peters of mentoren. Dat zijn de beslissingsnemers uit
grotere bedrijven of ervaren bedrijfsleiders van KMO’s die kosteloos hun kennis en ervaring ter
beschikking stellen van de deelnemende ondernemingen.
De Vlaamse overheid kent subsidies toe aan organisatoren van peterschapsprojecten, om zo
een gediversifieerd aanbod van peterschapsprojecten in heel Vlaanderen te stimuleren en de
deelnameprijs voor ondernemers beperkt te houden.
Er zijn peterschapsprojecten rond ondernemerschap in het algemeen, maar steeds vaker
worden er ook sectorspecifieke peterschapsprojecten georganiseerd. Dit maakt het mogelijk
voor dergelijke organisaties om intensief met een kleinere groep leden aan de slag te gaan. De
kennisopbouw binnen de organisatie biedt een hefboomeffect naar alle leden van de
organisatie. Er werden in 2015 geen oproepen meer gelanceerd.
Als voorbeeld kan verwezen worden naar FeWeb, de Federatie van Webbedrijven, die al voor
de vierde maal deelnemers voor haar peterschapsproject FeWebPlus heeft geworven.
FeWebPlus is een lerend netwerk dat met het oog op duurzaam ondernemen de management-
en technische skills van de internetprofessional optimaliseert door kennis- en
ervaringsuitwisseling. Binnen FeWebPlus zijn vier expertgroepen actief, waaronder één rond e-
commerce. Elke Expert Group komt op regelmatige basis samen. De thema’s worden bepaald
in samenspraak met de deelnemers. De meetings worden voorbereid door de ‘peters’ (dat zijn
ervaren ondernemers) samen met de FeWeb-coördinator. Elke Expert Group bepaalt een eigen
focus en manier waarop de thema’s aangekaart worden. De Expert Group E-commerce trekt
experts aan die het thema inleiden, soms in combinatie met een bedrijfsbezoek. Door deze
kwalitatieve interactie in beperkte groep leren e-commerce service providers van elkaar en
kunnen ze de sector problematieken bespreekbaar maken. FeWeb tracht vervolgens samen tot
concrete acties te komen om oplossingen te bieden. Voor FeWebPlus (www.fewebplus.be) zijn
tussen november 2013 tot en met juni 2014 maandelijks 60 internetdeskundigen
samengekomen om te werken aan de kwaliteit en verdere groei van hun dienstverlening. Zij
worden daarbij begeleid door een ervaren peter-ondernemer, projectcoördinator en
verschillende gerenommeerde vakexperten. FeWebPlus zorgt ook voor extra ondersteuning
voor de deelnemers in functie van hun behoeften. Men kan bijvoorbeeld persoonlijke coaching
krijgen rond een bepaald onderwerp. Na afloop ontvangen de deelnemers een certificaat van
deelname.
C-Works! (erkend dienstverlener voor de KMO-portefeuille) ondersteunt enkele
peterschapsprojecten via coaching in de groep E-commerce bij het UNIZO Ondernemersforum
en via peterschap in de focusgroep Sales en Marketing van de PLATO-sessies, ingericht door
VOKA. E-commerce is daarbij één van de thema’s die aan bod kunnen komen. Binnen het
PLATO-project voor 2016 zijn er bijvoorbeeld in Waasland-Antwerpen diverse trajecten
opgestart waaronder het thema ‘retail’ waarin aspecten van e-commerce (van multichannel naar
omnichannel, internet en al zijn mogelijkheden) aan bod komen. De deelnamekosten kunnen
voor 50% gerecupereerd worden via de KMO-portefeuille.
E-commerce
67
SYNTRA-opleidingen e-commerce
De beleidsbrief Werk, Economie, Wetenschap en Innovatie 2016-2017 geeft aan dat de
Vlaamse overheid in samenwerking met SYNTRA Vlaanderen en het Agentschap voor
Ondernemen en Innovatie, wil inzetten op innovatieve en toekomstgerichte
ondernemersvorming.
Het SYNTRA-netwerk werd namelijk gestimuleerd om een toekomstgericht en kwalitatief
vormingsaanbod voor (kandidaat)ondernemers te realiseren, gesteund op vijf krijtlijnen:
Individuele en flexibele leertrajecten
Innovatie opleidingen en opleidingsvormen met aandacht voor nieuwe marktsectoren,
cross-sectorale werking en digitalisering.
Responsabilisering en resultaatgerichte financiering
Werkplekleren
Partnerschappen en samenwerking met vertegenwoordigers van beroepsgroepen, sociale
partners, relevante organisaties van het maatschappelijk middenveld,
onderzoeksinstellingen en opleidingsaanbieders
Vijf voltijdse dagopleidingen werden ontwikkeld volgens dit nieuwe kader. Deze
opleidingsprogramma’s zijn afgestemd op de beroepskwalificaties en bevatten 60%
werkplekleren.
Het aanbod van de ondernemerschapstrajecten binnen het SYNTRA-netwerk zal in de
toekomst nog verder afgestemd worden op de Vlaamse kwalificatiestructuur. Dit vertaalt zich
voor het cursusjaar 2016-2017 in twee nieuwe trajecten in de sector elektro en 24 herwerkte
trajecten uit 7 sectoren.
SYNTRA organiseert zowel cursussen als voltijdse dagopleidingen rond ‘ondernemers e-
commerce’.
Bij wijze van voorbeeld wordt verwezen naar SYNTRA West dat een opleiding ‘e-commerce:
totaaltraject’ aanbiedt. De opleiding bestaat uit twee modules. In de eerste module wordt
ingegaan op de praktische opstart en uitwerking van de webshop. In de tweede module wordt
de nadruk gelegd op de commerciële aanpak van de webshop: hoe wil ik online gevonden
worden, hoe kan ik de sociale media gebruiken om mijn website te promoten? De opeiding is
bedoeld voor handelaars met een fysieke winkel die de stap naar een online winkel willen
zetten en handelaars die hun online aanwezigheid willen optimaliseren. Ook ondernemers die
reeds een webshop hebben, maar nog tips en tricks willen krijgen omtrent hun website kunnen
inpikken, evenals handelaars die enkel een webshop willen oprichten zonder een fysieke winkel
te hebben.
EFRO-projecten
Het operationeel programma EFRO141 Vlaanderen 2014 – 2020 beoogt het versterken van de
duurzame groei en concurrentiekracht van Vlaanderen en het leveren van een wezenlijke
bijdrage tot de realisatie van de Europese doelstellingen in her kader van de Europa 2020 –
strategie voor een innovatieve, duurzame en inclusieve groei. De strategie, als verdere
141
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling, Operationeel Programma ‘Investeren in groei en werkgelegenheid’ – Vlaanderen 2014-2020
E-commerce
68
doorvertaling van de Europa 2020-strategie en vertrekkend van de specifieke behoeften en de
Vlaamse regionale context, werd opgebouwd rond een aantal prioriteitsassen, waaronder het
versterken van het concurrentievermogen van KMO’s (prioriteitsas 2 en thematische doelstelling
3).
Op basis van een SWOT-analyse in het EFRO-document, waaruit blijkt dat Vlaanderen het zeer
behoorlijk doet op het vlak van toegang en kwaliteit van ICT ( reeds verschillende EU-
doelstellingen gehaald ), werd als dusdanig niet gekozen voor het inzetten van middelen rond
deze thematische doelstelling. Dit neemt evenwel niet weg dat “binnen deze tweede
prioriteitsas “Versterken van het concurrentievermogen van KMO’s” acties op het vlak van ICT
kunnen worden ondersteund, meer bepaald inzake e-commerce en het verbeteren van de
dienstverlening aan KMO’s (bijv. e-government).”
Binnen de prioriteitsas 2, die volledig samenvalt met de thematische doelstelling 3 “Vergroting
van de concurrentiekracht van kmo’s” wordt de focus gelegd op de volgende drie
investeringsprioriteiten waarbinnen Vlaanderen de middelen wil concentreren:
1. Ondernemerschap stimuleren, in het bijzonder door het ondersteunen van de
commerciële exploitatie van nieuwe ideeën en de oprichting van nieuwe
ondernemingen, inclusief d.m.v. bedrijfsincubatoren;
2. Ontwikkelen en implementeren van nieuwe bedrijfsmodellen voor kmo’s, in het bijzonder
voor internationalisering;
3. Ondersteunen van de capaciteit van kmo’s om te groeien en te innoveren.
Binnen de eerste investeringsprioriteit is er een specifieke doelstelling “Bevorderen van een
ondernemingsvriendelijk klimaat bij lokale en provinciale besturen” met als doel een verbetering
van het ondernemingsklimaat als gevolg van verbeterde en efficiëntere dienstverlening en
producten van (lokale) overheden aan ondernemers door enerzijds het in stand houden en
stimuleren van de detailhandel in de kern aan de hand van een proactief beleid en door
anderzijds maximaal gebruik te maken van mogelijkheden van e-government en het beter
afstemmen tussen overheden en diensten. Complementair aan het gevoerde Vlaams beleid,
zullen de inspanningen binnen deze doelstelling worden gericht op ondernemingsvriendelijke
maatregelen, detailhandel, toerisme en horeca als stimulator voor economische groei, e-
commerce, administratieve vereenvoudiging, e-government en service design. In het kader van
het toenemend belang van e-commerce en de noodzakelijke digitale aanwezigheid van winkels/
handelskernen wordt erop gewezen dat er momenteel een paar proefprojecten lopen om e-
commerce en het streven naar behoud van winkels in de kern van gemeenten zo goed mogelijk
te verzoenen. En dat ook hier de gemeenten een belangrijke sensibiliserende en faciliterende
rol kunnen hebben.
E-commerce
69
4 E-commerce in cijfers
4.1 Globaal
4.1.1 Global B2C E-commerce Report 2016
De Ecommerce Foundation142 stelt vast dat de online retail gedurende laatste jaren geboomd
heeft, hetgeen blijkt uit het feit dat de globale B2C e-commerce verkoop van goederen en
diensten verdubbeld is in 2015 ten aanzien van 2011. Bovendien is het aandeel van e-
commerce in het wereld-BNP, het zogenaamde eBNP, gestegen van 1,47% naar 3,11% over
dezelfde periode, hetgeen erop wijst dat e-commerce exponentieel groeit in de globale
economie.
In 2015 bedroeg de wereldbevolking ongeveer 7,3 miljard inwoners, waarvan 1,4 miljard
mensen minstens éénmaal goederen en/of diensten online kochten. In totaal spendeerden zij $
2.272,7 miljard, wat een gemiddeld aankoopbedrag van $1.582 per e-shopper impliceert.
De belangrijkste B2C e-commerce regio in de wereld in 2014 is Asia-Pacific. Met een B2C e-
commerce omzet van $1.056,8 miljard gaat het Noord-Amerika ($664 miljard) en Europa
($505,1 miljard) vooraf.
Figuur 1: De e-commerce B2C omzet in de regio’s van de wereld (in miljard dollar)
Bron: Ecommerce Foundation, Global B2C E-commerce Report 2016
Noot: MENA: Midden-Oosten en Noord-Afrika
Het aandeel van e-commerce in het BNP bedroeg in 2015 respectievelijk 4,48% voor Azië-
Pacific, 3,1% voor Noord-Amerika, 2,59% voor Europa, 0,77% voor Latijns-Amerika en 0,71%
voor MENA.
142
De Ecommerce Foundation is een onafhankelijke non-profit organisatie, opgestart door nationale ecommerce verenigingen (Ecommerce Europe) over de wereld en online en omnichannel verkopende ondernemingen in onder meer de handel, toerisme en financiële sector.
822,8
572,5
446
25,8 21,7
1056,8
664
505,1
33 25,8
0
200
400
600
800
1000
1200
Azië-Pacific Noord-Amerika Europa Latijns-Amerika MENA
2014 2015
E-commerce
70
De omzet in Asia-Pacific groeide tussen 2014 en 2015 met 28,4%, hetgeen beduidend meer is
dan in Europa (+13,3%), Noord-Amerika (+12,5%). Ook de groei in Latijns-Amerika (+28%) en
Midden-Oosten/Noord-Afrika (+18,6%) was in die periode groter dan in Europa en Noord-
Amerika.
De belangrijkste e-commerce landen in termen van omzet zijn China ($766,5 miljard), de VS
($595,1 miljard) en het VK ($174,5 miljard). Samen zijn deze drie landen goed voor 68% van de
totale B2C e-commerce omzet. Daarna volgen Japan ($114,4 miljard), Frankrijk ($71,9 miljard)
en Duitsland ($66,2 miljard).
4.1.2 The UNCTAD B2C E-commerce readiness index of countries
De UNCTAD B2C E-commerce index143 reflecteert de capaciteit van een land om B2C e-
commerce mogelijk te maken. De index is gebaseerd op de stappen die gemoeid zijn in een
B2C-transactie: een e-commerce web toepassing bij de onderneming om online bestellingen te
ontvangen, de toegang tot internet vanwege de consument om bestellingen te plaatsen, een
betalingssysteem om de transactie financieel af te handelen, en uiteindelijk de levering bij de
klant. In de index zijn geen exogene factoren (vreemd aan het online aankoopproces) verwerkt
zoals inkomen, digitale geletterdheid of wetgeving (zie verder hieronder). Volgende indicatoren
zitten wel in de index vervat: percentage van individuen dat internet gebruikt, credit card gebruik
(aandeel individuen boven de leeftijd van 15 jaar met credit card, in %), veilige internetservers
(per 1 miljoen inwoners) en de betrouwbaarheid van postbezorging aan huis. Deze laatste
indicator wijkt af van de indicator “aandeel van de bevolking met postbezorging aan huis” die
nog in de index van 2014 werd gebruikt.
Zowel voor de readiness index in 2014 en 2016 behaalde Luxemburg de hoogste score. Ijsland,
dat in de rangschikking van 2014 nog niet was opgenomen, komt op de tweede plaats en
Noorwegen vervolledigt de top 3. België tuimelt van de 16de positie in 2014 op 130 landen naar
de 21ste plaats in de rangschikking van 137 landen opgemaakt in 2016 met een score van 76.
De meeste landen die in de rangschikking van 2014 deel uitmaakten van de top 25, zijn ook in
de rangschikking van 2016 hierin terug te vinden, zij het met een aantal positiewisselingen.
Enkel Spanje, Ijsland, Singapore en de Verenigde Arabische Emiraten wisten de top 25 binnen
te dringen ten nadele van Malta, Slovenië, Estland en Cyprus.
In onderstaande tabel worden de scores per indicator weergegeven voor de top 25 in de
rangschikking opgemaakt in 2014 respectievelijk 2016.
143
UNCTAD, UNCTAD B2C E-commerce Index 2016, UNCTAD Technical notes on ICT for development N0
7, April 2016
E-commerce
71
Tabel 2: scores per indicator van de B2C E-commerce Index
Land Aandeel individuen dat internet gebruikt
Aandeel individuen met credit card (+ 15jaar)
Veilige internetservers per 1 miljoen inwoners
Aandeel bevolking met postbezorging aan huis
Betrouwbaarheid postbezorging
Indexscore (met rang)
2014 2016 2014 2016 2014 2016 2014 2016 2014 2016
Luxemburg 95,0 95 72,4 69 99,3 98 100 97 91,7 (1) 89,7 (1)
Ijsland Nb 98 Nb 77 Nb 100 Nb 81 Nb 89,0 (2)
Noorwegen 96,0 96 60,0 67 97,4 96 100 89 88,3 (2) 87,1 (3)
Canada 83,0 87 72,3 77 93,3 92 100 89 87,1 (4) 86,3 (4)
Japan 79,5 91 64,4 66 90,5 89 100 99 83,6 (12) 86,1 (5)
Finland 92,0 92 63 96,5 95 100 87 88,1 (3) 84,3 (6)
Zuid-Korea 82,1 84 56,4 56 98,6 97 100 100 84,3 (8) 84,3 (7)
VK 91,0 92 51,6 62 94,4 92 100 89 84,2 (9) 83,7 (8)
Zwitserland 78,0 87 56,0 54 99,4 99 99 93 83,1 (14) 83,3 (9)
Nieuw-Zeeland
83,0 86 59,2 61 93,8 92 97 93 83,3 (13) 82,9 (10)
VS 78,0 87 61,9 60 95,1 94 93 89 82,0 (15) 82,6 (11)
Australië 83,0 85 64,2 59 94,8 93 100 89 85,5 (6) 81,4 (12)
Zweden 95,0 93 53,5 45 95,9 94 100 94 86,0 (5) 81,4 (13)
Hong Kong 74,2 75 58,1 64 89,2 88 100 98 80,4 (18) 81,1 (14)
Nederland 94,0 93 41,4 34 100,0 98 100 93 83,8 (11) 79,5 (15)
Denemarken 95,0 96 44,9 36 99,0 96 100 87 84,7 (7) 78,7 (16)
Duitsland 86,0 86 35,7 46 93,5 93 100 87 78,8 (20) 78,0 (17)
Ierland 80,0 80 55,6 46 90,3 88 100 97 81,5 (17) 77,7 (18)
Frankrijk 84,0 84 37,5 44 87,2 87 100 90 77,2 (22) 76,2 (19)
Israël 73,4 71 79,7 76 82,4 78 100 79 83,9 (10) 76,1 (20)
Oostenrijk 82,0 81 38,9 40 93,6 92 99 91 78,4 (21) 76,0 (21)
België 83,0 85 54,3 43 90,5 89 100 87 82,0 (16) 76,0 (21)
Singapore 72,0 82 37,3 35 89,0 88 100 98 74,6 (26) 75,8 (23)
Spanje 74,0 76 41,9 54 82,4 80 99 90 74,3 (27) 75,0 (24)
Verenigde Arabische Emiraten
85,0 90 30,0 37 79,8 80 0 86 48,7 (66) 73,4 (25)
Bron: Unctad
E-commerce
72
Hoewel de regelgeving als indicator geen deel uitmaakt van de UNCTAD-index wordt er wel de
nodige aandacht aan besteed144. Een faciliterende wetgevende omkadering voor elektronische
transacties, consumentenbescherming, privacy, gegevensbescherming en cybercriminaliteit is
cruciaal voor de bevordering van e-commerce. Voor de hierboven geïllustreerde top 25 (met
uitzondering van IJsland dat niet in de analyse werd betrokken) wordt in volgende tabel het
niveau van het regelgevend kader weergegeven.
Tabel 3: beschikbaarheid van cyberregeleving of ontwerp regelgeving in sleuteldomeinen
Land Elektronische transacties
Consumenten bescherming
Privacy en gegevensbescherming
Cybercriminaliteit
Regelgeving Ontwerp Regelgeving Ontwerp Regelgeving Ontwerp Regelgeving Ontwerp
Luxemburg X X X X
Noorwegen X X X X
Canada X X X X
Japan X Geen gegevens
Geen gegevens
X X
Finland X X X X
Zuid-Korea X X X X
VK X X X X
Zwitserland X X X X
Nieuw-Zeeland
X X X X
VS X X X X
Australië X X X X
Zweden X X X X
Hong Kong NB NB NB NB
Nederland X X X X
Denemarken X X X X
Duitsland X X X X
Ierland X X X X
Frankrijk X X X X
Israël X X X X
Oostenrijk X X X X
België X X X X
Singapore X X X X
Spanje X X X X
Verenigde Arabische Emiraten
X Geen gegevens
Geen gegevens
Neen Neen X
Bron: UNCTAD
144
UNCTAD, Information Economy Report 2015, Unlocking the potential of e-commerce for developing countries, 2015
E-commerce
73
Zoals uit tabel 3 kan afgeleid worden, is het niet verwonderlijk dat in de landen die tot de top 25
van B2C geschiktheid behoren, het niveau van regelgeving in cruciale domeinen voor het
vertrouwen van gebruikers in e-commerce hoog is.
4.2 Europa
4.2.1 European B2C E-commerce Report 2016
Het totale BNP van Europa145 wordt in 2015 geschat op € 17,6 biljoen en dat van de EU28 op €
14,6 biljoen146. De Europese e-commerce omzet steeg tot € 505,1 miljard in 2015, een stijging
met 13,3% ten aanzien van 2014. Vergeleken met de omzetstijging van 1% van de algemene
retail is dit opvallend hoog.
Ecommerce Europe schat het aandeel van de Europese Interneteconomie in het BNP (het
eBNP) op 2,59% en verwacht dat dit aandeel verdubbelt tegen 2020. In onderstaande figuur
worden de top-10 van landen met het grootste aandeel eBNP weergegeven. Het aandeel van e-
commerce in het EU28-BNP wordt geraamd op 2,8%. Het Verenigd Koninkrijk steekt met een
aandeel van 6,1% duidelijk boven de andere landen uit. De Scandinavische landen behoren
allen – behalve Ijsland – tot de top-10. Ook Nederland behoort met een aandeel van 2,4% tot
de selecte groep van tien. België bezet met 2%147 de 12de plaats binnen Europa op het vlak van
eBNP. Het aandeel van de e-commercesector in de retail bedraagt in België 4,5% tegenover
8,9% in Nederland.
Figuur 2: top-10 landen in termen van eBNP, 2015 (in %)
Bron: Ecommerce Europe (op basis van Eurostat, Ecommerce Foundation, IMF en Wereldbank)
145
EU28 en Albanië, Macedonië, Montenegro, Servië, Turkije, Bosnië-Herzegovina, Kosovo, Ijsland, Andorra, Belarus, Liechtenstein, Moldavië, Monaco, Noorwegen, Rusland, San Marino, Zwitserland, Oekraïne, Vaticaanstad
146 In 2014 bedroeg het BNP van EU28 14.692,9 € biljoen (bron: Eurostat)
147 Het BNP van België bedroeg in 2015 €410,351 miljard (Eurostat) en de B2C e-commerce omzet €8,241 miljard
(Ecommerce Europe)
2,6 2,8
3,1
6,1
4,4
3,5
3 2,8
2,6 2,4 2,3 2,2 2,2
0
1
2
3
4
5
6
7
Europa EU28 Top 10 VK DE FI FR IE TSJ NL NO OO ZW
E-commerce
74
Figuur 3 geeft een overzicht van de top-10 Europese landen weer met de hoogste omzetcijfers.
Figuur 3: Top-tien Europese landen en België in termen van B2C E-commerce omzet, 2015 (in € miljard)
Bron: Ecommerce Europe (op basis van Ecommerce Foundation, Nationale Verenigingen van e-commerce en andere)
Uit figuur 3 blijkt dat het aandeel van de top-10 landen in de totale Europese B2C e-commerce
omzet bijna 85% bedraagt. Het Verenigd Koninkrijk realiseert de hoogste omzetcijfers (€ 157,1
miljard) en wordt gevolgd door Frankrijk (€ 64,9 miljard) en Duitsland (€ 59,7 miljard).
Vervolgens gaapt er een kloof met de rest van de top-10. Rusland volgt op de 4de plaats met
een omzetbedrag dat goed 65% lager is dan dat van Duitsland. België vervoegt net niet de top-
10 met een omzet van € 8,24 miljard in 2015 (een stijging van 74,5% ten opzichte van 2012).
Het aantal jobs dat direct en indirect wordt gecreëerd door de B2C e-commercesector wordt
geschat op 2,5 miljoen in Europa. Post- en private operatoren plukten de vruchten van de B2C
e-commercegroei. E-commerce Europe schat het aantal in 2015 B2C bezorgde pakketten –
zowel in eigen land als grensoverschrijdend (binnen Europa) – op 4,2 miljard.
Vastgesteld wordt dat 57% van de Europese internetgebruikers online shoppen maar dat
slechts 16% van de KMO’s online verkopen. Van die 16% verkoopt bovendien minder dan de
helft (7,5%) over de grenzen heen.
E-commerce Europe neemt in haar report 2016 ook de Global Retail Index op (tabel 4). Deze
index wordt jaarlijks gepubliceerd door het management consultancybedrijf A.T. Kearney en
heeft betrekking op de toplanden op het vlak van e-commerce performantie. Deze index
rangschikt landen in vier domeinen: online marktomvang, consumentengedrag, groeipotentieel
en infrastructuur. De index bepaalt in hoeverre een land globaal attractief is voor de
onlinemarkt. In onderstaande tabel wordt de top-30 landen in de wereld weergegeven (en niet
enkel de Europese landen zoals in het E-commerce rapport).
455,3
407,4 383
157,1
64,9 59,7
20,5 18,2 16,6 16,1 11,7 9,7 8,5 8,2
0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
500
E-commerce
75
Tabel 4: Global Retail E-commerce Index (total global online market attractiveness), 2015
Rang Verandering in
wereldrang
Land Online marktomvang
(40%)
Consumenten-
gedrag (20%)
Groei-
potentieel (20%)
Infrastructuur (20%)
Online markt-
attractiviteit score
1 +2 VS 100,0 83,2 22,0 91,5 79,3
2 -1 China 100,0 59,4 86,1 43,6 77,8
3 +1 VK 87,9 98,6 11,3 86,4 74,4
4 -2 Japan 77,6 87,8 10,1 97,7 70,1
5 +1 DU 63,9 92,6 29,5 83,1 66,6
6 +1 FR 51,9 89,5 21,0 82,1 59,3
7 -2 Zuid-Korea 44,9 98,4 11,3 95,0 58,9
8 +5 RU 29,6 66,4 51,8 66,2 48,7
9 +15 BE 8,3 82,0 48,3 81,1 45,6
10 -1 Australië 11,9 80,8 28,6 84,8 43,6
11 -1 Canada 10,6 81,4 23,6 88,9 43,1
12 +2 Hong Kong 2,3 93,6 13,0 100,0 42,2
13 +6 NL 8,9 98,8 8,1 84,6 41,8
14 -3 Singapore 1,3 89,4 15,7 100,0 41,5
15 +13 DE 8,1 100,0 15,1 75,5 41,4
16 0 ZW 8,8 97,2 11,8 77,7 40,9
17 Not ranked Mexico 10,0 53,3 58,6 68,0 40,0
18 Not ranked SP 13,2 73,1 20,2 80,1 39,9
19 +1 Chili 2,7 71,8 49,3 73,2 39,9
20 +6 NO 8,2 99,4 5,6 76,3 39,5
21 -13 Brazilië 19,6 57,4 28,0 72,4 39,4
22 -7 IT 12,3 71,6 27,8 70,7 38,9
23 +6 ZWI 7,1 89,6 7,4 82,5 38,8
24 -1 Venezuela 1,7 54,1 79,4 55,7 38,5
25 -4 FI 6,4 98,3 3,8 77,3 38,4
26 -8 Nieuw Zeeland 1,7 86,4 25,9 75,4 38,2
27 Not ranked OO 5,9 85,3 19,0 74,8 38,1
28 Not ranked Saudi-Arabië 1,1 46,6 67,3 74,6 38,1
29 -17 Argentinië 5,7 70,3 43,9 64,3 38,0
30 -3 IE 4,9 74,4 27,6 74,1 37,2
Bron: A.T. Kearney
Het VK is het eerste Europese land in de wereldranking met een derde plaats inzake
attractiviteit. België vormt niettemin de blikvanger in bovenstaande lijst van meest attractieve
online markten. België wist haar positie met liefst 15 plaatsen te verbeteren op de wereldlijst,
vooral te danken aan het hoge groeipotentieel: na Rusland vertoont België het hoogste
groeipotentieel. België positioneert zich op de 9de plaats in de wereldranglijst (5de rang op de
Europese lijst). Daarmee steekt het Nederland (13de plaats wereldwijd en 6de plaats Europees)
E-commerce
76
voorbij als attractieve e-commercemarkt. Ook Denemarken wist haar positie gevoelig te
verbeteren en eindigt 15de op de wereldranglijst (7de plaats Europees).
Aansluitend bij voorgaande vatststelling kan verwezen worden naar het rapport148 van de
Boston Consulting Group en Google waarin België een “digital frontrunner” in Europa wordt
genoemd. Digital frontrunners als België, Nederland, Denemarken, Luxemburg, Finland,
Ierland, Noorwegen en Zweden zijn competitieve landen op digitaal gebied, gekenmerkt door
een vrij kleine bevolking, een hoge innovatie- en digitaliseringsgraad en sterke afhankelijkheid
van ICT-export. Het zijn landen met kleine markten die baat hebben bij een gemakkelijker
toegang tot de overige Europese markten. Het Europese DSM-plan (Digital Single Market) is
een grote stap vooruit en België zal een van de landen zijn die de grootste impact zullen
ondervinden, zo luidt het, omwille van het belang van de digitale economie voor onze inkomsten
(de ICT-export vertegenwoordigt 4% van het Belgische BBP). België en de andere koplopers
zijn evenwel kwetsbaarder indien de digitale markt niet tot een eengemaakte Europese markt
zou worden uitgebreid, gelet op het belangrijke aandeel van de digitale economie in hun
inkomsten. Maar ze hebben ook het meeste te winnen: in België verwacht men de sterkste
toename van het digitale BBP (eGDP) indien de DSM aan de verwachtingen voldoet. Een sterk
DSM-plan kan België een stijging van meer dan 12% van het digitale BBP (eGDP) opleveren,
één van de meest significante groeicijfers in Europa.
Tabel 5: eBNP-vergelijking tussen ‘digital frontrunners’ en de ‘EU big 5’, 2014
eBNP (in %) Jaarlijkse groeivoet
2010-2014
Jaarlijkse groeivoet
2014-2020
Digital Frontrunners
Ierland
Finland
Zweden
Denemarken
Nederland
België
Noorwegen
8%
22,8%
8,2%
8,2%
7,6%
6,8%
5,2%
4,7%
8%
9,8%
-1,7%
9,3%
8,2%
10,4%
8,8%
1,3%
7,8%
3,3%
1,3%
7,3%
8,2%
11,0%
12,3%
5,6%
EU big 5
VK
Duitsland
Frankrijk
Spanje
Italië
5,1%
8,4%
5,1%
5,0%
3,1%
2,5%
10,9%
9,5%
13,2%
7,6%
10,1%
20,6%
8,2%
7,7%
9,6%
7,2%
6,1%
9,3%
Bron: Boston Consulting Group
148
Boston Consulting Group, Commisioned by Google, Digitizing Europe. Why Northern European frontrunners must drive digitization of the EU economy, May 2016
E-commerce
77
4.2.2 Europese Commissie: the Digital Economy & Society Index (DESI)
Algemeen
De index van digitale economie en maatschappij (DESI) is een online-instrument waarmee de
vooruitgang wordt gemeten die de EU-lidstaten boeken in de richting van een digitale economie
en maatschappij. De index is een bundeling van een reeks relevante indicatoren (meer dan 30)
die betrekking hebben op de huidige beleidsmix in Europa. De index maakt gebruik van een
wegingssysteem om de EU-landen op basis van de digitale prestaties te rangschikken. Daartoe
wordt aan elke groep en subgroep indicatoren een wegingsfactor toegekend om de totale score
van een land te berekenen. De indicatoren hebben betrekking op de dimensies connectiviteit (in
hoeverre en met welke snelheid is internet beschikbaar en betaalbaar), digitale vaardigheden
(aantal internetgebruikers, digitale basisvaardigheden, ICT-specialisten en STEM-graduates),
het gebruik van onlineactiviteiten (variërend van nieuws tot producten kopen op internet), het
ontwikkelingsniveau van digitale sleuteltechnologieën (elektronische facturen, clouddiensten, e-
commerce, enz.) en digitale overheidsdiensten (zoals e-overheid en e-gezondheid).
Connectiviteit en digitale vaardigheden worden beschouwd als het fundament van de digitale
economie en maatschappij en tellen elk voor 25% van de score (de maximumscore voor digitale
prestaties is 1). Het aandeel van de integratie van digitale technologie bedraagt 20%. Tot slot
tellen onlineactiviteiten (internetgebruik) en digitale overheidsdiensten elk voor 15%.
De DESI 2017 (figuur 4) geeft aan dat België zich op de 6de plaats situeert in de EU met een
totale indexscore van 0,61. De koplopers zijn Denemarken (0,71), Finland (0,68), Zweden
(0,67), Nederland (0,67) en Luxemburg (0,61). België dankt haar goede positie vooral aan de
goede kwaliteit van de digitale infrastructuur, de zogenaamde connectiviteit, waarin het een
derde positie behaalt na Nederland en Luxemburg. België scoort ook goed inzake integratie
digitale technologieën met een 5de plaats. Het doet het echter minder goed inzake het gebruik
van internet (11de rang), digitale overheidsdiensten (13de rang) en op het vlak van digitale
vaardigheden (11de rang). Wat dit laatste betreft is de kloof met de Scandinavische koplopers
opvallend groot. België scoort voor alle hoofdindicatoren boven het Europees gemiddelde.
E-commerce
78
Figuur 4: DESI 2017
Bron: Europese Commissie
0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
0,6
0,7
0,8
connectiviteit digitale vaardigheden internetgebruik integratie digitale technologie digitale overheidsdiensten
E-commerce
79
Naast de dimensie ‘digitale vaardigheden’ is er nog een aspect dat om waakzaamheid vraagt in
verband met de relatief goede positie van België. Het European Digital Progress Report 2016
toont aan dat zowel de EU als geheel als de individuele lidstaten vooruitgang maken in de
richting van een digitale economie en maatschappij. Voor de EU als geheel vertoont de
progressie in 2016 echter tekenen van verzwakking: ten aanzien van 2015 ging de index
slechts met 0,02 vooruit (van 0,5 naar 0,52), terwijl de vooruitgang met 0,04 (van 0,46 tot 0,5)
tussen 2014-2015 het dubbele bedroeg. De mate van vooruitgang verschilt dan ook van lidstaat
tot lidstaat. De Europese Commissie maakt onderscheid tussen de koplopers (running ahead),
de subtoppers (lagging behind), de aanklampers (catching up) en de terugvallers (falling
behind).
Running ahead lidstaten zijn deze die scoren boven het Europese gemiddelde en wier score
sneller toeneemt dan het Europese gemiddelde gedurende het laatste jaar. Dit zijn goede
presterende landen die zich ontwikkelen tegen een pad waarmee zij zich verder van het EU-
gemiddelde distantiëren. Deze cluster omvat de volgende landen: Oostenrijk, Duitsland,
Estland, Malta, Nederland en Portugal.
Lagging ahead landen scoren eveneens boven het Europees gemiddelde maar hun score groeit
minder snel dan dat van de EU gedurende het laatste jaar. Deze landen presteren ook goed
maar hun vooruitgang verloopt zeer traag zodat ze achterblijven in vergelijking met de
vooruitgang van de EU als geheel. In deze cluster bevinden zich, naast België, Denemarken,
Finland, Ierland, Litouwen, Luxemburg, Zweden en het VK.
Catching up lidstaten scoren onder het Europees gemiddelde maar gaan sneller dan de EU
vooruit zodat ze geleidelijk het EU-gemiddelde niveau toegroeien. Deze cluster omvat de
landen Spanje, Kroatië, Italië, Letland, Roemenië en Slovenië.
De falling behind lidstaten zijn deze landen die én onder het EU-gemiddelde scoren én wier
vooruitgang minder groot was dan dat van de EU als geheel gedurende het laatste jaar. Hiertoe
behoren Bulgarije, Cyprus, Tsjechië, Griekenland, Frankrijk, Hongarije, Polen en Slovakije.
Zoals gezegd staat België op de derde plaats in de EU voor de dimensie ‘connectiviteit’, maar
verbeteringen vinden langzaam plaats. België moet volgens de Europese Commissie twee
knelpunten wegwerken op het gebied van snelle internetverbindingen: allereerst het verder
uitbreiden van de gebruikmaking van mobiel breedband, aangezien mobiele apparaten een
belangrijke toegangspoort worden voor consumenten om te communiceren, werken en
winkelen in de digitale economie. Ten tweede, om zijn vooraanstaande positie op het gebied
van connectiviteit te behouden, moet België de uitrol van ultrasnelle breedbandverbindingen
(meer dan 100 Mbps) stimuleren. Hoewel exploitanten de afgelopen jaren hun bestaande
netwerken op basis van koperdraad en coaxkabels hebben geupgradet, is voor ultrasnelle
netwerken een directe glasvezelaansluiting nodig voor bedrijven en huishoudens. De
Commissie verwijst naar het plan Digital Belgium dat ook het plan omvat voor ultrasnel internet
in België. Het streefdoel is dat in 2020 de helft van alle aansluitingen in België
internetsnelheden tot 1 Gbps haalt. België volgt een marktgerichte aanpak om zijn
connectiviteitsdoelen te bereiken. Kabelexploitant Telenet heeft aangekondigd zijn netwerk te
zullen upgraden naar Gigabit-connectiviteit, maar deze mededeling is niet gevolgd door
soortgelijke mededelingen van exploitanten in andere delen van het land. België wil ook de
verdere uitrol van mobiele breedbandtechnologieën, zoals 4G/LTE, een impuls geven en het
terrein effenen voor 5G (zie verder aandachtspunt ‘digitale infrastructuur’). Verlaging van de
uitrolkosten heeft een positief effect op de businesscase en stimuleert exploitanten om te
investeren in hun netwerken. Volgens de Belgische federale autoriteiten vormen bijvoorbeeld de
E-commerce
80
belasting op het gebruik van masten en pylonen en bepaalde stralingsnormen een obstakel
voor een snellere uitrol. De overheden zijn voornemens de bevoegde organen te raadplegen
over het effect dat deze maatregelen op investeringen hebben. Tot slot moet België de richtlijn
inzake kostenverlaging, die zou kunnen helpen de uitrol van breedband te versnellen, nog
omzetten in nationale wetgeving (zie verder aandachtspunt ‘een adaptieve regelgeving’).
Figuur 5: Digitale vooruitgang België 2016
Bron: Europese Commissie, DESI 2016
Ook in termen van menselijk kapitaal (digitale vaardigheden) liggen de prestaties van België
boven het EU-gemiddelde, maar de vooruitgang verloopt traag. Een groot deel van de inwoners
van België maakt regelmatig gebruik van internet (84% in 2016 tegenover 79,2% op EU-
niveau), en 60,9% beschikt over digitale basis- en meer dan basisvaardigheden (tegenover
56,2% op EU-niveau), maar tegelijkertijd heeft 13% van alle Belgen tussen de 16 en 74 jaar in
2015 nog nooit internet gebruikt. Hoewel België over het geheel genomen beschikt over een
groot aantal hooggekwalificeerde arbeidskrachten en er een hoge participatiegraad aan het
hoger onderwijs is, studeren er relatief weinig mensen af in wetenschap, technologie en
wiskunde (’STEM’). De tekorten op deze terreinen zouden een belangrijke belemmering kunnen
gaan vormen voor groei en innovatie. In feite is er al schaarste aan het ontstaan voor bepaalde
functies waarvoor bijvoorbeeld digitale vaardigheden nodig zijn. In 2015 maakte 46% van de
ondernemingen met vacatures waarvoor gespecialiseerde ICT-vaardigheden vereist waren,
melding van problemen met het vervullen van deze vacatures. Er is dus een tekort aan
gekwalificeerde ICT-deskundigen, dat naar schatting zal toenemen van zo’n 8 000 personen in
2012 naar 30 000 in 2020 (zie verder aandachtspunt ‘digitale vaardigheden’).
E-commerce
81
E-commerce
De DESI bevat onder de dimensie ‘integratie van digitale technologieën’ een subdimensie ‘e-
commerce’ met drie indicatoren: het aantal KMO’s dat online verkoopt, de e-commerce omzet
van KMO’s en de grensoverschrijdende online verkoop. Deze worden hieronder beknopt
geschetst.
Online verkopende KMO’s
Figuur 6: aantal online verkopende KMO’s (als % van totaal aantal KMO’s)
Bron: Europese Commissie, DESI 2017
In België verkoopt 23% van de KMO’s online. België bekleedt daarmee de 6de rang in de EU,
waar het gemiddelde ligt op 17,2%. Koplopers zijn Ierland (29,6%), Denemarken (27%),
Zweden (26,1%), Tsjechië (25,7%) en Duitsland (25,6%). In Nederland verkoopt 16,1% van de
KMO’s online.
E-commerce omzet
29
,6
27
,0
26
,1
25
,7
25
,6
23
,0
19
,6
18
,7
18
,4
18
,1
18
,0
17
,3
17
,2
16
,2
16
,1
15
,9
15
,3
14
,5
13
,1
12
,4
11
,7
11
,3
10
,0
10
,0
9,1
8,1
7,4
7,2
5,2
0,0
5,0
10,0
15,0
20,0
25,0
30,0
35,0
E-commerce
82
Figuur 7: omzet e-commerce bij alle ondernemingen (als % van totale omzet, zonder financiële sector), 2016
Bron: Europese Commissie, Digital Scoreboard
Noot: Finland en Luxemburg: niet bekend
Koploper is Ierland met een aandeel van 35,1%, gevolgd door België met 31,3% en Tsjechië
met 30,5%. Denemarken (22,5%), Zweden (20,9%) en het VK (19,0%) vervolledigen de
kopgroep. Het EU-gemiddelde bedraagt 16,4%.
Ook bij de KMO’s scoort België goed qua omzetaandeel. Het bezet in 2016 de 3de positie met
een gemiddeld omzetaandeel van 19,6%, na Ierland (21,8%) en Tsjechië (21,7%).
Figuur 8: E-commerce omzet bij KMO’s (10-249 werknemers, als % van de omzet), 2016
Bron: Europese Commissie, DESI 2017
Noot: Finland: gegevens niet bekend; Slovenië en Luxemburg: gegevens DESI 2016
Grensoverschrijdende e-commerce verkoop
35
,1
31
,3
30
,5
22
,5
20
,9
19
18
16
,7
16
,5
16
,4
15
,5
15
,2
15
,1
14
,5
14
,4
14
,4
14
,3
13
,6
12
,7
12
,3
10
,9
8,7
6
7,0
5
6,8
6
5,5
5
4,1
9
3,9
5
0
5
10
15
20
25
30
35
402
1,8
21
,7
19
,6
18
,0
14
,7
12
,2
12
,0
10
,7
10
,5
10
,3
9,5
9,4
9,4
9,2
8,4
8,3
8,2
7,6
7,6
7,0
6,6
6,4
5,9
5,7
4,7
4,3
2,6
0,0
5,0
10,0
15,0
20,0
25,0
E-commerce
83
Figuur 9: Aantal KMO’s met grensoverschrijdende online verkoop naar andere EU-lidstaten (in % van totaal aantal KMO’s), 2016
Bron: Europese Commissie, DESI 2017
In België verkoopt 13,1% van de KMO’s online naar andere EU-lidstaten. België bekleedt
daarmee de tweede rang na Ierland (16,2%). Tsjechië en Malta volgen met ongeveer 12%,
Slovenië, Oostenrijk en Nederland met tussen 10% en 11%.
Voor bedrijven is het aandeel individuen dat internetaankopen doet een belangrijk gegeven.
Figuur 10: Internetaankopen door individuen gedurende de laatste 12 maanden (in % van individuen, 16-74 jaar), 2016
Bron: Europese Commissie, Digital Scoreboard
16
,2
13
,1
11
,8
11
,7
10
,5
10
,5
10
,3
9,8
1
9,7
1
9,6
6
9,2
4
8,9
9
8,9
4
8,2
9
7,9
4
7,9
2
7,5
2
6,3
4
6,3
3
6,1
3
5,8
9
5,7
9
5,1
6
4,4
6
3,9
2
3,7
8
3,4
4
2,7
7
1,9
3
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18 8
2,6
81
,5
78
,4
75
,5
74
,1
73
,9
67
,4
65
,8
59
,2
57
,6
56
,8
56
,4
56
,3
55
,1
47
,4
46
,8
44
,4
43
,8
41
,9
40
,3
38
,8
33
,4
33
,2
33
,1
31
,0
29
,1
25
,0
16
,8
11
,9
0,0
10,0
20,0
30,0
40,0
50,0
60,0
70,0
80,0
90,0
E-commerce
84
Gemiddeld heeft 55,1% van de individuen in de EU-28 in 2016 een internetaankoop gedaan
gedurende het afgelopen jaar. In België ligt het aandeel iets hoger met 56,8%. Absolute
koplopers zijn het VK (82,6%), Denemarken (81,5%), Luxemburg (78,4%), Zweden (75,5%),
Duitsland (74,1%%) en Nederland (73,9%). Ook Finland en Frankrijk scoren nog een aandeel
van boven de 65%.
4.2.3 De Digitale Agenda voor Europa
De Digitale Agenda voor Europa (DAE) legde in 2010 essentiële prestatiedoelstellingen vast
(zie hoger). De DAE legde één doelstelling voorop voor 2013, negen andere voor 2015 en nog
twee voor 2020.
Belangrijk is dat België alle doelstellingen haalde voor 2016, met uitzondering van de twee
doelstellingen die betrekking hebben op e-commerce bij de KMO’s (10-249 werknemers):
KMO’s die online verkopen (in % van de ondernemingen) en KMO’s die online aankopen (in %
van de ondernemingen, waarbij de doelstelling telkens werd vastgepind op 33%.
In onderstaande tabel wordt België vergeleken met haar buurlanden Duitsland, Frankrijk,
Luxemburg, Nederland en het VK.
E-commerce
85
Tabel 6: Digitale Agenda Europa, doelstellingen inzake e-commerce bij KMO's
Rang (1 tot 6) Indicator (in %)
BE BE DU FR LU NL VK
KMO’s die online verkopen (2016) 2 23,0 25,6 15,9 9,05 16,1 18,7
KMO’s die online aankopen (2015) 6 20,4 30,8 27,2 31,9 24,6 26,1
Bron: DESI 2017 en FOD Economie
Inzake online verkopen behaalt België met een aandeel van 23% van de KMO’s de tweede
plaats na Duitsland binnen de groep van buurlanden. De doelstelling van 33% is echter nog
veraf. Veel minder goed doet België het, in vergelijking met haar buurlanden, wat de online
aankopen betreft (gegevens 2015). België heeft voor deze indicator met een aandeel van
20,4% de laagste score.
4.2.4 OESO: Measuring the digital economy149
Deze studie van de OESO omvat naast een algemene beeldvorming van de digitale economie
en samenleving ook een aantal thematische benaderingen zoals slimme infrastructuur,
cybersecurity en privacy, bescherming en empowerment van consumenten en burgers, en
innovatie en duurzaamheid. In deze sectie wordt ingezoomd op internetomgang door jongeren
en op ICT in het onderwijs en de vorming. Een eerste figuur geeft een inzicht in de leeftijd
waarop studenten een eerste maal toegang hebben tot het internet.
Figuur 11: leeftijd van eerste toegang tot internet (in % van alle studenten), 2012
Bron: OESO
149
OECD, Measuring the digital economy. A new perspective, 2014
0,00
10,00
20,00
30,00
40,00
50,00
60,00
70,00
80,00
90,00
100,00
DE
N
NLD
FIN
ES
T
SW
E
NO
R
ISL
ISR
NZ
L
KO
R
AU
S
SV
N
ES
P
OE
CD
BE
L
PR
T
CH
L
CZ
E
HU
N
CH
E
AU
T
PO
L
JP
N
DE
U
IRL
TU
R
ITA
ME
X
SV
K
GR
C
RU
S
6 jaar of jonger 7-9 jaar 10-12 jaar 13 jaar of ouder Nooit
E-commerce
86
In België heeft 14,6% van de studenten een eerste maal toegang tot het internet op een leeftijd
van 6 jaar of jonger. België bevindt zich daarmee op het OESO-gemiddelde. In verschillende
landen ligt het aandeel min zesjarigen dat een eerste keer toegang heeft tot internet veel hoger:
Nederland (33,3%), Denemarken (32,6%), Israël (27,9%), Noorwegen (26,1%), Zweden
(25,1%), Estland (24,1%), Nieuw-Zeeland (23,7%) en Ijsland (22,9%) scoren hier veel beter. In
België heeft het merendeel van de studenten (41,1%) op de leeftijd tussen 7 en 9 jaar een
eerste maal toegang tot het internet. Dit ligt iets onder het OESO-gemiddelde van 42,2%. In
Nederland, Finland, Denemarken, Estland, Noorwegen, Ijsland en Korea heeft meer dan 50%
van de studenten op die leeftijd reeds toegang tot het internet. Bovendien heeft 37,8% van de
studenten in België slechts toegang tot het internet op de leeftijd tussen 10 en 12 jaar. Tenslotte
heeft 6,4% van de Belgische studenten op een leeftijd van meer dan 13 jaar een eerste maal op
internet gesurft, tegenover het OESO-gemiddelde van 9,4.
Figuur 12: internetgebruik door 15-jarige studenten op school en buiten school (gemiddeld aantal uren internetgebruik in de week), 2012
Bron: OESO
Het totale internetgebruik van een Belgische 15-jarige student bedraagt gemiddeld 2,66 uren op
een dag, waarvan 2,11 uren buiten de school en 0,55 uren op school. België bevindt zich
daarmee in de staart van de groep landen en onder het OESO-gemiddelde van 2,93 uren,
zowel buiten school (2,29 uren) als op school (0,64 uren). Koplopers in het totaal gemiddeld
aantal uren internetgebruik per dag zijn Australië (4,17 uren), Denemarken (4,05 uren), Zweden
(3,97 uren), Estland (3,6 uren), Noorwegen (3,59 uren) en Rusland (3,48 uren). Het dagelijks
internetgebruik op school is het hoogst in Australië (1,39 uren), Denemarken (1,13 uren),
Griekenland (0,96 uren), Zweden (0,95 uren), Spanje (0,82 uren), Rusland en Slovakije (0,79
uren). Nederland bevindt zich met 0,68 uren op school iets boven het OESO-gemiddelde.
0,00
0,50
1,00
1,50
2,00
2,50
3,00
3,50
4,00
4,50
AU
S
DN
K
GR
C
SW
E
ES
P
RU
S
SV
K
AU
T
CH
L
HU
N
SV
N
NLD
NZ
L
NO
R
ME
X
OE
CD
ES
T
PR
T
ISR
BE
L
ISL
FIN
CZ
E
ITA
CH
E
LV
A
IRL
TU
R
DE
U
PO
L
JP
N
KO
R
Internetgebruik buiten school Internetgebruik op school totaal
E-commerce
87
Figuur 13: beschikbaarheid internetconnectie op school (in % van alle studenten), 2012
Bron: OESO
Gemiddeld geeft in de OESO bijna 71% van de studenten aan dat er internetverbinding in
school is voorzien en er ook gebruik van maakt. Verder geeft 18,9% van de studenten aan dat
er wel internetverbinding is, maar er geen gebruik van maakt. Tenslotte geeft 10,4% van de
studenten aan dat er geen internetverbinding is op school. België doet het voor elk onderdeel
slechter dan het OESO-gemiddelde: 62,2 % van de studenten geeft aan dat er
internetverbinding is op school en er ook gebruik van maakt, 19,1% maakt er geen gebruik van
en bijna 19% van de studenten geeft aan dat er geen internetverbinding is. België bevindt zich
met deze scores in de staartgroep van onderzochte OESO-landen. In Nederland bijvoorbeeld
maakt slechts geen 7,6% van de studenten geen gebruik van de aanwezige internetverbinding
en geeft enkel 3,2% van de studenten aan dat er geen internetverbinding beschikbaar is.
Figuur 14: computergebruik op school voor praktijkoefeningen en onderricht, zoals onderwijzen van vreemde talen of wiskunde (in % van alle studenten), 2012
0,00
10,00
20,00
30,00
40,00
50,00
60,00
70,00
80,00
90,00
100,00
Ja, en ik gebruik het ja, maar ik gebruik het niet neen
0,00
10,00
20,00
30,00
40,00
50,00
60,00
70,00
80,00
90,00
100,00
elke of praktisch elke dag één of twee keer per week één of twee keer per maad nooit of haast nooit
E-commerce
88
Bron: OESO
Er zijn slechts 8 landen waar meer dan de helft van de studenten aangeeft dat er minstens
eenmaal per maand of vaker gebruik wordt gemaakt van de computer op school voor oefening
of onderricht. Koplopers zijn Noorwegen (66,1%), Denemarken (55,7%), Nederland (54,1%),
Slovakije (53,7%) en Finland (53,5%). Het OESO-gemiddelde ligt op 38,7%. In België geeft
34,9% van de studenten aan dat er op school gebruik wordt gemaakt van de computer (en dus
65,1% dat er (haast) nooit gebruik wordt van gemaakt).
Figuur 15: individuen die een online cursus volgen (als een % van individuen die de laatste drie maanden internet hebben gebruikt), 2007 en 2013
Bron: OESO
Gemiddeld volgde bijna 8% van de EU-28 internetgebruikers in 2013 een online cursus. In
België bedraagt het aandeel online cursisten 5,4%. Europese koplopers zijn Finland (16%),
Spanje (12,8%), Ijsland (12,1%), het VK (bijna 11%) en Noorwegen (10,7%). Korea (39,6%) en
Canada (32,8%) staan veruit boven de andere onderzochte landen.
4.2.5 Snelgroeiende ondernemingen, start-ups en scale-ups
Inleiding
Er is niet één bepaalde definitie voor een startup. Kort gezegd is een startup een bedrijf met
een vernieuwend idee waarbij een product gemaakt wordt die schaalbaar en herhaalbaar is. Dit
product is gemaakt door middel van nieuwe technologie. Schaalbaar en herhaalbaar betekent
dat het product één keer wordt gemaakt en steeds opnieuw kan worden verkocht. Het is
gemakkelijker en goedkoper om niet voor elke afnemer een ander product te maken.
Startup-goeroe Paul Graham150 geeft volgende definitie: “A startup is a company designed to
grow fast. Being newly founded does not in itself make a company a startup. Nor is it necessary
150
Paul Graham is een programmeur, durfkapitalist en essayist. Hij is bekend van zijn werk met Lisp, als medeoprichter van Viaweb (wat later Yahoo! Store werd), en als medeoprichter van de Y Combinator, een
0,00
5,00
10,00
15,00
20,00
25,00
30,00
35,00
40,00
2013 2007
E-commerce
89
for a startup to work on technology, or take venture funding, or have some sort of “exit.” The
only essential thing is growth. Everything else we associate with startups follows from growth. If
you want to start one it’s important to understand that. Startups are so hard that you can’t be
pointed off to the side and hope to succeed. You have to know that growth is what you’re after.
The good news is, if you get growth, everything else tends to fall into place. Which means you
can use growth like a compass to make almost every decision you face.” Omar Mohout151
gebruikt volgende omschrijving: “Een startup creëert en commercialiseert een zelfontwikkeld
innovatief product waarmee het snel globaal opschaalt zonder lineaire afhankelijkheid van
menselijk kapitaal.”
Startups worden beschouwd als de vaandeldragers van de nieuwe economie en onderscheiden
zich van andere startende bedrijven door volgende kenmerken:
Schaalbaarheid. Om van een startup te spreken moet er een product of de dienst zijn die in
een mum van tijd kan uitgroeien tot iets groots. Dit veronderstelt een continue zoektocht
naar een schaalbaar en repeatable (herhaalbaar, relevant voor een bredere markt)
businessmodel (met een mogelijk disproportioneel grote impact, disruptief dus). Dat kan
bijvoorbeeld door slim gebruik te maken van bestaande dingen, zoals taxi’s (Uber) of
vastgoed (Airbnb). Het tempo ligt hoger dan in een normaal bedrijf. Succesvolle startups
kenmerken zich door hypergroei. Die snelheid uit zich ook in het begrip burnrate: hoeveel
geld een startup ‘verbrandt’ om zo snel mogelijk marktaandeel te kunnen veroveren. De
belangrijkste reden waarom startups failliet gaan, is omdat het geld op is. Is de weg
omhoog eenmaal gevonden en kan men zich handhaven, dan komt het label scale-up in
zicht.
Zoekend. Een startup kan dan wel hard groeien, de definitieve vorm staat nog niet vast.
Startups zijn continu aan het testen en valideren of de dingen schaalbaar en herhaalbaar
zijn. Daarom wordt door sommige deskundigen zelfs een bedrijf als Tesla (omzet eerste
kwartaal 2016: 1,15 miljard dollar) nog steeds een startup genoemd. Zij moeten immers
hun scaling-fit nog bewijzen: kunnen ze in 2018 daadwerkelijk 500.000 auto’s produceren?
Het businessmodel is m.a.w. nog niet gevalideerd. Of nog, een bedrijf als buurtapp
Nextdoor dat zijn businessmodel uitgevonden en bewezen heeft in de VS, maar met de
vraag wordt geconfronteerd hoe zijn businessmodel zich in Europa zal ontwikkelen. In die
zin kan het nog steeds een startup beschouwd worden. Startups laten zich vanaf het begin
leiden door lean- en agile-principes om - door contact met klanten - een snelle product
market fit te vinden en vervolgens met een minimum viable product live te gaan, nl. een
product dat de kern van het aanbod behelst, maar dat nog niet ‘af’ is, zodat het snel
gelanceerd kan worden. Slaat het product niet aan, of blijkt juist dat een bepaald onderdeel
daarvan goed in de smaak valt, dan maakt een startup een pivot, een rigoureuze draai in
zijn businessmodel. Twitter begon bijvoorbeeld als een podcast-dienst, maar eindigde als
microblog. Het kan m.a.w. jaren duren voordat het uiteindelijke businessmodel is
gevonden. Ook Airbnb, Dropbox en Linkedln, platformen met een enorm aantal gebruikers,
begonnen niet in de vorm waarin ze nu gekend zijn. Hier zijn talloze experimenten en
continu leren aan vooraf gegaan. Het minimum viable product is een fundamenteel begrip
in deze experimenten.
durfkapitaalverstrekker voor startende ondernemingen. Hij is de auteur van On Lisp (1993), ANSI Common Lisp (1995), en Hackers & Painters (2004).
151 Mohout, O., Het Belgische startuplandschap, Die Keure, 2015
E-commerce
90
Gedreven door technologie. Startups zijn relatief jong, gedreven door technologie en
hebben een model dat vaak dankzij technologie schaalbaar is. Startups hoeven niet per se
techbedrijven te zijn, maar door technologie is schalen makkelijk en snel.
Mentaliteit en bezieling. Bedrijfsleiders van startups moeten constant met hun startup bezig
zijn en continu alert zijn voor de burnrate. Naast vele andere beslommeringen, moeten
startups voortdurend oog hebben voor volgende investeringsrondes om geld op te halen.
Algemeen beeld van snelgroeiende ondernemingen Europa, België en Vlaanderen
Europese Commissie152 en Eurostat
Uit gegevens van Eurostat153 blijkt dat ongeveer 1 op de 10 ondernemingen (9,2%), oftewel
145.000 ondernemingen, in de EU als een snelgroeiende onderneming kan beschouwd worden.
Een snelgroeiende onderneming is een onderneming met 10 of meer werknemers in het
basisjaar (het begin van de groei) die op 3 jaar tijd een groei kenden van het personeelsbestand
van minstens 10% op jaarbasis. Zij stellen meer dan 12 miljoen mensen te werk, oftewel 13%
van de totale werkgelegenheid in bedrijven met meer dan 10 werknemers.
Snelgroeiende ondernemingen zijn nadrukkelijker aanwezig in de dienstensectoren dan in
andere bedrijfseconomische activiteiten, en dan vooral in de ICT-sector (15% van de
ondernemingen actief in deze sector zijn snelgroeiend) en de administratieve en
dienstenondersteunende activiteiten (12,7%).
België ligt met een aandeel snelgroeiende ondernemingen van 8% onder het EU28-gemiddelde
van 9,2%. België bevindt zich daarmee in de achterhoede van de Europese lidstaten. Dit
Belgisch aandeel vertegenwoordigt 2.398 snelgroeiende ondernemingen op de totale
bedrijvenpopulatie van meer dan 10 werknemers. Zij stellen samen 165.985 mensen te werk,
hetgeen overeenstemt met een aandeel van 9,1% van de totale werkgelegenheid in bedrijven
met meer dan 10 werknemers. Ook inzake werkgelegenheid ligt België daarmee onder het
EU28-gemiddelde. De sector met het grootst aandeel snelgroeiende ondernemingen is die van
de administratieve en ondersteunende dienstenactiviteiten (16,3%) gevolgd door de ICT-sector
(13,2%). Het aandeel snelgroeiende ondernemingen in de ICT-sector is dus in België lager dan
het EU28-gemiddelde van 15%.
152
Zie Scale-up Europe: a Manifesto for change and empowerment in the digital age, 29 september 2016 en Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's, De toekomstige leiders van Europa: het starters- en opschalingsinitiatief, COM(2016) 733 final, 22 november 2016. Deze mededeling ging vergezeld van een werkdocument COMMISSION STAFF WORKING DOCUMENT Accompanying the document Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions Europe’s next leaders: the Start-up and Scale-up Initiative, Putting intellectual property at the service of SMEs to foster innovation and growth, SWD(2016) 373 final, 22 november 2016
153 Eurostat, Newsrelease 209/2016, 26 oktober 2016
E-commerce
91
Figuur 16: snelgroeiende ondernemingen in de EU-lidstaten, 2014 (als % van de actieve ondernemingen met minstens 10 ondernemingen)
Bron: Eurostat
Ook het landverslag België 2016154 kaart het probleem van snelgroeiende ondernemingen aan:
“De lage productiviteitsgroei hangt samen met middelmatige prestaties met betrekking tot een
aantal aspecten die het groeipotentieel van de economie op lange termijn fnuiken. Ondanks zijn
kwalitatief hoogwaardige publieke onderzoeksstelsel heeft België bijvoorbeeld relatief weinig
snel groeiende ondernemingen in innovatieve sectoren.” En verder nog stelt het landverslag:
“Een kritiek punt is het gebrek aan snel groeiende ondernemingen in innovatieve sectoren.
Snelgroeiende ondernemingen leveren een significante bijdrage aan de banengroei. Met een
werkgelegenheidsaandeel van snelgroeiende ondernemingen van slechts 5,9% blijft België fors
onder het EU-gemiddelde van 9,1% (en bekleedt het een 23e plaats in de EU volgens deze
indicator). Daarenboven zijn heel wat snelgroeiende Belgische ondernemingen niet in
innovatieve sectoren actief, maar in de bouw en de transportsector. Inzake de deelindicator van
de innovatie-outputindicator155 die aangeeft in welke mate snelgroeiende ondernemingen in
innovatieve sectoren actief zijn, scoort België bijgevolg lager dan het EU-gemiddelde (16,9
tegenover 18,8).”
Belgian High-Growth Monitor156
Snelle groeiers zijn in deze Monitor bedrijven die minstens 10 werknemers hebben en die over
een periode van 3 jaar hun aantal werknemers of hun toegevoegde waarde jaarlijks met 20%
154
Europese Commissie, Werkdocument van de diensten van de Commissie, Landverslag België 2016 met een diepgaande evaluatie betreffende de preventie en correctie van macro-economische onevenwichtigheden, SWD(2016) 71 final, 26 februari 2016. Innovatieve sectoren worden bepaald op basis van een coefficiënt die de innovativiteit van elke sector reflecteert en die gewogen wordt met het aandeel van de werkgelegenheid in snelgroeiende ondernemingen. Deze ondernemingen worden gedefinieerd als een onderneming met 10 of meer werknemers in het basisjaar (het begin van de groei) die op 3 jaar tijd een groei kenden van het personeelsbestand van minstens 10% op jaarbasis.
155 De innovatie-outputindicator meet in hoeverre ideeën uit innovatieve sectoren de markt bereiken, en zodoende
betere banen opleveren en het concurrentievermogen van Europa vergroten. De indicator is samengesteld uit vier deelindicatoren die zich op vier zwaartepunten van het beleid toespitsen: groei via technologie (octrooien); banen (kennisintensieve werkgelegenheid); wereldwijd concurrentievermogen op lange termijn (handel in mid/hightechgoederen); en toekomstige zakelijke kansen (banen in snelgroeiende innovatieve bedrijven).
156 Prof. Crijns, H. & Dillen, Y., Belgian High-Growth Monitor – Impuls Centre “Growth Management for Medium-
Sized Enterprises” (IGMO), oktober 2016
13
,7
12
,9
12
,8
12
,6
12
,3
12
,1
11
,5
11
10
,9
10
,6
10
,2
9,7
9,6
9,5
9,5
9,2
9,2
8,6
8,6
8,5
8,5
8,3
8
7,6
7,3
6,8
2,3
2,2
0
2
4
6
8
10
12
14
16
E-commerce
92
hebben zien toenemen. Het gaat dus niet om startups maar om ondernemingen die gemiddeld
al zo’n twintig jaar aan de weg timmeren.
Deze ondernemingen hebben een belangrijke impact op enerzijds jobcreatie en anderzijds de
groei van het BBP.
Wanneer gekeken wordt naar de tewerkstellingsgraad voor de periode 2012-2015 beantwoordt
exact 3% van de Belgische bedrijven met minstens 10 werknemers aan het profiel van snelle
groeier: 674 op een totaal van 22.475 ondernemingen. Samen waren ze goed voor een totaal
van 45.278 jobs, terwijl de totale jobcreatie binnen alle Belgische bedrijven met minimum 10
werknemers slechts 13.256 bedroeg.
Wordt gekeken naar de economische toegevoegde waarde voor de periode 2012-2015 dan
beantwoorden dubbel zoveel bedrijven (6,27%) aan het profiel van snelle groeier: 1.410 op een
totaal van 22.475 ondernemingen. Deze snelgroeiende bedrijven vormen de brandstof voor de
groei van het BBP, aangezien voor het leeuwendeel van de creatie van toegevoegde waarde
zorgen.
Opvallend is dat inzake jobcreatie het aandeel snelgroeiende ondernemingen in de populatie
Belgische ondernemingen met meer dan 10 werknemers sinds vier opeenvolgende periodes
(vanaf 2009) in een dalende lijn zit. Voor de toegevoegde waarde wordt een eerder volatiel
beeld vastgesteld.
Figuur 17: aandeel snelgroeiende ondernemingen naar periode
Bron: Belgian High-Growth Monitor
Snelgroeiende ondernemingen zijn vooral actief in kennisgedreven dienstverlening (IT,
communicatie, wetenschap, technologie, administratie). Ze zijn ondervertegenwoordigd in
traditionele bedrijfstakken zoals productie, bouw, retail en transport. Absolute koploper van het
peloton in België is het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Terwijl 11,15% van alle Belgische
bedrijven met meer dan 10 werknemers hier gevestigd is, is maar liefst 16,47% van de groeiers
inzake tewerkstelling hier actief. Voor de groeiers op het vlak van toegevoegde waarde is dat
14,18%. In Vlaanderen is ongeveer 64% van de ondernemingen met meer dan 10 werknemers
gevestigd, terwijl het aandeel in de snelgroeiende ondernemingen op basis van tewerkstelling
rond de 61% schommelt.
3,51 3,31
3,57 3,44 3,2
3
6,69 6,55
5,91
6,66
6,04 6,27
0
1
2
3
4
5
6
7
8
2007-2010 2008-2011 2009-2011 2010-2012 2011-2014 2012-2015
op basis van tewerstelling op basis van T.W.
E-commerce
93
VRIND 2016157
Gazellen zijn ondernemingen met 10 of meer werknemers in het basisjaar die op 3 jaar tijd een
groei kenden van het personeelsbestand van minstens 20% op jaarbasis. Begin 2014 zijn er
2,4% snelgroeiende ondernemingen of gazellen onder de Vlaamse ondernemingen met 10 of
meer werknemers. De laatste jaren gaat deze indicator in dalende lijn. Hiermee wordt de
vastgestelde tendens in de Belgian High-Growth Monitor bevestigd.
Figuur 18: Evolutie aandeel gazellen (in % van het aantal ondernemingen met meer dan 10 werknemers)
Bron: VRIND 2016
Start-ups en scale-ups: European Startup Monitor 2016 en Sirris158
European Startup Monitor
De European Startup Monitor (ESM) gebruikt data van 2.515 startups van alle (toen nog) 28
EU-lidstaten en andere landen in het Europese startup ecosysteem (Zwitserland, Israël).
Slechts van de landen met een voldoende aantal respondenten, waaronder België, worden er
gedetailleerde analyses gemaakt.
In de European Startup Monitor (ESM), met een eerste stand van zaken in 2015, worden enkel
ondernemingen in het onderzoek betrokken en gekwalificeerd als een startup (gazelle) die
volgende kenmerken hebben:
jonger dan 10 jaar
beschikken over (high) innovatieve technologieën en/of businessmodellen
streven naar of realiseren van een significante tewerkstellings- of omzetgroei.
Op basis van bovenstaande definitie vertegenwoordigt de ESM 2.515 startups, 6.340 oprichters
en 23.774 werknemers.
Veelal wordt het startup concept gebruikt in de context van de digitale economie, aangezien
hierin de meeste startups vertegenwoordigd zijn, maar er zijn nog andere industrieën waarin
startups floreren, zoals de medische (biotechnologie) en de financiële sector (fintech). Ook deze
sectoren komen in de Monitor aan bod.
157
Vlaamse overheid, Vlaamse Regionale Indicatoren 2016
158 Mohout O., Sirris, 2016 European Scale up Report
E-commerce
94
De ESM 2016 wijst erop dat startups belangrijke economische drijvers zijn die nieuwe
producten en diensten op de markt brengen en instaan voor aanzienlijke tewerkstellingscreatie.
Niettemin loopt Europa volgens de GEM 2015/2016 achter inzake ondernemerschap. Het
aandeel van de ‘Total early-stage Entrepreneurial Activity’ (TEA)159 in de Europese bevolking
bedraagt slechts 7,8%, tegenover 13,3% in Noord-Amerika en 13,1% in Azië en Oceanië.
Europa staat dan ook voor grote uitdagingen om haar positie in de geglobaliseerde wereld te
versterken, onder meer door het aanmoedigen, faciliteren en ondersteunen van innovatieve
startups.
De belangrijkste bevindingen van de ESM 2016 zijn in een notendop de volgende:
Leeftijd. De ESM-startups zijn gemiddeld 2,4 jaar oud. In België bedraagt de gemiddelde
leeftijd 2,9 jaar.
Digitale economie. Het opstarten van ondernemingen in de digitale economie blijft zeer
aantrekkelijk.
Internationalisering. 55,2% van de startups is internationaal actief en 77,7% van de ESM-
startups hebben (verdere) internationaliseringsplannen. Voor de Belgische startups
bedragen die cijfers gemiddeld 73,8% respectievelijk 93,8%, hetgeen op een hoge
internationaliseringsgraad duidt.
Vrouwelijke oprichters. Het aandeel vrouwelijke oprichters bedraagt 14,8%. In België is dat
11,1%.
Tewerkstelling. De ESM-startups creëren gemiddeld 12 jobs (9,5 werknemers en 2,5
oprichters) binnen 2,4 jaar (hun gemiddelde leeftijd) en plannen bijkomend 5,8 nieuwe
werknemers in de nabije toekomst aan te werven. Belgische startups genereren gemiddeld
11,6 jobs (9,2 werknemers en 2,4 oprichters) en hebben de intentie om 6,8 nieuwe
werknemers aan te werven.
Geldophaling. De ESM-startups haalden ongeveer € 2 miljard op aan extern kapitaal en
zijn van plan om additioneel nog € 2,7 miljard op te halen binnen de volgende 12 maanden.
Het volume van de externe kapitaalinjecties bevindt zich grotendeels in de grootteklassen
van € 1- € 25.000 (24,8%) en € 150.000 - € 250.000. In België zijn dat de grootteklassen €
50.000 - € 150.000 (21,1%) en € 5 - € 10 miljoen (18,4%).
Groei. Meer dan 70% verwacht een meer gunstige ontwikkeling in het volgende jaar.
Uitdagingen. De grootste uitdagingen liggen op het vlak van verkoop en/of klantenwerving,
productontwikkeling en groei.
De ESM doet ook onderzoek naar het startup omgevingsklimaat om nuttige aanbevelingen voor
potentiële beleidsinitiatieven te kunnen deduceren. Aldus werden ESM-participanten gevraagd
om het ondersteuningsbeleid en de kennis van het startupgebeuren door de
beleidsverantwoordelijken te evalueren op een schaal van zeer slecht (1) tot zeer goed (6).
Over het algemeen wordt de ondersteuning van het startupgebeuren in 2016 slechter (score
van 2,7) geëvalueerd als het jaar daarvoor (score van 3,3). De evaluatie van het
ondersteuningsbeleid in België bevindt zich met een score van 2,7 op het ESM2016-niveau.
Koplopers zijn Finland, Israël, VK, Ierland en Slovenië.
159
Het aandeel personen in de totale bevolking tussen 18-64 jaar dat aangeeft bezig te zijn met het starten van een bedrijf, hetzij in de voorbereidingsfase, hetzij in de periode van 42 maanden nadat het bedrijf voor het eerst inkomsten genereerde.
E-commerce
95
Figuur 19: Gemiddelde evaluatie van het overheidsbeleid: ondersteuning van het startup ecosysteem
Bron: ESM 2016
Voor de kennis van het startupgebeuren krijgen de beleidsinstanties gemiddeld een score van
2,7 toebedeeld, een status quo met 2015. Hier scoort België iets hoger dan het ESM-
gemiddelde. Finland, VK, Israël, Ierland en Slovenië zijn weerom de koplopers.
Figuur 20: Gemiddelde evaluatie van het overheidsbeleid: kennis van de problematiek van startups
Bron: ESM 2016
Startups en e-commerce (ESM)
Het is niet de bedoeling in dit informatierapport gedetailleerd in te gaan op de problematiek van
snelgroeiende ondernemingen, hoe interessant en belangrijk ook. Wel wordt cijfermateriaal
weergegeven over de sectoren waarin de startups actief zijn.
Om een overzicht te krijgen van de sectoren waarin de startups actief zijn, werd aan de
respondenten gevraagd om in een lijst van 18 sectoren hun startupactiviteit aan te vinken. Uit
de ESM 2016 blijkt alvast dat het belang van de digitale economie voor de Europese startup
5
4
4
3,5
3,5
3,4
3,4
3,2
3,1
3,1
3,1
2,7
2,7
2,6
2,6
2,5
2,4
2
1,7
1,6
0
1
2
3
4
5
64
,4
3,7
3,6
3,5
3,4
3,4
3,3
3,2
3,1
3
2,9
2,9
2,7
2,6
2,6
2,6
2,3
2,1
1,8
1,8
0
1
2
3
4
5
6
E-commerce
96
scène zeer belangrijk is en blijft. Van de 7 sectoren die in 2016 een hoger aandeel startups
scoren dan 5%, zijn er vijf sectoren die deel uitmaken van de digitale economie.
Figuur 21: sectorale verdeling startups
Bron: ESM 2015 en 2016
Onder de ‘andere sectoren’ bevinden zich: online marktplaatsen (4,9%), opleiding (4,8%),
consultancy (4,6%), online dienstenportaal (4,2%), groene technologie (4,0%), voeding (2,4%),
media en creatieve industrie (3,3%), games (1,3%), offline diensten (1,3%), fysieke groothandel
en retail (0,6%) en andere (7,9%).
Opvallend is dat e-commerce tot de top 5 van de sectoren behoort met de hoogste aandelen
startups. 6,6% van alle Europese ESM-startups zijn actief in de e-commercesector.
Sirris
Met dit rapport wordt een bondig overzicht geboden van investeringen in snelgroeiende
technologieondernemingen (scale-ups160) in 31 Europese landen. Het rapport is op te vatten als
een momentopname, bedoeld om gegevens en trends in de sectoren en de regio’s te
analyseren. Enkel deals van minstens $ 1 miljoen oftewel € 750.000 worden in het rapport
meegenomen.
Belangrijkste bevindingen in het rapport 2016 zijn:
€ 15,9 miljard investeringen in 1.648 deals in 31 landen
160
In haar advies van 21 januari 2016 “Bevordering van innovatieve en snelgroeiende ondernemingen”definieert het Europees Economisch en Sociaal Comité scale-ups als snelgroeiende ondernemingen met een gemiddelde jaarlijkse groei op jaarbasis qua werknemers (of omzet) van meer dan 20%, gerekend over een periode van drie jaar, en met meer dan 10 werknemers aan het begin van de waarnemingsperiode. Een starr-up wordt gewoonlijk gedefinieerd als een zakelijke onderneming die als doel heeft een repliceerbaar en schaalbaar zakelijk model te ontwikkelen. Deze nieuwe bedrijven zijn meestal buitengewoon innovatief en over het algemeen gebaseerd op ideeën, technologieën of zakelijke modellen die nog niet eerder zijn gepresenteerd. Een scale-up breidt daarentegen snel uit en groeit in termen van markttoegang, ontvangsten en aantal medewerkers. Europees Economisch en Sociaal Comité, Advies: Bevordering van innovatieve en snelgroeiden ondernemingen, Rapporteur Antonio García Del Riego, 21 januari 2016, ECO/403
9,1
16
,4
5,8
7,6
7,5
4,2
3,6
45
,8
15
12
,2
8,3
6,8
6,6
5,8
5,2
40
,2
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
2015 2016
E-commerce
97
Het VK is toonaangevend in fondsenwervingen (€ 3,6 miljard). In België werd voor € 295
miljoen opgehaald, waarmee het de 11de positie bekleedt. Het gemiddeld bedrag dat
Belgische scaleups ophaalden is met € 4,4 miljoen relatief laag Vooral in B2B
georiënteerde B2B-scaleups (70% van alle deals in België) zit ons land mee in de
kopgroep (2de rang).
Frankrijk heeft het grootste aantal deals (350), gevolgd door het VK (345). België kende 67
deals en bevindt zich daarmee op de zesde positie.
De stad met het grootste aantal deals is London, gevolgd door Parijs en Stockholm
Bpifrance (in handen van de Franse overheid) is het meest actieve venturefonds in Europa.
In België is PMV de meest actieve investeerder in scaleups, gevolgd door Michel
Akkermans en Fortino.
Europese scaleups vinden vooral plaats in marktplaatsbedrijven
(businessmodel/technologie).
FinTech is de sector met het meest opgehaald kapitaal (€ 4,2 miljard) en grootst aantal
deals. In de e-commercesector werd voor € 956 miljoen € opgehaald en werden 96 deals
beklonken. De e-commercesector bekleedt daarmee de 5de respectievelijk 4de positie
binnen de 40 sectoren .
22 Europese technologiebedrijven kenden een beursintroductie ter waarde van € 3,4
miljard in totaal (waaronder Moovly in België).
Gemiddeld stellen Europese scaleups 50 ondernemingen te werk. In België bedraagt het
gemiddelde 27 werknemers.
4.3 België
4.3.1 Barometer van de informatiemaatschappij 2016
De FOD Economie van de federale overheid brengt jaarlijks de barometer van de
informatiemaatschappij161 uit. In 2016 maakt de barometer deel uit van het plan “Digital
Belgium” (zie boven). Volgens het plan moet België drie grote doelstellingen behalen voor 2020:
De digitale top-drie halen van de Europese Digital Economy and Society Index
1.000 nieuwe start-ups moeten het levenslicht zien
De digitale omslag moet 50.000 nieuwe jobs in een waaier van sectoren opleveren.
In die context meet de barometer de veranderingen op het vlak van verschillende indicatoren en
brengt de sterke en zwakke punten van ons land in de digitale wereld aan het licht.
De barometer beoogt ook een overzicht te geven van de ontwikkeling van de
informatiemaatschappij in België, in het bijzonder over de belangrijkste Europese doelstellingen
geformuleerd in het kader van de “Digitale Agenda voor Europa”.
Hieronder worden een aantal gegevens weergegeven uit de barometer die inzoomen op de
ICT-sector en de e-commerce.
161
FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie, Algemene Directie Economische Reglementering, Afdeling Telecommunicatie en Informatiemaatschappij, Barometer van de Informatiemaatschappij, 2016, http://economie.fgov.be/barometer_van_de_informatiemaatschappij_2016
E-commerce
98
Ondernemingen
Van de omzet van de Belgische ondernemingen is 31,3% afkomstig uit elektronische handel.
Hiermee doet België beter dan het EU-gemiddelde van 16,4%.
Figuur 22: Aandeel van de totale ondernemingsomzet, gerealiseerd door e-commerce, 2016
Bron: Europese Commissie, Digital Scoreboard en FOD Economie
Noot: Omzetgegevens grote ondernemingen België: 2015
Het omzetaandeel van grote ondernemingen bedraagt 31% (cijfer 2015; cijfers 2016 nog niet
bekend). Het omzetaandeel van middelgrote ondernemingen (31%) is in 2016 spectaculair
toegenomen ten aanzien van 2015 (21,8%). België bekleedt in dit segment van ondernemingen
de eerste plaats binnen de EU, waar het gemiddeld omzetaandeel 12,3% bedraagt. Het
omzetaandeel van de kleine Belgische onderneming (8,75%) bevindt zich, in tegenstelling tot
2015, weliswaar boven het EU-gemiddelde van 6,19%, maar is toch beduidend lager dan dat
van de middelgrote onderneming. Over de verhouding met het omzetaandeel van grote
ondernemingen kan voor het jaar 2016 wegens gebrek aan gegevens geen uitspraak gedaan
worden.
Van de in België gevestigde ondernemingen doet in 2015 43,1% aankopen via
computernetwerken, waardoor België voor het eerst het EU-gemiddelde overschrijdt. Dit is te
danken aan de sterke groei van + 10,9 procentpunt ten aanzien van 2014. Deze groei werd
voor elke bedrijfsgrootte opgetekend. Voor de verkoop maken daarentegen slechts 26,1% van
de Belgische ondernemingen gebruik van informaticanetwerken, tegenover 19,4% op Europees
niveau.
31,3 31 31
8,75
19,6
16,4
22,6
12,3
6,19
9,37
35,1
45,1
31
22,8 21,8
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
ondernemingen grote middelgrote kleine KMO
België EU28 MaxEU28
E-commerce
99
Figuur 23: Onlineaankopen - ondernemingen die bestelden via informaticanetwerken, 2015
Bron: FOD Economie
Figuur 24: Onlineverkopen – ondernemingen die bestellingen ontvingen via informaticanetwerken, 2015
Bron: FOD Economie
De Digitale Agenda voor Europa had als doelstelling vooropgesteld dat in 2015, 33% van de
kmo’s (10 tot 249 werknemers) online moesten aankopen/verkopen. Kmo’s uit drie landen
(Tsjechië, Ierland, Finland) bereikten deze doelstelling voor onlineaankopen. België ligt in 2015
met een aandeel van 20,4% onder het EU-gemiddelde (22,5%). Dezelfde doelstelling voor
onlineverkopen werd echter in geen enkele EU-lidstaat bereikt. België ligt met een aandeel van
23% online verkopende kmo’s in 2016 duidelijk boven het EU-gemiddelde van 17,2% maar de
Europese doelstelling van 33% ligt nog veraf.
43
,1
67
,2
50
,6
41
40
,4
61
,3
48
,9
38
,3
68
,3
83
,1
76
,5
66
,5
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
Ondernemingen Grote Middelgrote Kleine
België EU28 Max EU28
26
,1
54
,7
35
,2
23
,5
19
,4
43
27
,8
17
,3
32
,2
55
,6
50
,6
27
,9
0
10
20
30
40
50
60
Ondernemingen Grote Middelgrote Kleine
België EU28 Max EU28
E-commerce
100
Tabel 7: Kmo’s die online aankopen (minstens 1% van de aankopen) / online verkopen (minstens 1% van de omzet)
(in % van totaal kmo’s) BE EU28 Max. EU28
Kmo’s die online aankopen (minstens 1% van alle aankopen; 2015) 20,4 22,5 42,0
Kmo’s die online verkopen (minstens 1% van de omzet; 2016) 23,0 16,2 31,5
Bron: Europese Commissie, Digital Scoreboard en FOD Economie
Individuen
Het aantal personen tussen 16 en 74 jaar dat producten of diensten voor privégebruik bestelde
via het internet (de “e-kopers”) is gestegen van 21,3% in 2008 naar 54,2% in 2014 tot 55,2% in
2015. De buurlanden halen echter significant hogere cijfers met aandelen tussen 65% en 81%
in 2015.
Belangrijk is dat online aankopen vaak in het buitenland gebeuren: 34,6% van de personen die
in België gevestigd zijn, winkelden online bij verkopers uit andere EU-landen. Dat is ruim boven
het EU-gemiddelde van 15,9%. De doelstelling van de Digitale Agenda voor Europa dat in 2015
20% van de bevolking transnationale onlineaankopen moest doen werd in België reeds in 2012
bereikt.
De frequentie van de onlinebestellingen (-of aankopen) va n e-kopers in de laatste drie
maanden, respectievelijk in 2009 en 2015, wordt in onderstaande tabel weergegeven.
Tabel 8: E-kopers onderverdeeld volgens de frequentie van hun onlinebestellingen in de laatste drie maanden, België, 2009 en 2015 (in % van de individuen die de laatste drie maanden via internet goederen of diensten voor privégebruik bestelden)
Volgens frequentie van de bestellingen 2009 2015
Minimaal 1 en maximaal 5 keer 89 83
Minimaal 6 en maximaal 10 keer 7 8
Meer dan 10 keer 3 5
onbekend 1 4
Bron: FOD Economie
De toename gedurende zes jaar voor de twee hoogste frequenties suggereert dat e-kopers
geleidelijk vertrouwd raken met deze manier van winkelen. Dat resulteert in een lager
percentage van onlineshoppers die maximaal vijf onlinebestellingen plaatsen gedurende een
trimester, ten gunste van een steeds groter deel onlineshoppers met tenminste zes bestellingen
online per trimester.
4.3.2 E-commerce Belgium 2016 – Comeos162
De totale omzet Food&Non-Food in België bedroeg in 2016 €94,55 miljard, waarvan e-
commerce een aandeel heeft van 7,86% (€7,43 miljard). Dit betekent een stijging van de online
omzet met 15% ten aanzien van 2015. Volgens Comeos wordt daarvan 53,7% oftewel €4
miljard in het buitenland verwerkt, terwijl dat in 2013 slechts 37,3% was. Comeos geeft aan dat
32,5% van de houders – cijfer dat wordt bevestigd door de Baromerter van de
Informatiemaatschappij 2016 - met een domeinnaam ‘.be’ eigenlijk een buitenlandse speler is,
162
Comeos vertegenwoordigt de Belgische handelen diensten en overkoepelt 18 sectoren.
E-commerce
101
waarvan de consument zich vaak niet bewust is. Daardoor worden deze legislatuur 13.739 jobs
gemist
In 2016 deed 76% van de online populatie een online aankoop. In totaal kocht 64% van de
Belgen online (via internet of mobiel apparaat door een app of een website) in 2016. Dat is een
status quo ten opzichte van 2015 en een stijging met 19% ten opzichte van 2011.
Onderstaande tabel geeft een socioeconomische profiel van het kooppubliek.
Tabel 9: socioeconomisch profiel van het kooppubliek (ooit een nieuw product of dienst aangekocht via een e-commerce website van een bedrijf)
2011 2012 2013 2014 2015 2016
Geslacht
Man
Vrouw
56%
48%
55%
50%
62%
56%
65%
57%
68%
61%
72%
65%
Taal
Nederlands
Frans
53%
46%
56%
48%
61%
55%
64%
56%
68%
59%
72%
63%
Leeftijd
18-27
28-43
44-59
60+
59%
59%
45%
43%
57%
59%
49%
42%
60%
62%
56%
55%
67%
66%
55%
53%
70%
70%
61%
55%
77%
75%
65%
54%
Inkomen
Minder dan €2.500
€2.500-3.500
Meer dan €3.500
48%
57%
73%
50%
57%
60%
58%
66%
72%
57%
67%
70%
60%
72%
75%
65%
73%
79%
Bron: Comeos
De koper is vooral mannelijk, Nederlandstalig, van jongere leeftijd (tussen 18 en 43 jaar) en met
een inkomen boven de €2.500.
De top 5 belemmeringen om een online aankoop te doen zijn: het product is niet tastbaar of kan
niet worden uitgeprobeerd (36%), fysieke winkels verschaffen toegang tot alle benodigde
producten en diensten (26%), het niet prijsgeven van persoonlijke gegevens op het internet
(24%), ernstige twijfels over het veiligheidsniveau van online aankopen/bestellingen (22%) en
de behoefte aan dialoog met de verkoper om meer informatie te verkrijgen (22%).
De lagere prijs (41%), tijdswinst (40%), levering aan de deur (39%), de mogelijkheid om op elk
uur van de dag te kopen (35%), speciale kortingen en promoties (32%) en de grote
keuzemogelijkheid (27%) zijn de belangrijkste drijfveren om online aankopen te doen.
Interessant is tevens dat 13% van de respondenten aangeeft in het laatste jaar minstens één
keer internet problemen te hebben ondervonden. Het gaat dan vooral om betalingsproblemen
(32%), bewuste informatiemisleiding op de website (30%) en leveringsproblemen (26%). Terwijl
het aantal respondenten met betalingsproblemen toenam (+3%), nam het aantal kopers met
leveringsproblemen met 1% af.
35% van de Belgische bevolking doet maandelijks een online aankoop (+2%). Gemiddeld wordt
er €199 (+€46) per maand (€2.388 per jaar, +30%) gespendeerd. Kledij (48%), hotels en
E-commerce
102
overnachtingen (36%), schoenen (33%), boeken (32%), transport (boot, vliegtuig, trein) (28%)
en event tickets (26%) zijn de favoriete online bestedingen.
Tenslotte kan gemeld worden dat 58% vertrouwen heeft in e-commerce (-2%). Aankopen via
mobiele apparaten (smartphone, tablet) maakt stilaan een opmars: 29% (+2%) vertrouwt
aankopen via mobiele apparaten.
Conclusie: er zijn meerdere drijvende krachten achter de opmars van e-commerce. Vooreerst is
er een cohorte-effect. Hoewel ook alsmaar ouderen online kopen, doen jongeren dat nog altijd
relatief meer. Belangrijker zijn het stijgend gebruik van smartphones en tablets, het koopgemak,
de lagere prijs en het vertrouwen in e-commerce (ondanks een lichte daling in 2016). Het
producten- en dienstengamma dat via het internet wordt gekocht, breidt zich voortdurend uit.
Tevens valt op dat de lagere inkomenscategorieën steeds meer aankopen online doen, hetgeen
e-commerce een boost geeft.
4.4 Vlaanderen
4.4.1 ICT-monitor e-commerce 2016
De Studiedienst van de Vlaamse regering beoogt via een reeks ICT-monitoren de digitale
omgeving, relevant voor het Vlaamse beleid, in kaart te brengen. De ICT-monitor e-
commerce163 zoomt in op één van de pijlers van deze omgevingsfactoren: e-commerce.
De indicatoren zijn opgedeeld in twee grote delen. Het eerste deel betreft de burgers, het
tweede de ondernemingen. Bij de burgers wordt het onlineaankoopgedrag bestudeerd; bij de
ondernemingen het onlineaankoopgedrag en –verkoopgedrag. De indicatoren werden
geselecteerd op basis van de betreffende indicatoren van de Europese Digitale Agenda en
andere beschikbare informatie vanuit de vragenlijsten van Eurostat.
Burgers
Internetgebruik
Het aantal burgers in Vlaanderen dat nooit het internet heeft gebruikt, is sterk afgenomen van
31% in 2006 naar 10% in 2014. Het internetgebruik verschilt sterk over de demografische
groepen. Bijna alle burgers van 16 tot en met 54 jaar hebben in 2014 ooit het internet gebruikt.
Bij de Vlamingen tussen 55 en 74 jaar is dat slechts 73%. Bijna alle hoogopgeleiden en 92%
van de medium opgeleiden gebruikten ooit het internet. Voor de laagopgeleiden is dat 75%. De
personen die wonen in een gezin met een gezinsinkomen van minstens € 3.000 hebben bijna
allen het internet gebruikt, die met een gezinsinkomen van € 1.900 tot € 2.999 in 92% van de
gevallen. De personen uit huishoudens met lagere inkomens hebben heel wat minder het
internet gebruikt (laagste inkomen 71% en laag inkomen 80%).
163
Studiedienst van de Vlaamse regering, Departement Kanselarij en Bestuur, ICT-monitor e-commerce, maart 2016
E-commerce
103
Figuur 25: Internetgebruik 2014
Bron: ICT-monitor e-commerce
Figuur 26: Internetgebruik naar leeftijd, Vlaams Gewest 2006 en 2014 (in %)
Bron: ICT-monitor e-commerce 2016
88
82
80
85
78
89
83
82
86
80
90
85
83
87
82
10
15
17
13
18
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
Vlaams gewest Brussels Gewest Waals Gewest België EU28
Voorbije 3 maanden voorbije jaar ooit nooit
69 90 96 99 80 96
33 73
67 89 95 99
78 96
31
72
65
88 93 99
76 95
30
71
31 10 4 1
20 4
67
27
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
2006Totale
bevolking
2014totale
bevolking
2006 16-24 jaar
2014 16-24 jaar
2006 25-54 jaar
2014 25-54 jaar
2006 55-74 jaar
2014 55-74 jaar
ooit voorbije jaar voorbije kwartaal nooit
E-commerce
104
Figuur 27: Internetgebruik naar opleiding, Vlaams Gewest 2006 en 2014 (in %)
Bron: ICT-monitor e-commerce 2016
Noot: Het onderwijsniveau is gebaseerd op de internationaal erkende ISCED-indeling (International Standard Classification of Education). Laaggeschoolden zijn diegenen die ofwel geen diploma hebben ofwel ten hoogste een diploma lager secundair onderwijs (eerste graad); middengeschoolden hebben als hoogste diploma een van hoger secundair of “postsecundair” (niet hoger) onderwijs; hooggeschoolden hebben een diploma hoger onderwijs
Figuur 28: Internetgebruik naar inkomen, Vlaams Gewest 2008 en 2014 (in %)
Bron: ICT-monitor e-commerce 2016
Noot: De groep met het laagste inkomen betreft in 2008 en 2014 de personen uit huishoudens met een inkomen van 1.199 euro per maand of minder; de tweede groep de personen uit huishoudens met een inkomen tussen 1.200 en 1.899 euro per maand; de derde groep de personen uit huishoudens met een inkomen tussen 1.900 en 2.999 euro per maand; en de groep met het hoogste inkomen de personen uit huishoudens met 3.000 euro per maand of meer.
69 90 45
75 77 92 93 99
67 89
43
75 75 92 92 99
65
88
41
73 72 91 90 98
31 10
55
25 23 8 7 1
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
2006Totale
bevolking
2014Totale
bevolking
2006Opleiding
laag
2014Opleiding
laag
2006Opleidingmedium
2014Opleidingmedium
2006Opleiding
hoog
2014Opleiding
hoog
ooit voorbije jaar voorbije kwartaal nooit
60 71 60 80 81 92 91 97
56 69
58 80 79 91 90 97
54 69
56
78 76 90 89 97
40 29
40 20 19
8 9 3
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
2008Inkomen
laagst
2014Inkomen
laagst
2008Inkomen
laag
2014Inkomen
laag
2008Inkomen
hoog
2014Inkomen
hoog
2008Inkomenhoogst
2014Inkomenhoogst
ooit voorbije jaar voorbije kwartaal nooit
E-commerce
105
Figuur 29: Internetgebruik, Vlaanderen in een internationale vergelijking (burgers van 16 tot 74 jaar), 2014
Bron: ICT-monitor e-commerce 2016
Uit figuur 29 blijkt dat 90% van de Vlamingen van 16 tot 74 jaar ‘ooit’ het internet heeft gebruikt.
Hiermee behaalt het Vlaamse Gewest de 7de plaats binnen de 31 opgenomen regio’s binnen
deze monitor (EU28 plus 3 Belgische gewesten). Het gemiddelde EU28-niveau bedraagt 82%,
het gemiddelde EU15-niveau 84%. Koploper is Denemarken waar 96% ‘ooit’ het internet heeft
gebruikt, terwijl Roemenië de hekkensluiter is met 61%.
Onlineaankopen naar periode van aankoop164
Het aandeel burgers dat ooit een onlineaankoop deed, is van 2006 tot 2014 gestegen van 23%
naar 65% (zie figuur 30). Deze stijging is het sterkst voor de onlineaankopen in het voorbije
kwartaal, die in deze periode stegen van 13% naar 44%, maar ook het aandeel sporadische
kopers is gestegen. Het aandeel burgers dat langer dan 3 maanden geleden een
onlineaankoop deed, steeg van 9% in 2006 naar 22% in 2014. Het aandeel mensen dat internet
gebruikte maar nooit een onlineaankoop deed, is sterk gedaald van 46% in 2006 tot 24% in
2014.
164
Deze gegevens betreffen de weergave van de resultaten op de volgende vraag uit de Eurostat-enquête ‘ICT- en internetgebruik bij huishoudens en individuen’: wanneer kocht of bestelde u voor het laatst goederen of diensten voor privégebruik via het internet? De besteldatum geldt als referentie. 1. Tijdens de laatste drie maanden; 2. Tussen drie maanden en een jaar geleden; 3. Meer dan een jaar geleden; 4. Nog nooit iets via internet gekocht of besteld.
97 96 95 94 94 94 90 89 88 87 87 85 85 85 84 84 84 83 82 79 79 78 76 75 75 72 72 72 70 67 67 63 61
96 95 94 93 93 92 89 88 86 86 86 83 82 83 82 81 82 82 80 77 77 78 74 74 73 70 70 69 67 65 64 59 59
96 95 93 93 92 92 88 86 84 85 84 82 81 80 81 80 80 80 78 76 76 76 72 73 72 69 69 67 65 63 62 55 54
3 4 5 6 6 6 10 11 12 13 12 15 15 15 15 16 16 17 18 21 21 22 24 25 25 28 28 28 30 33 32 37 39
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
ooit voorbije jaar voorbije kwartaal nooit
E-commerce
106
Figuur 30: Onlineaankopen naar periode van aankoop, Belgische gewesten en EU, 2014 (in %)
Bron: ICT-monitor e-commerce 2016
Het aandeel personen dat in het voorbije kwartaal onlineaankopen deed, verschilt over de
bevolkingsgroepen (figuur 31). Bij de 16- tot 54-jarigen heeft meer dan de helft onlineaankopen
gedaan in het voorbije kwartaal en bijna 4 op 5 personen uit deze leeftijdsgroep deed ooit
onlineaankopen. Bij de 55- tot 74-jarigen liggen deze percentages beduidend lager: 38% kocht
ooit iets aan via het internet en 21% deed dat in het voorbije kwartaal.
Figuur 31: Onlineaankopen naar leeftijd, Vlaams Gewest in 2006 en 2014 (in %)
Bron: ICT-monitor e-commerce 2016
44 44 35
41 41 46
15 11
11
13 10 9
6 7
10
8 6 5
24 24 27 25 25 23
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
Vlaams Gewest Brussels Gewest Waals Gewest België EU28 EU15
voorbije kwartaal 3 tot 12 maanden geleden
meer dan een jaar geleden nooit aangekocht, wel internetgebruik
13
44
15
53
18
54
4
21 6
15
10
21
7
17
2
10 3
6
5
6
4
6
1
7
46
24
67
19
51
20
26
36
31
10 4 1
20
4
67
27
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
2006 totalebevolking
2014 totalebevolking
2006 16-24jaar
2014 16-24jaar
2006 25-54jaar
2014 25-54jaar
2006 55-74jaar
2014 55-74jaar
voorbije kwartaal 3 tot 12 maanden geleden
meer dan een jaar geleden nooit aangekocht, wel internetgebruik
nooit internetgebruik
E-commerce
107
Het aandeel personen dat ooit of in het voorbije kwartaal onlineaankopen deed, stijgt eveneens
sterk met de opleiding en met het gezinsinkomen (figuren 32 en 33).
Figuur 32: Onlineaankopen naar opleiding, Vlaams Gewest in 2006 en 2014 (in %)
Bron: ICT-monitor e-commerce 2016
Figuur 33: Onlineaankopen naar inkomen, Vlaams Gewest in 2008 en 2014 (in %)
7
22 13
43
24
64
3
11
6
18
10
15
2
7
3
7
5
5
33
35
55
25
54
15
55
25 23
8 7 1
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
2006 opleidinglaag
2014 opleidinglaag
2006 opleidingmedium
2014 opleidingmedium
2006 opleidinghoog
2014 opleidinghoog
voorbije kwartaal 3 tot 12 maanden geleden
meer dan een jaar geleden nooit aangekocht, wel internetgebruik
nooit internetgebruik
9
21
9
29
14
42
20
59
6
10
7
11
6
18
10
17
3
5
3
8
5
6
6
6
42
35
41
33
56
26
56
16
40 29
40
20 19 8 9
3
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
2006Inkomen
laagst
2014Inkomen
laagst
2006Inkomen
laag
2014Inkomen
laag
2006Inkomen
hoog
2014Inkomen
hoog
2006Inkomenhoogst
2014Inkomenhoogst
voorbije kwartaal3 tot 12 maanden geledenmeer dan een jaar geledennooit aangekocht, wel internetgebruiknooit internetgebruik
E-commerce
108
Bron: ICT-monitor e-commerce 2016
Figuur 34: Onlineaankopen, Vlaanderen in een internationale vergelijking (burgers van 16 tot 74 jaar, 2014)
Bron: ICT-monitor e-commerce 2016
Het aandeel Vlamingen dat onlineaankopen deed in het voorbije kwartaal ligt met 44% op het
niveau van het EU-gemiddelde (EU28=41%, EU15=46%). Wanneer de meer sporadische
onlineaankopers mee in rekening worden gebracht, heeft 65% van de Vlamingen tegen 57%
van de EU28-burgers ooit een onlineaankoop gedaan. In al onze buurlanden is het aandeel
personen dat online aankopen deed hoger. Dit geldt zowel voor het aandeel burgers dat ooit
onlineaankopen deed als voor dezen die in het voorbije kwartaal onlineaankopen deden.
Vestigingsplaats verkopers
In deze rubriek wordt dieper ingegaan op de herkomst van de onlineaankopen, de
vestigingsplaats van de verkopers dus. Uit figuur 35 blijkt dat het aandeel onlinekopers dat
aankopen deed bij leveranciers in eigen land lager is in het Vlaamse Gewest dan in de EU15 of
de EU28. Het aandeel kopers bij leveranciers uit eigen land steeg in Vlaanderen van 63% in
2008 tot 83% in 2014. Hiermee ligt Vlaanderen iets onder het gemiddelde EU28-niveau van
88% en het gemiddelde EU15-niveau van 87%.
Verder blijkt dat het aandeel onlinekopers dat aankopen deed bij leveranciers in een ander EU-
land zeer hoog is in Vlaanderen (61%) en in België over het algemeen (62%). Het aandeel
onlinekopers in een ander EU-land ligt gemiddeld in de EU28 (29%) en in de EU15 (30%)
beduidend lager.
72 66
62 62 61 59
53 49 46 44 44 43 43 41 41 41
37 35 31 28 26 25 24 24 23 22 20 20 19 17 15
10 6
6 11
12 13 9
12
16
13 9
11 15
7 10 10
6 13
12 11 17
10 11 17
10 10 4 6 6
12 7 9
7
7
4
3 5
5 5 6
5
5
5
5 7
6
7 6
6
4
8
8 10
12
6 7
14
10 11
4 5 5
6
8 5 8
6
9
12 12
17 14 13
14 20
21
23 24 24
26 25 25
25
25 31
27 25
35 32
27
36 27
41 40 36
40 41
39 37
40 43
6 3 4 6 11
5 6 12 15 15
10 16 15 18
25
13 12 17 15
21 24 16
21 28 28 28
33
22 25 30 32
37 39
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%V
K
DE
LU
ZW
DU
NL FI
FR
EU
15
Bru
ssel
Vla
an
dere
n IE
OO
EU
28
MA
BE
ES
T
Wa
llonië
SL
OV
A
SP
SL
OV
E
TS
J
LE
T
PO
L
CY
KR
O
GR
HO LI
PO
R IT
BU
RO
E
voorbije kwartaal 3 tot 12 maanden geleden
meer dan een jaar geleden nooit aangekocht, wel internetgebruik
nooit internetgebruik
E-commerce
109
Het aandeel kopers in een ander EU-land steeg over deze periode van 37% tot 61%, wat duidt
op een grotere toename (+ 64,9%) dan de aankoop in eigen land (+ 31,8%). Het aandeel
onlinekopers bij een leverancier in een niet-EU land (15%) is in 2014 nagenoeg ongewijzigd
gebleven ten aanzien van 2008 (14 %).
Figuur 35: onlineaankopen vanuit Belgische gewesten en EU, 2014 (in %)
Bron: ICT-monitor e-commerce 2016
Bij alle demografische groepen is er bij de onlinekopers in Vlaanderen een voorkeur voor
leveranciers in eigen land, gevolgd door de leveranciers uit andere EU-landen. Het aandeel
onlinekopers die aankopen doen buiten de EU, ligt een heel stuk lager. De voorkeur voor de
leveranciers in eigen land is nog iets meer uitgesproken bij de ouderen van 55 tot 74 jaar
tegenover de overige leeftijdsgroepen. Het aandeel kopers dat niet weet waar de leverancier
van de aankoop gevestigd is, is in 2014 iets hoger bij de laagopgeleiden en bij de mensen met
het laagste gezinsinkomen. Buitenlandse aankopen – vooral die in een ander EU-land – blijken
samen te hangen met de opleiding en het gezinsinkomen.
83 73
79 81
88 87
61
73
62 62 29 30
15 23
13 13 17 18
4 6 5 5 8 9
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
Vlaams Gewest Brussels Gewest Waals Gewest België EU28 EU15
België/eigen land Ander EU-land Niet-EU land Onbekend
E-commerce
110
Figuur 36: Vestigingsplaats verkopers, herkomst onlineaankopen naar leeftijd, Vlaams Gewest (2008 en 2014)
Figuur 37: Vestigingsplaats verkopers, herkomst onlineaankopen naar opleiding, Vlaams Gewest, 2014
63 83 62 77 65 83 59
86
37 61 33 57 39 64
35
55
14 15
13 20 15
15
14
8 8 4 8 6 7 4
10 4
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
2008 Totalebevolking
2014 Totalebevolking
2008 16-24jaar
2014 16-24jaar
2008 25-54jaar
2014 25-54jaar
2008 55-74jaar
2014 55-74jaar
België Ander EU-land Niet-EU land Onbekend
58 76 65 81 63 86
34 51 33 55
42 70
8 13 13
14
17
17 7 7 8 4 8
3
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
2008 Opleidinglaag
2014 Opleidinglaag
2008 Opleidingmedium
2014 Opleidingmedium
2008 Opleidinghoog
2014 Opleidinghoog
België Ander EU-land Niet-EU land Onbekend
E-commerce
111
Figuur 38: vestigingsplaats verkopers, herkomst onlineaankopen naar inkomen, Vlaams Gewest, 2014
Het aandeel onlineaankopers dat aankopen deed bij leveranciers in eigen land is, zoals reeds
aangegeven, lager in het Vlaamse Gewest dan in de EU15 of EU28. Het aandeel onlinekopers
dat aankopen bij leveranciers in een ander EU-land is zeer hoog in het Vlaamse Gewest en in
België over het algemeen.
Figuur 39: Vestigingsplaats leveranciers, internationale vergelijking, in 2014, in %
66 77 68 83 64 82 60 84
34 52 33 50 38 60
40 65
18 7
12 16 12 12
15
17 7 7 6 5 6 4
10 4
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
2008Inkomen
laagst
2014Inkomen
laagst
2008Inkomen laag
2014Inkomen laag
2008Inkomen
hoog
2014Inkomen
hoog
2008Inkomenhoogst
2014Inkomenhoogst
België Ander EU-land Niet-EU land Onbekend
96
95 94
94
92
91 91
90
89 88 88 87
86 85
84 83 83 82 81 81 80 80 79 78 78
73
73 71 63
61
28 25 23
11
24 17
30
12
30 23
17
42 29 41
30 46
53 34
44 61
47 55 62
45 39
62 39
47
73
40 49
30 74
88
88 83
4 9 11 20 2
22 22
7 22 17
12
18 20 26
17
15 15 27 25
15 32
24
13
19
24 23 21 28
37
13 24
56 51
3 3 3 2 5 4 8 5 0
8 2
9 8 6
20
3 4 3 5 5 2 12
5 14
0 6 4 2 2 7 3 3 8
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
PO
L
HO
DU
NL
RO
E
ZW VK
TS
J LI
EU
28
SL
OV
A
EU
15
DE FI
FR
BU
Vla
an
dere
n
SL
OV
E IE BE
ES
T
SP
Wa
llonië IT
PO
R
Bru
ssel
GR
LE
T
KR
O
OO
LU
CY
MA
Eigen land Ander EU-land Niet-EU land Onbekend
E-commerce
112
Bedrijven
Jaarlijks wordt ook een Eurostat-enquête ‘ICT-gebruik en e-commerce in bedrijven’
georganiseerd waarbij de data worden verzameld door de nationale instituten voor de statistiek
of door ministeries op basis van een jaarlijks opgestelde modelvragenlijst van Eurostat. Voor
België organiseert de Algemene Directie Statistiek-Statistics Belgium (ADS-SB) deze enquête.
Internettoegang
In 4 landen geeft 100% van de ondernemingen met minstens 10 werknemers aan een
internetaansluiting te hebben. In het Vlaamse Gewest is dat 98%, waardoor Vlaanderen behoort
tot een grote groep die volgt op de kopgroep. Toegespitst op Vlaanderen, neemt de kans op
internetaansluiting toe in functie van de grootte van de onderneming. Bij de kleinere
ondernemingen met 5 tot 9 werknemers geeft in 2014 94% aan een internetaansluiting te
hebben, voor ondernemingen van 10 tot 49 werknemers is dat 98%, voor de ondernemingen
met 50 tot 249 werknemers is dat zelfs 100%.
Internetaansluiting wordt gezien als een eerste vereiste voor heel wat innovatieve projecten,
waaronder e-commerce.
Figuur 40: Internettoegang, internationale vergelijking, 2014 (in %)
100 100 100 100 99 99
98 98 98 98 98 98 98 98 98 98 98 97 97 97 97
96 96 96 96 96 96 95
93
91
89 88
85
75
80
85
90
95
100
LI
LU
NL FI
DE
FR
Vla
an
dere
n
EU
15
TS
J
DU IE SP IT
OO
SL
OV
E
SL
OV
A
ZW BE
EU
28
MA
PO
R
ES
T
CY
LE
T
KR
O
Bru
ssel
Wa
llonië
VK
PO
L
BU
GR
HO
RO
E
E-commerce
113
De website en zijn functies
Tabel 10: Websitefuncties, Europese vergelijking, 2014 (in %)
Website Productcatalogus of prijslijst
Bestellen, reserveren of
boeken
Elektronische indiening klachten
Verklaring privacybeleid of –zegel, certificering websitebeveiliging
(2013)
Finland 95 84 20 53 20
Denemarken 91 69 30 35 9
Nederland 90 76 34 45 37
Zweden 89 NB 36 60 24
Duitsland 86 76 14 41 56
Oostenrijk 86 NB 24 36 31
Slovenië 84 82 14 32 26
Vlaams Gewest 83 68 20 34 29
Tsjechië 83 60 37 39 18
Brussels Gewest
81 62 25 37 34
VK 80 NB 18 33 38
België 79 63 19 32 28
Malta 79 NB 23 46 38
Estland 78 73 11 19 5
Luxemburg 77 61 13 25 17
EU15 76 55 16 31 37
Litouwen 75 43 20 30 NB
Slovakije 75 65 21 25 18
EU28 74 55 17 30 33
Ierland 74 36 24 28 35
Spanje 73 40 13 19 43
Cyprus 70 69 14 39 17
Italië 69 33 11 20 34
Waals Gewest 68 49 12 27 24
Kroatië 66 40 20 46 23
Polen 65 60 13 20 33
Frankrijk 64 NB 13 26 21
Griekenland 62 40 18 24 15
Hongarije 61 53 17 27 9
Letland 56 51 15 15 9
Portugal 54 28 7 22 24
Bulgarije 49 41 13 14 11
Roemenië 44 NB 18 14 7
E-commerce
114
83% van de Vlaamse ondernemingen met minstens 10 werknemers zegt in 2014 een website te
hebben, 15% zegt geen website te hebben en bijna 2% geeft geen antwoord. De kans dat de
onderneming een website heeft, stijgt met de ondernemingsgrootte: de kleinste ondernemingen
met 5 tot 9 werknemers hebben in 2014 in 72% van de gevallen een website, de
ondernemingen met 10 tot 49 werknemers in 81% van de gevallen, de ondernemingen met 50
tot 249 werknemers in 93% van de gevallen en de grootste ondernemingen met minstens 250
werknemers in 98% van de gevallen. De kans dat de website van de onderneming in
Vlaanderen een bepaalde inhoud/functie heeft, stijgt voor elk van de functies met de
ondernemingsgrootte.
In Europees verband bekleedt Vlaanderen voor al de indicatoren in tabel 4 de 8ste tot de 12de
plaats. De penetratie van websitebezit en van websites met verschillende functies is groter dan
gemiddeld in de EU, maar is toch sterk verwijderd van de Europese toppers.
Bestellingen ontvangen via een website of EDI-berichten
Webverkoop duidt op de verkoop via een onlinewinkel (webshop) of via webformulieren op een
website of een extranet, terwijl EDI-verkoop duidt op de verkoop via EDI-berichten in een
standaardformaat geschikt voor automatische verwerking (bv. EDIFACT, UBL, XML,…).
In Vlaanderen ligt het aandeel ondernemingen met minstens 10 werknemers dat in 2014
bestellingen voor goederen of diensten via een website en/of via EDI-berichten ontving, op
26%. Van 2010 tot 2013 (bevraging 2011 en 2014) ontving ongeveer één onderneming op vijf
bestellingen via een website en ongeveer één onderneming op tien bestellingen via EDI-
berichten. De kans dat men een elektronische bestelling heeft ontvangen via een website, via
EDI-berichten of via één van beide neemt toe met de bedrijfsgrootte. De verschillen in functie
van de bedrijfsgrootte zijn groter voor de bestellingen via EDI-berichten dan voor bestellingen
via een website (zie figuur 41).
Figuur 41: Bestellingen ontvangen via een website of EDI-berichten naar grootte van de onderneming, Vlaams Gewest, 2014 (in %)
Gaat men de Vlaanderen vergelijken in Europees verband dan kan vastgesteld worden dat het
aandeel ondernemingen dat in 2013 (survey 2014) elektronische bestellingen heeft ontvangen
(26%), zeer hoog is. Vlaanderen bekleedt een gedeelde vijfde plaats met Zweden binnen de
26 19 23 34 53
20 17
20
20 32
9 3 6
20 36
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
10+ 5 tot 9 10 tot 49 50 tot 249 250+
website en/of EDI-berichten Website EDI-berichten
E-commerce
115
EU28 (18%). Het Vlaamse Gewest heeft zowel voor de bestellingen via een website (20%) als
voor bestellingen via EDI-berichten (9%) een hoger aandeel dan de EU15 (14% respectievelijk
7%) of de EU28 (14% respectievelijk 7%). Koplopers zijn Tsjechië, Denemarken en Brussel met
een aandeel van 28% bij de ondernemingen met meer dan 10 werknemers.
Bestemming elektronische verkopen
Eén van de vragen die in de Eurostat-enquête aan bod komt, luidt als volgt: “Ontving uw
onderneming in 2012 bestellingen via een website door klanten die in de volgende regio’s
gevestigd zijn? Ja Neen. a)eigen land; b) andere EU-landen; c) rest van de wereld. Ontving uw
onderneming in 2012 bestellingen via EDI-berichten door klanten die in de volgende regio’s
gevestigd zijn? Ja Neen. a)eigen land; b) andere EU-landen; c) rest van de wereld.”
Hieronder worden beknopt de resultaten op deze vraag weergegeven.
Een eerste vaststelling is dat het aandeel ondernemingen (met minstens 10 werknemers) met
elektronische verkopen in eigen land en in een ander EU-land in Vlaanderen is gedaald in 2013
ten opzichte van 2011, namelijk van 24% naar 21% respectievelijk van 12% naar 9%. De daling
in eigen land is vooral sterk in de kleinste ondernemingen van 5 tot 9 werknemers (21% in 2011
tot 13% in 2013), minder sterk in de bedrijven met 10 tot 249 werknemers en onbestaande in de
grootste ondernemingen met minstens 250 werknemers. De daling in een ander EU-land
situeert zich eerder bij de ondernemingen met 10 tot 249 werknemers.
Tabel 11: Bestemming elektronische verkopen naar grootte van de onderneming, Vlaams Gewest, 2011 en 2013 (in %)
2011 2013
10+ 5-9 10-49 50-249 250+ 10+ 5-9 10-49 50-249 250+
Eigen land 24 21 21 33 48 21 13 18 28 51
Ander EU-land 12 7 10 22 36 9 6 7 17 35
Buiten de EU 4 2 3 8 19 4 1 3 5 17
In Europees verband is het aandeel ondernemingen met elektronische verkopen in eigen land
zeer hoog in het Vlaamse Gewest vergeleken met het aandeel ondernemingen met
elektronische verkopen in eigen land binnen de EU28-landen. Vlaanderen bekleedt samen met
Brussels Gewest, Litouwen, Nederland en het VK de vierde plaats met een aandeel van 21%.
Koplopers zijn Denemarken, Tsjechië en Zweden waar 29% respectievelijk 27% en 24% van de
ondernemingen erin slaagt elektronische verkopen te plaatsen in eigen land. Het aandeel
Vlaamse ondernemingen met elektronische verkopen in een ander EU28-land is minder hoog
gerangschikt binnen de EU28 (9de plaats) maar nog altijd iets hoger dan het EU28-gemiddelde
van 7%. Koplopers van elektronische verkopen in een ander EU28-land zijn Luxemburg (15%),
Brussels Gewest (14%), Tsjechië (13%), Malta (13%) en Ierland (12%). Het aandeel
ondernemingen met elektronische verkopen in een land buiten de EU is in het Vlaams Gewest
en binnen de EU28 gelijk (4%). Luxemburg (12%) en Malta (10%) spannen hier de kroon.
E-commerce
116
4.4.2 E-commerce in de KMO 2014165 en 2016166
Deze online enquête onderzoekt het gebruik en het belang van e-commerce als verkoopkanaal
door en voor zelfstandigen en KMO-retailers in Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk
Gewest, in activiteiten met NACE codes die beginnen met 47 (detailhandel).
Terwijl uit de enquête (470 respondenten in 2014, 387 in 2016) blijkt dat bijna 7 op de 10
respondenten in 2014 niet aan e-commerce167 deed, is dat aandeel fors gedaald naar 5 op 10
respondenten in 2016, m.a.w. in 2016 deed 50% van de zelfstandige handelaars aan e-
commerce tegenover 30% in 2014. Bijna 9 op 10 van de respondenten heeft in 2016 een
website (88%), slechts 12% niet. De zelfstandige handelaars vinden dus dat online
aanwezigheid een must is geworden.
De belangrijkste redenen die worden opgegeven (meerdere antwoorden waren mogelijk) om
niet online te verkopen blijven gebrek aan tijd en/of kennis (43%) en aanbod niet geschikt voor
online verkoop (43% in totaal, waarvan 28% aanbod van producten en 15% dienstverlening).
Andere redenen zijn de te hoge kostprijs (23%) en de sterke prijsconcurrentie online (18%).
Verder geeft 20% van de ‘negatieve’ respondenten aan om binnen het jaar wel te starten met e-
commerce; 80% van de retailers die niet aan e-commerce doen is dus ook niet van plan om
daarmee op korte termijn te starten.
Het aandeel online verkopers dat ook aan buitenlandse consumenten verkoopt is gestegen van
35,6% in 2014 naar 58% in 2016. Het aandeel retailers die enkel online verkopen in België is
dus gedaald van 65% naar 42%. Die buitenlandse consumenten zijn vooral gevestigd in de
buurlanden (76%), en verder in Europa (23%) en buiten Europa (1%). Het grootste deel van de
onlineverkopers heeft een webshop op maat laten ontwikkelen door een externe specialist
(stijging van 41,1% in 2014 naar 63% in 2016), terwijl ook kanalen als een eigen website
(bestellen via mail en betalen met overschrijving, 43%), een marktplaats (Storesquare, Bol.com,
eBay,…, 23%), een gezamenlijke webshop met andere zelfstandigen of leverancier (17%) en
Facebook store (7%) gebruikt worden. De onlineverkopers doen ook inspanningen om extra
onlinebezoekers aan te trekken. De sociale media (zoals Facebook, Twitter, enz.) scoren het
best met 74%, een stijging met meer dan 20% tegenover 2014 (51,4%), gevolgd door e-
mailcampagnes (50% tegenover 38,2% in 2014), Google en Facebook Adwords (45%
tegenover 37,5% in 2014) en SEO (Search Engine Optimalisation, 35% tegenover 22,2% in
2014).
De manier waarop verzendingen georganiseerd worden, verschilt sterk. 51% van de online
verkopers verstuurt zelf via een logistiek partner (Bpost, Kiala, DHL,…) tegenover 41,7% in
2014, 25% levert zelf af bij de klant tegenover 30,6% in 2014, 47% biedt de klant aan zijn
pakket in de winkel te komen afhalen 50% in 2014) en 39% verstuurt zelf via de Post
(tegenover 38,9% in 2014). Meerdere opties konden worden opgegeven.
Voor 6 op 10 van de retailers die aan e-commerce doen, is het aandeel van de online omzet
slechts 0-10% van het totale omzetcijfer. Voor 8,8% ligt dit aandeel tussen 11-20%.
165
Gillis, M. 2014. UNIZO-studiedienst. E-commerce in de KMO
166 UNIZO-studiedienst. E-commerce in de KMO 2016
167 In de UNIZO-enquête omschreven als de verzamelnaam van manieren waarop goederen en diensten via
digitale wegen worden verkocht. Onder retail wordt verstaan de levering van goederen en diensten aan de consument.
E-commerce
117
Figuur 42: aandeel e-commerce in omzetcijfer, 2014 (in % van ‘positieve’ respondenten)
Tenslotte kan nog worden gewezen op peiling naar het algemeen gevoel van de
onlineverkopers ten aanzien van e-commerce aan de hand van een aantal stellingen. Volgende
resultaten kwamen hieruit naar voor:
Voor 61% van de respondenten is e-commerce eerder een extra etalage en versterking
van de fysieke winkel, dan extra verkoop online.
Slechts een minderheid van 26% ziet de verkoop als een opportuniteit om zijn
klantenbestand naar het buitenland uit te breiden.
E-commerce wordt niet meer als een bedreiging gezien. 56% gaat niet akkoord met de
stelling dat e-commerce eerder een bedreiging is dan een opportuniteit.
5 Aandachtspunten in verband met e-commerce
5.1 De opkomst van nieuwe winkelconcepten en e-commerce praktijken
Volgens bepaalde trendwatchers, waaronder Herman Konings168, is de klassieke e-commerce
waarbij men online pakjes bestelt in een puur digitale omgeving stilaan over zijn hoogtepunt.
Fygital is het nieuwe toverwoord: een samentrekking van fysiek en digitaal. Het komt erop neer
dat consumenten in de winkels via gezichtsscans en interactieve schermen geholpen worden bij
de keuze van hun schoenen, kleuren, kledij en bijpassende accessoires. Spullen die ze dan wel
digitaal kunnen bestellen en thuis kunnen afleveren. Volgens believers, onder andere
Digitopia169-CEO Jan Bussels, zou deze technologie wel eens de oplossing kunnen zijn voor de
168
Herman Konings (Antwerpen) is veranderingspsycholoog en beheerder van het Antwerpse trend- en toekomstonderzoeksbureau Pocket Marketing/nXt. Als trendwaarnemer spreekt hij regelmatig voor bedrijven en onderwijsinstellingen over socioculturele verschuivingen en toekomstverwachtingen.
169 Digitopia is een bedrijf gespecialiseerd in digitale (scherm)communicatie en heeft in 2015 het Innovation
Boulevard project gelanceerd in Antwerpen. Een tiental winkels langs de Antwerpse Meir vormen samen een testlab voor experimentele technologie die van shoppen een belevenis moet maken.
8,8
5,4
1,4
2
0,7
1,4
0,7
6,1
5,4
8,8
59,5
0 10 20 30 40 50 60 70
weet het niet
91-100%
81-90%
71-80%
61-70%
51-60%
41-50%
31-40%
21-30%
11-20%
0-10%
E-commerce
118
eensmanszaken en kleinere ketens die zich vandaag amper overeind kunnen houden tussen
het e-commercegeweld van de grotere spelers. Winkelruimtes worden phygital spaces waarbij
de fysieke en digitale wereld met elkaar vervlecht raken. In die phygital spaces valt meer te
beleven dat in de pure handel en wordt de consument een totaalbeleving geboden dankzij
digitale toepassingen allerhande.
Ook de ingezette verschuiving binnen e-commerce naar m-commerce170, de verkoop van
producten via tablets en smartphones gepaard gaande met een forse groei van mobiele
websites en mobiele applicaties, is een belangrijke ontwikkeling waarmee de e-kleinhandelaar
zal rekening moeten houden. Belangrijke spelers op dit gebied zijn momenteel Apple en
Google, China Mobile, Vodafone, Telefonica, Paypal Mobile, eBay, Amazon, Suning Appliance,
VipShop Holdings, Gome Electrical en Alibaba Group. De PC komt in de schaduw te staan van
de mobiele telefoon, simpelweg omdat de mobiel vrijwel altijd aanstaat en dicht bij de gebruiker
is. Ook sociale netwerken hebben veel impact op e-commerce171. Zo worden steeds meer
adviezen voor aankoopbeslissingen gecommuniceerd via Twitter, Facebook en Hyves.
Daarnaast delen consumenten steeds vaker hun aankopen op sociale netwerken, zoals zij ook
hun gedachten, vrienden en locaties delen. Zo steeg in de VS bij de top 500 retailers het
aandeel van social shopping in 2014 met 26% ten aanzien van 2013, goed voor $ 3,3 miljard
omzet. Dit is beduidend meer dan de 16% groei van de Amerikaanse e-commerce markt. In
België gaf 15% van de onderzoeksgroep aan dat het aankoopgedrag werd beïnvloed door
reclameadvertenties, 8% door het schrijven van recensies, commentaren of feedback en 23%
door het lezen van recensies, commentaren of feedback.
Een trend die sterk aansluit bij voorgaande is conversational commerce. Technologie biedt
vandaag de mogelijkheid om de interactie tussen klant en merkt te vergroten. Conversational
commerce, of het gebruik van chat, messaging of voice interfaces tussen klant en bedrijf doet
meer en meer zijn intrede in online commerce en vereenvoudigt onder meer customer
experience. Hoewel messaging apps (WhatsApp, Messenger, Cortana) steeds populairder
worden, krijgen ook conventionele communicatiemiddelen zoals SMS vandaag een nieuwe
dimensie, namelijk één om transacties te doen zoals bijvoorbeeld Callfrank, MeetPeter, Digit of
Hello Jam. Men spreekt over een onzichtbare app omdat er geen specifieke User Interface is.
Omdat gebruik wordt gemaakt van tools waarvan de primaire functie is veranderd of uitgebreid,
kan nu interactie gecreëerd worden op een volledig nieuwe manier. Conversational commerce
heeft niet de bedoeling om de traditionele e-commerce te vervangen maar dit model zal
bedrijven de mogelijkheid geven om sneller en gemakkelijker te experimenteren door meer te
focussen op de content (het aanbod, het product, de dienst; zie hieronder meer over de
content) en minder op het uitzicht (de app, de User Interface).
De combinatie van content & commerce wordt gezien als de derde fase van e-commerce172.
De eerste fase van e-commerce is de beginfase waarin goederen online besteld konden
170
Bron: “De toekomst van e-commerce is onvoorstelbaar dynamisch”, Yuri Van Geest, E-Commercemagazine. De vernoeming van de bedrijven werd aangepast in functie van actuele ontwikkelingen
Er dient te worden opgemerkt dat m-commerce, via mobiele toestellen, niet echt van de grond komt in België. Dat blijkt uit cijfers van Comeos voor 2015 die aangeven dat driekwart van de aankopen via een computer wordt verricht en dat ruim één op de vijf respondenten mobiele toestellen, zoals een smartphone of tablet, gebruikt hetgeen uitwijst dat dit aandeel niet verder is gegroeid.
171 PWC total retail global report 2016, BERTJAN Janzen, Tim Kok, Ad van Doesum, 31 March 2016
172 Bron: Steven Van Belleghem, professor Marketing aan Vlerick Business School, zaakvoerder van het
consultancybedrjif B-conversational, en auteur van onder meer ‘When Digital becomes Human’, ‘The Conversation Manager’ en ‘The Conversation Company’.
E-commerce
119
worden en de dienst na verkoop vrij minimaal was. In de tweede groeifase van e-commerce is
er een shift naar een betere dienst na verkoop, betere informatieverstrekking rond producten en
een uitstekende levering aan huis. Daarenboven is de klantenervaring tegenwoordig zo goed
als perfect. Men kan goederen bovendien zonder veel problemen retourneren of de webshop
contacteren indien er vragen zijn. De derde fase van e-commerce combineert naadloos content
én commerce. Zo werd recentelijk Youku Tudou (belangrijke speler op de Chinese markt dat
kan gezien worden als een combinatie van YouTube (user-generated content) en Netflix
(streaming van uiterst kwalitatieve content) overgenomen door e-commerce gigant Alibaba voor
meer dan 3 miljard dollar. De overname van deze content speler werd vooral ingegeven door de
beschikking over en de combinatiemogelijkheden van shopping data (Alibaba) en content data
(Youku Tudou). Deze bedrijven hebben de data en de technologie in huis om video’s te
personaliseren op basis van klantvoorkeuren. Als een geïnteresseerde koper doorheen de
Alibaba site surft en op zoek is naar een smartphone, is de kans dat acteurs – die te zien zijn in
de content van Youku Tudou – de smartphone gebruiken waarin die koper geïnteresseerd is.
Andere consumenten krijgen dan weer andere toestellen te zien waarin zij mogelijke
geïnteresseerd zijn. De drankjes die gedronken worden door de coaches van The Voice worden
aangepast zodat ze overeenkomen met het consumentenpatroon van elke individuele kijker.
Men kan de producten aanklikken en binnen een uur worden ze ter plaatse afgeleverd. Grote
digitale bedrijven zijn niet de enige die op deze strategie broeden. OneFootball in Berlijn is een
klein innovatief bedrijf. OneFootball kent de favoriete club van elke gebruiker. Wanneer
iemands favoriete speler scoort, wordt een truitje van deze speler te koop aangeboden, soms
onmiddellijk nadat de goal werd gescoord. Daarnaast sloot het bedrijf een deal met Heineken.
Indien men de OneFootball app opent bij de start van een Chamions League match, kan men
een six-pack bier kopen door eenvoudigweg op één knop te klikken. De flesjes worden binnen
de 30 minuten geleverd zodat tijdens de match nog het bier kan genuttigd worden.
Omnichannel retailing173 is nog een ander fenomeen dat meer en meer opgang maakt.
Omnichannel is een evolutie op multichannel en cross channel en is eigenlijk een strategie. De
gemeenschappelijke deler is het bedienen van de consument via meerdere kanalen (fysieke
winkel, webshop/website, ophaalpunt, kiosk, mobile app, telefoon, e-mail, sms, chat op een
website of webshop, sociale media). Bij omnichannel wordt de klant centraal gesteld en draaien
alle kanalen in harmonie om hen heen. De kanalen vullen elkaar aan en complementeren
zodanig dat er synergie optreedt. Ieder kanaal heeft eigen, unieke eigenschappen en kan
daarom een specifiek doel vervullen. De gedachte hierachter is dat de consument geen
onderscheid meer maakt tussen kanalen. Consumenten zien geen kanaal, maar een bedrijf of
een merk. Afhankelijk van tijdstip, locatie of doelstelling (oriënteren, informeren, kopen) kiezen
ze een kanaal dat op dat moment het beste past. Het combineren van verschillende kanalen
wordt actief gestimuleerd. De consument moet in staat zijn om naadloos door deze kanalen
heen te bewegen. De smartphone speelt hierbij een sleutelrol, omdat dit apparaat de online
wereld verbindt met de offline wereld, omdat de consument dit apparaat altijd bij zich heeft in de
winkel. Omnichannel voorbeelden uit de praktijk zijn de QR-code die naar een productpagina
leidt zodat het product online gekocht kan worden met de smartphone (Van Gils en H&M
experimenteerden hiermee in 2012), een virtuele winkel op een fysieke locatie (Tesco was in
2011 één van de eerste retailers die een virtuele supermarkt opende in een metrostation in
Korea, Bol.com doet hetzelfde met een virtuele vakantiewinkel in Rotterdam Centraal, IKEA
heeft in april 2016 de VR Experience gelanceerd via het gaming platform Steam van Valve,
waarbij de klant de mogelijkheid wordt geboden om nieuwe keukenoplossingen eerst te testen
173
Bron: “Alles wat je moet weten over omnichannel”, Marketing Abacus, 28 juli 2014
E-commerce
120
alvorens ze te kopen), kiosk in de winkel zodat producten die niet voorradig zijn toch in de
winkel kunnen besteld worden, mobile apps die persoonlijke aanbiedingen doen, wanner de
klant zich (in de buurt van) een winkel bevindt (Albert Heijn gebruikt een app om de consument
efficiënt door de winkel te leiden, Lafayette heeft een app geïntroduceerd die consumenten
deze dienst aanbiedt), sociale media die consumenten bevestiging bieden voor hun aankoop
(WE experimenteerde met een passpiegel die foto’s maakt van de consument en de
mogelijkheid biedt om deze foto’s te e-mailen of te posten op social media), augmented reality
(zie hierna, IKEA maakte haar catalogus interactief met behulp van een mobile app),
interactieve etalage,…
Daarnaast krijgt augmented reality, dat zorgt voor nog meer prijstransparantie, voet aan de
grond. Deze technologie integreert digitale informatie met de echte wereld via de camera op
een mobiel. Bedrijven als Metaio, Layar, Total Immersion, Gravity Jack, Aurasma, Inition,
Blippar zijn belangrijke spelers. Zo kan men nu al kleding passen door digitale kledingstukken
op fysieke mensen te projecteren. Deze toepassing kan ook ingezet worden voor
productherkenning via image recognition. Hierdoor zijn QR- of barcodes niet meer nodig om
productinformatie op te vragen. Er zijn voor de smartphone tevens al verschillende
toepassingen, zoals ShopSavvy en GeoCompare, die snel en eenvoudig productprijzen en –
informatie kunnen vergelijken. Hierbij worden alle prijzen van een product bij on- en offline
verkooppunten direct vergeleken, hetgeen van invloed zal zijn bij aankoopbeslissingen.
Verder kan nog verwezen worden naar de verschuiving naar group buying, met als
typevoorbeeld GroupOn. Andere spelers zijn LivingSocial, Plum district, BuyWithMe (gekocht
door GILT in 2011) en TeamBuy. GroupOn is een website die elke dag diensten aanbiedt van
aangesloten bedrijven tegen zeer hoge kortingen van minimaal 50%. Gebruikers van deze
dienst worden getarget op hun huidige locatie en krijgen aanbiedingen van bedrijven in hun
buurt. Deze variëren van dag tot dag. Van een knipbeurt bij de kapper of een hapje eten bij een
nieuw restaurant tot een workshop bonbons maken. Een persoon kan deze diensten kopen via
GroupOn, een bijbehorende coupon uitprinten en deze vervolgens inwisselen bij het
adverterende bedrijf. Vanwege de hoge vereiste kortingen zijn de winstmarges voor de
aanbieders beperkt, maar het voordeel ligt in het werven van nieuwe klanten.
Er is ook nog het fenomeen van Traffic genereren via gaming. Een voorbeeld hiervan is
Foursquare, een check-in-app voor de smartphone. Andere sociale netwerken die lijken op het
locatie gebaseerde netwerk van Foursquare zijn Brightkite, Fire Eagle, Gbanga, Google
Latitude, Gowalla, Hotlist, Socialight. Foursquare is een sociaalnetwerksite, software voor
mobiele telefoon en een spel. Gebruikers 'checken in' op plaatsen (venues) via een mobiele
website, sms of via speciale applicaties voor mobiele telefoons. Hiermee verdienen zij punten
(points) en soms badges. Degene die het vaakst op een plaats komt, bijvoorbeeld een winkel of
restaurant, wordt de virtuele burgemeester van deze spot. De eigenaar kan deze burgemeester
dan belonen – bijvoorbeeld met gratis eten of drinken – omdat hij of zij gratis reclame maakt
voor de betreffende plek. De app Foursquare kent een groot succes dankzij de diverse
speelelementen die erin geïntegreerd zijn. Dit stimuleert gebruikers om vaker terug te komen op
specifieke plekken, zoals winkels.
Een andere toepassing die meer en meer ingang vindt is deze van onafhankelijk
locatiegebonden levering van pakjes. Een veel voorkomend probleem van e-commerce is dat
de aankoper op het moment van de levering niet aanwezig is op de door hem/haar aangegeven
thuislocatie. Thans bestaan er applicaties die aan dit probleem tegemoet komen. Eén ervan is
Parcify, een Antwerps-Limburgse start-up. Een klant die iets bestelt via Bol.com, Zalando of een
andere internetwinkel, kan als leveringsadres de firma Parcify opgeven. De klant maakt een
E-commerce
121
account aan en downloadt de Parcify-applicatie op zijn smartphone. Als de pakjes bij Parcify
aankomen, wordt binnen de negentig minuten contact opgenomen, om het pakje tot bij de klant
te brengen. Het pakje kan bijvoorbeeld naar de Meir gebracht worden, als iemand daar aan het
winkelen is. We spreken een tijdslot van een uur af waarin het pakje kan afgeleverd worden.
Parcify doet een beroep op fiets-koeriers, vaak studenten, komen de pakjes dan met de fiets
brengen. Ze doen dat elke dag van de week, ook zaterdag en zondag, van 7u ’s morgens tot
middernacht. BPost heeft onlangs een belangrijke participatie in het bedrijf genomen.
Verder kan ook het toenemend belang van recommendation engines, aanbevelingssoftware,
vernoemd worden. Het kernvoorbeeld hiervan is de mobiele toepassing SIRI die Apple reeds in
de IPhone 5 aanbiedt. Met deze applicatie kunnen gebruikers relevante aanbevelingen krijgen
voor bijvoorbeeld interessante producten of plaatsen. Dit kan m-commerce en fysieke winkels
sterk gaan beïnvloeden want hoe hoger een winkel scoort in SIRI, des te meer omzet.
Tenslotte kan nog gewezen worden op het feit dat het consumentengedrag ook sterk zal
veranderen door de snelle opkomst van 3D-printing en nanofactory’s. Een consument hoeft
alleen maar grondstoffen online te kopen en kan deze vervolgens gebruiken om thuis een fysiek
product te printen. Er bestaan nu al 3D-printers voor de productie van voedsel, huizen en
menselijke organen. Ook zullen steeds meer activiteiten uitbesteed worden aan robots en
softwarebots. Dit impliceert dat ook aankoopbeslissingen in toenemende mate namens de
consument worden gedaan door fysiek robots en AI (Artificial Intelligence)-softwarebots op
digitale netwerken. Zo zijn er nu al robots die pizza’s kunnen bestellen op websites en deze ook
aan de deur kunnen aanpakken en betalen. Het onderscheid tussen fysieke robots en mensen
wordt steeds kleiner. Daardoor krijgt een individu meerdere representaties in de echte en in de
virtuele wereld, en zullen er meerdere taken gelijktijdig worden uitgevoerd namens dat individu,
hetzij door hemzelf hetzij door ‘zijn’ robots. Voor e-commerce betekent dit dat er een nieuwe
doelgroep bij komt, namelijk softwarebots en robots. Mark Zuckberg onthulde in april 2016 de
komst van bots aan tijdens de Facebook F8 conferentie, waardoor e-commerce mogelijk wordt
via Facebook Messenger. Facebook wil op die manier dat consumenten dankzij chatbots
(chattende robots) allerhande zaken kunnen bestellen via Messenger: bloemen, auto’s,
vakanties,… De bots zullen in eerste instantie geen vorm van complexe artificiële intelligentie
zijn. In de startfase gaat het eerder om een soort van apps waartegen men kan praten. Het is
algemeen bekend dat men tegenwoordig via een app of website bijvoorbeeld zijn favoriete
pizza kan bestellen, maar vaak is dat nog niet echt gebruiksvriendelijk omdat men
contactgegevens dient in te vullen en een keuze- en een check-out proces te doorlopen. Door
bots kan een bericht gestuurd worden naar een – om bij het voorbeeld van de pizza te blijven -
pizzeria zodat in no-time een order wordt doorgegeven. De drempel om iets te bestellen via
Messenger is veel lager dan het installeren van een app, het invullen van betalingsgegevens en
het plaatsen van een order. Het leveringsadres hoeft niet te worden ingegeven. Facebook weet
waar de aanvrager/besteller zich bevindt en beschikt (binnenkort) ook over zijn
betalingsgegevens (Facebook voorziet in een verdere uitrol van haar betalingsmethode via
Messenger). Hierdoor wordt binnenkort een creditcard overbodig als men een bestelling plaatst
via Messenger. Verwacht wordt dat binnen enkele jaren bots veel slimmer worden.
Een totaal nieuw winkelconcept wordt binnenkort in 2017 in Seattle uitgetest door Amazon. Het
winkelconcept neemt de vorm aan van een warenhuis waar er geen wachtrijen, kassa’s en
amper personeel te bespeuren vallen. Amazon lanceert daartoe een speciale app. Via
sensoren, artificiële intelligentie en algoritmes zal Amazon in staat zijn om consumenten in
de winkel te volgen, te registreren welke goederen ze meenemen en contactloos te laten
E-commerce
122
betalen. Als consumenten zich bedenken en iets terug in de rekken zetten, dan houdt Amazon’s
algoritme daar ook rekening mee en hoeft de consument er niet voor te betalen.
De hier boven beschreven ontwikkelingen van nieuwe winkelconcepten, e-commerce praktijken
en technologische evoluties bieden veel opportuniteiten voor de kleinhandelaars (bv. de
ontwikkeling van een webshop die ook mobiel werkt) en de klanten, maar houden anderzijds
ook een gevaar van (digitale en sociale) achteruitstelling in. Er wordt immers vereist dat men
mee ‘surft’ op de golven van nieuwe ontwikkelingen, van de e-tailer wordt verwacht dat hij een
uitgekiende mobiele strategie ontwikkelt met bijzondere aandacht voor content, maar niet
iedereen beschikt hiervoor over de financiële mogelijkheden en digitale kennis. Dit blijkt onder
meer uit onderzoek van UNIZO dat aangeeft dat (kleinere) handelaars nog onvoldoende actief
bezig zijn met e-commerce onder meer omwille van een gebrek aan digitale kennis en een
onvoldoende inschattingsvermogen van de potentialiteiten ervan voor de handelszaak. Uit de
KMO Barometer van Exact174 blijkt bovendien dat slechts 44% van de ondervraagde KMO’s in
België de digitalisering van hun businessproject een belangrijke prioriteit acht en geeft 41% aan
grote moeite te hebben met de technologische evolutie in hun sector. Verder wordt ook van
winkelbedienden en werknemers verwacht175 dat zij de brick-and-mortar winkelbeleving
aanscherpen door een uitstekende productkennis, technologische knowhow en mensenkennis.
Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft in haar advies176 over de strategie voor een
digitale eengemaakte markt, goedgekeurd op de zitting van 9 en 10 december 2015, gewezen
op de ontstentenis in de Europese strategie van maatregelen om kennis van het internet,
internetvaardigheden en digitale geletterdheid in C(onsumenten)-, B(edrijfs)- en
O(verheids)kringen te verbeteren. Het Comité stelt vast dat de Commissie deze kwestie
overlaat aan de lidstaten. Het Comité had minstens een mededeling van de Commissie
verwacht met normen en goede praktijken. De mededeling die de EESC voor ogen heeft zou
een plan van aanpak moeten bevatten voor de verschillende levensfasen, evenals algemene
voorstellen voor levenslang leren. Dit plan zou op vier doelgroepen moeten gericht zijn:
leerlingen, werknemers, gepensioneerden en gehandicapten. Het Comité is van mening dat er
alleen door middel van een gestructureerd en gecontroleerd programma in elke lidstaat voor
kan gezorgd worden dat niemand, of bijna niemand, wordt uitgesloten van de
informatiemaatschappij en de digitale eengemaakte markt.
A Leerlingen
A1 Basisonderwijs – basisvaardigheden
A2 Middelbaar onderwijs – 2 pakketten
Pakket “algemene vaardigheden”, dat leerlingen in staat stelt om zonder problemen te
leven en te werken in de informatiemaatschappij.
Pakket “speciale digitale vaardigheden” voor leerlingen die het potentieel hebben om in
de ICT-sector te gaan werken en de vaardigheidskloof kunnen dichten. In verband
hiermee moet meer moeite gedaan worden om een beter genderevenwicht tot stand te
brengen.
174
Bron: De Tijd van 1 juli 2016. Elk jaar ondervraagt Exact, een specialist in bedrijfssoftware, kmo’s in verschillende landen naar hun visie op de digitalisering van hun business.
175 PWC total retail global report 2016, Bertjan Janzen, Tim Kok, Ad van Doesum, 31 March 2016
176 Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de Mededeling van de Commissie aan het
Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en her Europees Comité van de Regio’s – Strategie voor een digitale eengemaakte markt (COM(2015) 192 final), PB C 71 van 24 februari 2016
E-commerce
123
A1&A2 Zowel in het basisonderwijs als in het middelbaar onderwijs is het belangrijk om het
verantwoorde gebruik van digitale vaardigheden te ontwikkelen.
A3 Hoger onderwijs – 2 pakketten
Vaardigheden die verband houden met het beoogde beroep en die onderdeel zijn van
het lesprogramma en de examinering voor vakken als techniek, wiskunde en
biotechnologie.
Geavanceerd technologisch onderwijs dat studenten opleidt voor vacatures in de
technologiesector.
B Werknemers
B1 Werkgerelateerde, door werkgevers aangeboden opleidingen waarin de nadruk steeds ligt
op bijscholing en voortdurende professionele ontwikkeling om de verworven vaardigheden te
behouden.
B2 Vakopleidingen voor werklozen, te organiseren door de overheid via de desbetreffende
instanties.
C Gepensioneerden
C1 Vaardigheden voor de informatiemaatschappij: cursussen voor iedereen die in zijn leven en
werk niet of nauwelijks te maken heeft gehad met de informatiemaatschappij.
C2 Speciale programma’s voor mensen die zich onzeker voelen in de informatiemaatschappij.
D Gehandicapten
Ondersteuning in elk stadium om gehandicapten in contact te brengen en te houden met de
informatiemaatschappij, zelfs wanneer de handicap ernstiger wordt.
5.2 Het belang van digitale vaardigheden
ICT-vaardigheden worden steeds belangrijker in de samenleving. Wie niet kan omgaan met een
computer heeft bijvoorbeeld beperktere mogelijkheden op de arbeidsmarkt, omdat zeer veel
bedrijven computers gebruiken bij de werkzaamheden. Vaardigheden als informatie zoeken en
communiceren via internet, en het kunnen omgaan met computers en software zijn in veel
beroepen onmisbaar.
Op sociaal gebied kan een gebrek aan ICT-vaardigheden leiden tot minder contacten. Wie
moeite heeft met het bedienen van een computer, tablet of smartphone kan bijvoorbeeld minder
gemakkelijk via de sociale media contacten onderhouden en berichten uitwisselen.
Een gebrek aan ICT-vaardigheden bij een deel van de bevolking kan mogelijk leiden tot een
tweedeling in de samenleving. Het aanleren van digitale vaardigheden moet daarom een
beleidsprioriteit zijn van de Vlaamse overheid.
5.2.1 Vaststellingen voor België
Uit de DESI 2017 blijkt dat in 2016 24,9% van de EU28-internetgebruikers (personen van 16 tot
75 jaar) weinig digitale vaardigheden bezit. België ligt rond het Europees gemiddelde met
25,4%. In de EU28 heeft 14,4% van de bevolking nog nooit internet gebruikt, terwijl dit aandeel
in België 11,2% bedraagt. 31,5% van de bevolking heeft meer dan basisvaardigheden (EU:
29,3%) en 29,4% heeft basisvaardigheden (EU: 26,9%). België bekleedt dan ook slechts een
E-commerce
124
matige 11de positie voor de dimensie “menselijk kapitaal”, en positioneert zich voor de
subdimensie “digitale vaardigheden” (basis- en meer dan basisvaardigheden) op de 9de rang
met een score van 60,9%. Daarmee loopt het ver achter op de EU-landen met het grootste
aandeel ICT-vaardige burgers, nl. Luxemburg (86,2%), Denemarken (77,6%), Nederland
(75,9%), Finland (73%), het VK (68,8%), Zweden (68,6%) en Duitsland (67,6%). Het EU-
gemiddelde van het aandeel ICT-vaardige bevolking ligt op 56,2%.
Daarnaast wordt voorspeld dat 756.000 vacatures voor ICT-professionals in de hele economie
(EU18) niet ingevuld zullen raken tegen 2020. Voor België zou het gaan om 27.000 vacatures.
Raf Degens, algemeen directeur van Corda Campus te Hasselt, geeft in een interview met
Knack (Datanews)177 aan dat de geciteerde campus beschikt over heel wat high techbedrijven
die werken aan nieuwe technologische toepassingen maar dat het grote probleem zit in het
vinden van de juiste mensen: “Op Corda Campus zijn maar liefst 191 technologiebedrijven
gevestigd. Allemaal zijn ze bezig met ICT in de breedste zin van het woord. Z creëren nieuwe
leerplatformen voor het onderwijs, ze helpen handelaars om hun klanten beter te begrijpen, ze
bouwen apps die hartritmestoornissen vroegtijdig opsporen. Ze schieten als een pijl de lucht in,
maar kunnen niet verder groeien door het gebrek aan getalenteerde medewerkers. Ze zijn
wanhopig op zoek naar nieuwe medewerkers zodat ze in België kunnen blijven en niet moeten
verkassen naar het buitenland. We hebben maar liefst 125 vacatures openstaan op deze
campus, allemaal ICT, sales en marketing profielen. En hier blijkt niemand van wakker te
liggen.” Cedefop178, het Europees Centrum voor de Ontwikkeling van Beroepsopleiding, heeft
een nieuwe methode ontwikkeld om de tekorten in professionele vaardigheden in te schatten.
Tot de beroepen met een tekort aan gekwalificeerde arbeidskrachten die Cedefop op basis van
de nieuwe methode identificeert, horen:
ICT-deskundigen: alle lidstaten behalve Finland
Artsen: alle lidstaten behalve Griekenland, Nederland, Zweden en het VK
deskundigen in wetenschap, technologie, engineering en wiskunde (STEM): alle lidstaten
behalve Griekenland, Denemarken, Estland, Cyprus en Finland
verpleegkundigen en vroedvrouwen: alle lidstaten behalve Griekenland, Spanje, Letland,
Litouwen, Nederland en Portugal
Leerkrachten: alle lidstaten behalve België, Griekenland, Spanje, Letland, Litouwen,
Luxemburg, Hongarije, Portugal en Polen.
Meer concreet zijn er in België vooral tekorten aan geneesheren en gezondheidswerkers, ICT-
ers, industrieel ingenieurs, werknemers in het hotelwezen en verzekeringsagenten. De
oorzaken van de tekorten verschillen per beroep en soms ook per land en liggen vaak buiten de
sfeer van opleiding en training. Men denke bijvoorbeeld aan een onaantrekkelijke en stressvolle
werkomgeving of relatief lage salarissen in bepaalde sectoren. Voor het tekort aan ICT-ers en
STEM-professionelen bijvoorbeeld is de oorzaak van het EU-tekort grotendeels te wijten aan de
onvoldoende instroom van jongeren in het hoger onderwijs. Dit heeft te maken met strenge
toelatingsvereisten, een hoge uitvalgraad en de lage participatiegraad van meisjes. In veel
landen is op sommige terreinen trouwens ook sprake van een overaanbod aan vaardigheden
177
Knack Datanews, 8 september 2016, http://datanews.knack.be/ict/nieuws/300-000-jobs-een-utopie/article-opinion-749867.html
178 Cedefop, Skill shortage and surplus occupations in Europe. Cedefop insights into which occupations are in high
demand – and why, Briefing note, November 2016
E-commerce
125
(in België bijvoorbeeld veeartsen). Dit impliceert dat landen in deze branches te veel uitgeven
aan opleiding en training.
Verder kunnen volgende gegevens voor België en de EU28 worden vastgesteld in verband met
vaardigheden in het algemeen (“factsheet 2016 skills in Belgium”):
14% van de volwassenen heeft weinig lees/schrijfvaardigheden in Vlaanderen tegenover
20% op EU-niveau
13% van de volwassenen heeft weinig rekenvaardigheden in Vlaanderen in vergelijking
met 24% op EU-niveau
24% van de individuen (tussen 16 en 74 jaar) heeft weinig of geen basis digitale
vaardigheden
43,1% van de volwassenen tussen 30 en 34 jaar heeft een diploma hoger onderwijs in
België in vergelijking met 38,5% op EU-niveau
7% van de volwassen doet aan levenslang leren in België tegenover 11% op EU-niveau
59,7% van de Belgische werkgevers ondervindt moeilijkheden om werknemers met
geschikte vaardigheden te vinden tegenover 40% op EU-niveau
78% van de Belgische werkgevers financiert opleiding voor zijn werknemers tegenover
66% op EU-niveau
De tewerkstellingsgraad van laaggekwalificeerde jongeren bedraagt 55% in België (53,1%
in EU) en van hooggekwalificeerde jongeren 86,2% (80,5% in EU).
Uit een enquête van de Gezinsbond179 bij 1.015 Belgen blijkt dat één Belg op vijf niet in staat is
om een e-mail te versturen. Het gaat daarbij niet enkel om kansengroepen. Tevens blijkt dat
18% van de hooggeschoolden niet met Word overweg kan. Andere opvallende resultaten
worden hieronder weergegeven:
20% kan geen e-mails versturen of ontvangen
20% kan geen informatie opzoeken op het internet
50% kan geen online formulieren invullen om een sociale uitkering aan te vragen, waarbij
38% afkomstig is uit lagere sociale klasse en 16% uit de hogere sociale klasse
50% kan geen online betalingen doen
25% kan geen debet- of kredietkaarten gebruiken
40 slaagt er niet in om de belastingen online in te vullen via tax-on-web
14% heeft geen computer of internet.
Wat ook uit de bevraging blijkt, is dat er een duidelijk verschil is tussen Vlaanderen en Wallonië.
In Wallonië kan maar liefst de helft niet met programma’s als Word of Excel werken, terwijl dat
in Vlaanderen ‘maar’ 30 procent is.
De boodschap die de Gezinsbond op basis van deze enquête wil uitdragen is dat “de digitale
kloof steeds minder ligt tussen wie wel en wie geen computer en internetaansluiting heeft, maar
verschuift naar wie er wel en niet mee kan werken". Gelet op bovenstaande resultaten
179
Bron: De Standaard woensdag 31 augustus 2016 en Knack Plusmagazine 30 augustus 2016
E-commerce
126
concludeert de Gezinsbond tevens dat een gebrek aan digitale vaardigheden de gezinnen
vooral treft op financieel vlak.
5.2.2 Het beleid inzake digitale vaardigheden
Europa: De Nieuwe Europese Agenda voor Vaardigheden
Inleiding
Het e-Skills Manifesto 2015180 waarschuwt ervoor dat Europa de mondiale concurrentiestrijd
dreigt te verliezen, doordat het de kansen van de digitale ontwikkelingen niet kan verzilveren.
Daarom moet Europa actie ondernemen om het ICT-skills gap te dichten. Om competitief te
blijven moet aan de vraag naar excellente ICT-professionals voldaan worden, door Europees
samen te werken en het onderwijs te versterken. In het e-Skills Manifesto staan twaalf
aanbevelingen die Europa op het juiste pad moeten brengen:
Erken de grote vraag naar ICT-skills (tegen 2020 zouden er 756.000 vacatures zijn in de
Europese ICT-sector; bovendien zal de vraag naar ICT-vaardige werknemers toenemen in
alle industrietakken)
Schat het skills gap snel en goed in (zoals nu al gebeurt met het e-Competence
Framework voor ICT-jobs in Europa)
Zorg voor een goed onderwijs ecosysteem dat goed opgeleide werknemers aflevert om te
kunnen inspelen op het Internet of Things (dit veronderstelt een goede afstemming tussen
het onderwijs en de vraag van de arbeidsmarkt en een bewustmaking van het hele
onderwijssysteem, van het basisonderwijs tot universiteit tot werkplekleren tot levenslang
leren, van digitale vaardigheden en digitale transformatie)
Verbeter de kwaliteit van eLeadership (ook bedrijfsleiders moeten over de nodige
vaardigheden beschikken om de uitgagingen van nieuwe digitale technologieën aan te
gaan)
Maak zelfstudiecursussen en –trainingsprogramma’s toegankelijk voor iedereen om zich bij
te scholen
Probeer innovatieve manieren om de digitale kloof in Europa te dichten uit (tegen de
achtergrond van een verouderende bevolking is er nood aan bijvoorbeeld
intergenerationele leerprogramma’s waarbij jongere mensen fungeren als ICT
vaardigheidstrainers voor senioren en andersom oudere mensen de taak van mentor op
het vlak van life skills opnemen voor jongere mensen)
Stel bedrijven in staat om zoveel mogelijk te profiteren van digitale en geavanceerde
technologieën zodat ze concurrerend blijven op de wereldmarkt (41% van de Europese
ondernemingen maakt nog geen gebruik van geavanceerde technologieën zoals mobiele
telefonie, sociale media, cloud computing en big data. Ook de overheid dient de digitale
transformatie te omarmen)
180
Het manifest is onderdeel van de e-Skills for Jobs 2015-campagne van de Europese Commissie. Het werd opgesteld door European Schoolnet, een samenwerkingsverband tussen 31 Europese Ministeries van Onderwijs en Digital Europe, de vertegenwoordiging van de Europese industrie van digitale technologie. Al drie keer eerder (2010, 2012 en 2014) werd een e-Skills Manifesto gepubliceerd om aandacht te vragen voor het dreigende digital skills gap.
E-commerce
127
Moedig bedrijven aan om data management als belangrijke vaardigheid te erkennen (voor
de analyse van big data en het omgaan met de geconnecteerde omgeving gecreëerd door
het Internet of Things)
Erken het belang van beveiliging en de vaardigheden die nodig zijn om het te leveren
Werk samen om de digitale transformatie te financieren en te ondersteunen (zoals in het
kader van de EU- strategie voor een digitale eengemaakte markt of het Strategic Policy
Forum on Digital Entrepreneurship)
Deel best practices
Harmoniseer bestaande en nieuwe wetgeving in Europa.
Op 10 juni 2016 stelde de Europese Commissie officieel de nieuwe agenda181 voor
vaardigheden (Skills Agenda) voor. Daarmee wil ze de vaardigheden van Europeanen
opkrikken en de erkenning ervan verbeteren - ook voor asielzoekers, vluchtelingen en
migranten. De agenda voor vaardigheden omvat 10 maatregelen, waarvan enkele nu al
gelanceerd worden. De Europese fondsen zullen de nieuwe agenda voor vaardigheden
ondersteunen. Tot 2020 trekken het Europees Sociaal Fonds en het Europees Fonds voor
Regionale Ontwikkeling €30 miljard uit. Ook Erasmus+ (bijna 15 miljard euro), het Fonds voor
asiel, migratie en integratie (AMIF) en Horizon 2020 zullen geld vrijmaken voor het uitvoeren
van de nieuwe agenda voor vaardigheden.
De Europese Commissie stelt vast dat liefst 40% van de Europeanen te weinig digitale
vaardigheden bezitten. En 70 miljoen volwassenen in de Europese Unie hebben moeite met
basisvaardigheden zoals lezen, schrijven en rekenen. Aan de andere kant van het spectrum
werken 1 op 4 van de hooggeschoolde jonge werknemers onder hun niveau. De Skills Agenda
moet die kloof tussen aangeleerde vaardigheden en gevraagde vaardigheden op de
arbeidsmarkt verbeteren. En niet alleen dat, vaardigheden moeten ook zichtbaarder zijn. En de
erkenning van kwalificaties over de landsgrenzen heen moet beter. Het uiteindelijke doel van de
agenda is er voor te zorgen dat mensen van jongs af aan een breed scala aan vaardigheden
ontwikkelen en dat het menselijk kapitaal van Europa optimaal wordt benut, hetgeen finaal de
inzetbaarheid op de arbeidsmarkt, het concurrentievermogen en de groei in Europa ten goede
zal komen.
Om de vaardigheden van de Europeanen op te krikken, vraagt de Commissie aan de lidstaten,
de sociale partners, de bedrijven en alle belanghebbenden om samen te werken. Het doel van
de Europese Commissie is om:
de kwaliteit en relevantie van aangeleerde vaardigheden en opleidingen te verbeteren
Vaardigheden en kwalificaties beter zichtbaar en vergelijkbaar te maken. Vaardigheden
moeten o.a. makkelijker erkend worden, ook als ze niet in het formeel onderwijs verworven
zijn.
betere gegevens over vaardigheden beschikbaar maken, zodat mensen beter
carrièrekeuzes kunnen maken.
181
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's, Een nieuwe agenda voor vaardigheden voor europa. Samenwerken ter versterking van het menselijk kapitaal, de inzetbaarheid op de arbeidsmarkt en het concurrentievermogen, COM(2016) 381 final, 10 juni 2016
E-commerce
128
De tien maatregelen van de Nieuwe Agenda voor Vaardigheden
Concreet stelt de Commissie tien maatregelen voor om de komende twee jaar mee aan de slag
te gaan, waarvan een aantal nu reeds van start gaan, namelijk:
Een vaardigheidsgarantie182 om laaggeschoolde volwassenen te helpen een
minimumniveau van lezen, schrijven, rekenen en digitale vaardigheden te verwerven en
door te stromen naar een diploma hoger secundair onderwijs. Om iets te doen aan het
hoge aantal laaggeschoolde volwassenen in Europa stelt de Commissie voor om in
samenwerking met de sociale partners en onderwijs- en opleidingsinstellingen een
vaardighedengarantie in te voeren. Die vaardighedengarantie moet mensen betere kansen
geven om een goede baan en een zekere levenskwaliteit te krijgen en te behouden.
Mensen met weinig vaardigheden moeten via de garantie worden geholpen om een
minimumniveau te bereiken wat betreft lezen en schrijven, rekenen en digitale
vaardigheden, en indien mogelijk een betere set vaardigheden te verwerven waardoor een
diploma hoger secundair onderwijs of een gelijkwaardige kwalificatie haalbaar wordt.
Een herziening van het Europese kwalificatiekader183, voor een beter begrip van de
kwalificaties en om beter gebruik te maken van alle vaardigheden die op de Europese
arbeidsmarkt beschikbaar zijn. De beoogde herziening zal het gemakkelijker maken om
kwalificaties uit verschillende landen te vergelijken en zal lerenden, werknemers en
werkgevers helpen om beter te begrijpen wat een sollicitant weet en kan. Het herziene
kader zal het ook makkelijker maken om de kwalificaties van mensen van buiten de EU te
vergelijken en te begrijpen.
De coalitie voor digitale vaardigheden en banen die de lidstaten en belanghebbenden uit
het onderwijs, de werkgelegenheidssector en het bedrijfsleven bijeenbrengt met als doel
een grote kweekvijver van digitaal talent tot stand te brengen en ervoor te zorgen dat
individuele burgers en de beroepsbevolking in Europa over de nodige digitale
vaardigheden beschikken. Alle maatregelen van de Nieuwe Agenda voor Vaardigheden
integreren en prioriteren digitale vaardigheden in het beleid. Dit initiatief bouwt voort op de
bestaande grote coalitie voor digitale banen en de EU-strategie voor e-vaardigheden. De
lidstaten worden verzocht om tegen medio 2017 integrale nationale digitale
vaardighedenstrategieën te ontwikkelen op basis van doelstellingen die eind 2016 zijn
vastgesteld. Daarbij gaat het erom (i) nationale digitale vaardighedencoalities op te zetten
tussen overheden en belanghebbenden uit het bedrijfsleven, het onderwijs,
opleidingsinstellingen en de arbeidsmarkt; (ii) concrete maatregelen te ontwikkelen om
digitale vaardigheden en competenties op alle onderwijs- en opleidingsniveaus te
integreren, leerkrachten en opleiders te ondersteunen en de actieve betrokkenheid van
bedrijven en andere organisaties te bevorderen. De Commissie zal lidstaten en
belanghebbenden, waaronder de sociale partners, bijeenbrengen om maatregelen toe te
zeggen en beste praktijken te inventariseren en uit te wisselen, zodat deze eenvoudiger
182
Europese Commissie, Voorstel voor een aanbeveling van de Raad tot invoering van een vaardighedengarantie, COM(2016) 382 final, 10 juni 2016
183 Europese Commissie, Voorstel voor een aanbeveling van de Raad inzake het Europees kwalificatiekader voor
een leven lang leren en tot intrekking van de aanbeveling van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2008 tot vaststelling van een Europees kwalificatiekader voor een leven lang leren, COM(2016) 383 final, 10 juni 2016. Bij dit voorstel hoort: Bijlagen bij het voorstel voor een aanbeveling van de Raad inzake het Europees kwalificatiekader voor een leven lang leren en tot intrekking van de aanbeveling van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2008 tot vaststelling van een Europees kwalificatiekader voor een leven lang leren, COM(2016) 383 final – Annexes 1 to 6, 10 juni 2016
E-commerce
129
kunnen worden nagevolgd en op grotere schaal kunnen worden toegepast. Dit zal leiden
tot een betere verspreiding van informatie over beschikbare EU-fondsen (Europese
Structuur- en Investeringsfondsen, jongerenwerkgelegenheidsinitiatief, Erasmus+), waarbij
zal worden nagedacht over verschillende mogelijkheden voor de financiering (bijvoorbeeld
met behulp van vouchers). Op 1 december 2016 heeft de Commissie het startsein gegeven
voor de coalitie voor digitale vaardigheden en banen. Een aantal partners, waaronder 30
organisaties zoals European Digital SME Alliance, SAP, Google, de Gezinsbond en
Barclays, verbindt zich ertoe om in het kader van de coalitie voor digitale vaardigheden en
banen de digitale vaardigheidskloof verder te dichten. De Commissie nodigt nog andere
belanghebbenden om zich bij de coalitie aan te sluiten en het handvest te onderschrijven.
Leden van de coalitie zetten zich in om de vaardigheidskloof te dichten op alle niveaus, van
specialistische ICT-vaardigheden op hoog niveau tot vaardigheden die alle Europese
burgers nodig hebben om te leven, te werken en deel te nemen aan de digitale economie
en samenleving.
De “blauwdruk voor sectorale samenwerking op het gebied van vaardigheden” om beter
gebruik te maken van informatie op het gebied van vaardigheden en tekorten aan
vaardigheden in specifieke economische sectoren te verhelpen. Dit is een initiatief om
vaardigheden binnen bepaalde sectoren beter af te stemmen. De blauwdruk zal steun
verlenen aan het opzetten van sectorale partnerschappen rond vaardigheden in de
industrie en de dienstensector, en op basis van sectorale strategieën voor de komende vijf
tot tien jaar de behoeften aan vaardigheden vaststellen en concrete oplossingen
ontwikkelen (zoals de gezamenlijke ontwikkeling van meer en betere mogelijkheden voor
beroepsonderwijs en –opleiding, partnerschappen tussen bedrijfsleven en onderwijs en
onderzoek, en overeenkomsten over de erkenning van sectorale kwalificaties en
certificeringen). De blauwdruk zal ondersteund worden door de bestaande EU-financiering
en in eerste instantie op basis van een vraaggestuurd proces worden gestart in zes
sectoren: de automobielsector, defensie, maritieme technologie, ruimtevaart, textiel en
toerisme. Andere sectoren (zoals bouw, staal, gezondheid, groene technologie en
hernieuwbare energie) zullen in een tweede fase in overweging worden genomen. De
proefsectoren zijn geselecteerd op basis van een dialoog met specifieke industriële
sectoren, gegevens over vaardighedenlacunes in de sector en de mogelijke impact
daarvan op banen, groei, innovatie en concurrentievermogen. Er is ook rekening gehouden
met het sterke engagement van zowel politici als andere belanghebbenden op nationaal en
Europees niveau.
Andere maatregelen zullen later dit jaar en in 2017 van start gaan:
Een “instrument voor het opstellen van een vaardigheidsprofiel van onderdanen van derde
landen” om de vaardigheden en kwalificaties van asielzoekers, vluchtelingen en andere
migranten al in een vroeg stadium in kaart te brengen en te profileren. Het zo snel mogelijk
onderkennen van de vaardigheden van migranten kan helpen om beter de eerste stappen
te bepalen die nodig zijn voor hun succesvolle integratie in de samenlevingen en
arbeidsmarkten van de EU. Het instrument moet de diensten die asielzoekers,
vluchtelingen en andere migranten meteen na aankomst opvangen, helpen bij de snelle
profilering en evaluatie van hun vaardigheden en kwalificaties.
Een herzien Europass184-kader dat mensen betere en eenvoudiger te gebruiken
instrumenten zal bieden om hun vaardigheden onder de aandacht te brengen en nuttige
184
Op woensdag 28 september 2016 heeft het College van Commissarissen Europass besproken
E-commerce
130
realtime-informatie te vinden over de behoefte aan vaardigheden en trends, zodat ze
betere keuzes kunnen maken op het gebied van loopbaan en opleiding. De nieuwe
Europass zal via een gebruiksvriendelijke online tool een ruimere keus aan instrumenten
en diensten aanbieden om mensen te helpen bij hun loopbaan- en opleidingskeuzes.
Europass zal instrumenten aanbieden zoals een cv-bouwer voor het documenteren van
vaardigheden en kwalificaties, gratis zelfbeoordelingsinstrumenten en informatie over
vaardigheden en kwalificaties in heel Europa. Aan de hand van gegevens uit het
vaardighedenprogramma zal Europass, door gebruik te maken van webcrawling- en big
data analysetechnieken, met nauwkeurige realtime-informatie kunnen helpen bij het maken
van loopbaan- en opleidingskeuzes.
Beroepsonderwijs en –opleiding tot een eerste keus maken door binnen beroepsonderwijs
en –opleiding meer mogelijkheden voor werkplekleren te creëren en goede
arbeidsmarktresultaten ervan meer onder de aandacht te brengen. Om lerenden in
beroepsonderwijs en –opleiding te helpen meer in aanraking te komen met de realiteit op
de werkvloer zal de Commissie een reeks ondersteunende diensten ontwikkelen om
kennisdeling, netwerkvorming en samenwerking op het gebied van leerlingplaatsen te
bevorderen in het kader van de Europese Alliantie voor leerlingplaatsen, voortbouwend op
de ervaring met het engageren van actoren op de arbeidsmarkt. Om beroepsstudies als
eerste klas optie voor het voetlicht te brengen zal de Commissie in december 2016, in
nauwe samenwerking met een brede groep belanghebbenden, een eerste Europese week
van vaardigheden in het beroepsonderwijs en –opleiding organiseren en voorstellen doen
om de beschikbaarheid te verbeteren van gegevens over de arbeidsmarktresultaten van
beroepsonderwijs en –opleiding.
Een herziening van de aanbeveling inzake sleutelcompetenties om meer mensen te helpen
de vaardigheden te verwerven die onontbeerlijk zijn om in de 21ste eeuw te werken en te
leven, met bijzondere aandacht voor het bevorderen van de mentaliteit en de vaardigheden
om te ondernemen en te innoveren. De Commissie zal aan de lidstaten voorstellen om de
aanbeveling inzake sleutelcompetenties van 2006 te herzien om deze in overeenstemming
te brengen met de economische en sociale transformaties van de afgelopen tien jaar. Deze
herziening zal verder bijdragen aan de vaststelling van een algemeen bassipakket aan
sleutelcompetenties dat vereist is om te werken en te leven in de 21ste eeuw, en de
integratie daarvan in onderwijs- en opleidingsprogramma’s en nationale strategieën op het
gebied van vaardigheden bevorderen. Bijzondere aandacht zal worden besteed aan
ondernemersvaardigheden (mensen helpen om creatiever, proactiever, meer gericht op
kansen en innovatiever te zijn) waarbij beleidsmaatregelen ondersteund worden die alle
jongeren de kans geven om praktische ondernemerservaring op te doen voor ze de school
verlaten.
Een initiatief voor het volgen van afgestudeerden om betere informatie te krijgen over
manieren waarop afgestudeerden vooruitkomen op de arbeidsmarkt. Om studenten en
onderwijsaanbieders te helpen de relevantie van aangeboden studierichtingen te
beoordelen, zal de Commissie in 2017 een initiatief voorstellen voor het volgen van
afgestudeerden uit het hoger onderwijs om de informatie over hoe het hun vergaat op de
arbeidsmarkt te verbeteren. Feedback van en over afgestudeerden en hun banen en
carrières is van grote waarde voor universiteiten, hogescholen en overheden. Het verschaft
inzicht in de soorten banen die afgestudeerden hebben, geeft informatie over trends op de
arbeidsmarkt en geeft feedback over de sterke en zwakke punten van
onderwijsprogramma’s. Het maakt ook deel uit van de informatie en het oriëntatie-advies
E-commerce
131
die toekomstige studenten en hun familie zouden moeten hebben vóór het maken van een
studiekeuze. Dit soort informatie wordt in sommige, maar niet alle lidstaten verzameld, en
gebeurt op uiteenlopende manieren. Dit initiatief zal de samenwerking binnen de EU
verbeteren om betere en meer vergelijkbare informatie te verschaffen over de banen
waarin afgestudeerden terechtkomen, hoe gemakkelijk ze een baan weten te bemachtigen
en hoe ze hun vaardigheden en kennis aanwenden.
Een voorstel om kennisvlucht (“brain drain”) verder te analyseren en beste praktijken uit te
wisselen om dit fenomeen doeltreffend tegen te gaan.
De tien hierboven beschreven initiatieven maken deel uit van een langetermijnstrategie die
moet garanderen dat mensen de vaardigheden verwerven die zij nodig hebben om zowel op de
arbeidsmarkt als in de samenleving in het algemeen tot bloei te komen. Er zijn ook nog andere
werkzaamheden op EU- en nationaal niveau die de agenda voor vaardigheden ondersteunen
door mensen meer mogelijkheden te bieden om bij te leren en ervoor te zorgen dat onderwijs
en opleiding zijn afgestemd op de 21e eeuw.
Meer leermogelijkheden
Meer werkplekleren en partnerschappen tussen bedrijfsleven en onderwijs.
Werkplekleren, bijvoorbeeld via leerlingplaatsen, is een aantoonbare springplank naar
een goede baan en helpt bij de ontwikkeling van arbeidsmarktrelevante vaardigheden,
met inbegrip van transversale en zachte vaardigheden, waarbij de sociale partners
doorgaans een sleutelrol spelen. Er zouden echter meer mensen van deze vorm van
leren moeten kunnen profiteren. Partnerschappen tussen bedrijfsleven en onderwijs,
in alle sectoren en op alle onderwijsniveaus, kunnen dit potentieel ontsluiten.
Meer steun voor de mobiliteit van lerenden. Meer lerenden moeten de kans krijgen om
een leerervaring in het buitenland op te doen. Uit gegevens blijkt volgens de
Commissie dat wie als jongere in het buitenland studeert of een opleiding volgt, veel
sneller werk vindt dan iemand zonder internationale ervaring. Mensen met zo'n
ervaring spelen sneller in op nieuwe situaties en zijn betere probleemoplossers.
Meer leren op de werkplek. De meeste Europese arbeidskrachten van de komende
twee decennia zijn vandaag al volwassen. Zij hebben voortdurende bijscholing nodig
om hun vaardigheden up-to-date te houden en nieuwe loopbaankansen te benutten.
Er kan meer worden gedaan om leeromgevingen op het werk te ondersteunen en met
name kleine en middelgrote ondernemingen te helpen om opleidingsmogelijkheden
aan te bieden, bijvoorbeeld door het gemakkelijker te maken om middelen of ruimten
te delen voor gemeenschappelijke opleidingen. De Europese structuur- en
investeringsfondsen verstrekken reeds steun aan de modernisering van de onderwijs-
en opleidingsinfrastructuur. Samen met het Europees Investeringsfonds (EIF)
onderzoekt de Commissie de mogelijkheden om bankleningen tegen gunstige tarieven
voor kleine en middelgrote ondernemingen te ondersteunen via een
financieringsinstrument dat speciaal bedoeld is voor de ontwikkeling van
vaardigheden.
Meer mogelijkheden om niet-formeel en informeel leren te valideren. Mensen moeten
al hun vaardigheden kunnen inzetten voor hun loopbaan of om verder te leren. Zij
leren en ontwikkelen vaardigheden steeds vaker in uiteenlopende omstandigheden
buiten het formele onderwijs- en opleidingsstelsel om, onder meer door werkervaring,
opleiding op de werkplek, digitaal of via vrijwilligerswerk. Deze vaardigheden kunnen
worden gevalideerd door middel van identificatie en documentatie, beoordeling en
certificering, met opties die leiden tot een gedeeltelijke of volledige kwalificatie.
E-commerce
132
Streven naar modernisering
Ondersteuning van leerkrachten en opleiders. Lerenden van alle leeftijden hebben
uitstekende leerkrachten nodig om het brede scala aan vaardigheden en attitudes te
ontwikkelen die zij nodig hebben voor het leven en voor hun toekomstige
werkzaamheden. De verschillen in leerresultaten tussen mensen die onderwijs en
opleiding volgen, hangen vooral af van individuele kenmerken en familiale
achtergrond. Toch zijn het in onderwijsinstellingen vooral de leerkrachten en opleiders
die de grootste invloed op de prestaties van leerlingen hebben. Zij kunnen de lerenden
inspireren en helpen om hogere en relevantere vaardigheden te verwerven. Zij zijn
ook onmisbaar als het erom gaat nieuwe onderwijs- en leermethoden in te voeren,
creativiteit en innovatie te stimuleren, vooroordelen te overwinnen en het beste te
halen uit klassen die alsmaar diverser worden. De vergrijzing van leerkrachten is een
alarmerende trend in vele landen. Naarmate meer leerkrachten met pensioen gaan,
wordt het risico groter dat ervaring verloren gaat en dat er personeelstekorten
ontstaan. Om een nieuwe generatie van onderwijsgevenden te creëren zijn er
innovatieve aanwervingsmethoden, aantrekkelijke arbeidsvoorwaarden en
maatregelen om personeel te behouden nodig. De ontwikkeling van de competenties
van leerkrachten, met inbegrip van degenen die hun beroep al langere tijd uitoefenen,
is ook een steeds urgentere prioriteit in de hele EU.
Modernisering van het hoger onderwijs. In 2025 zullen voor bijna de helft van alle
vacatures in de EU hogere kwalificaties vereist zijn, die meestal via academische en
professionele programma's op tertiair niveau worden toegekend. Afgestudeerden van
het hoger onderwijs hebben een betere kans op werk en een hoger inkomen dan
mensen met alleen een diploma van het hoger secundair onderwijs. Uit een
publieksraadpleging over de "Agenda voor de modernisering van de Europese hoger
onderwijssystemen"185 blijkt dat meer dan twee derde van de studenten en pas
afgestudeerden merkt dat er een kloof bestaat tussen het aanbod van kennis en
vaardigheden van afgestudeerden en de behoeften van de economie. Bijna de helft
van de aanbieders van hoger onderwijs hebben dezelfde indruk. Daarnaast werd erop
gewezen dat instellingen voor hoger onderwijs een actieve rol moeten spelen op
regionaal en nationaal niveau, niet alleen door de arbeidsmarkt te voorzien van
gekwalificeerde mensen, maar ook door innovatie te stimuleren. Andere belangrijke
uitdagingen volgens de belanghebbenden zijn de impact van technologie en
globalisering op het hoger onderwijs en de noodzaak om de
werkgelegenheidsresultaten van afgestudeerden te verbeteren, potentiële studenten
beter te adviseren en meer multidisciplinariteit te stimuleren. De Commissie zal met de
belanghebbenden samenwerken om — uitgaande van de resultaten van de openbare
raadpleging — de modernisering van het hoger onderwijs te ondersteunen. Daartoe
zullen met name kaders worden ontwikkeld voor de beoordeling van de vaardigheden
die in de verschillende studierichtingen in het hoger onderwijs worden aangeleerd om
de vaardigheden van studenten en afgestudeerden te kunnen vergelijken.
Wat de digitale vaardigheden betreft, heeft het Joint Research Centre van de Europese
Commissie het conceptueel kader van de DigComp186 geactualiseerd. DigComp, het Digitale
185
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's, Ondersteuning van groei en werkgelegenheid – een agenda voor de modernisering van de Europese hogeronderwijssystemen, COM(2011) 567 definitief, 20 september 2011
186 Vuorikari R., Punie, Y, Carretero S., Van den Brande L, JRC Science for Policy Report, DigComp 2.0: The
digital Competence framework for citizens, 2016
E-commerce
133
vaardighedenkader, werd reeds in 2013 door de Europese Commissie gepubliceerd. Het is een
tool om de digitale vaardigheden van de burgers te verbeteren, om de beleidsmakers te helpen
bij het formuleren van beleid om digitale vaardigheden op te bouwen en te ontwikkelen en om
onderwijs- en vormingsinitiatieven te plannen voor specifieke doelgroepen. DigComp voorziet
tevens in een gemeenschappelijk taalgebruik voor het identificeren en beschrijven van
sleuteldomeinen in digitale vaardigheden en biedt dus een gemeenschappelijk referentiekader
op Europees niveau. Hieronder wordt het geactualiseerd conceptueel referentiekader inzake
digitale vaardigheden voor burgers voorgesteld187. Dimensie 1 omvat de domeinen die deel
uitmaken van de digitale vaardigheden. Dimensie 2 geeft de omschrijvingen en titels weer die
onderdeel zijn van elk domein.
Tabel 12: Conceptueel referentiekader
Competentiedomeinen
Dimensie 1
Competenties
Dimensie 2
1. Information and data literacy 1.1 Brownsing, searching and filtering data, information and digital
content 1.2 Evaluating data, information and digital content 1.3 Managing data, information and digital content
2. Communication and collaboration
2.1 Interacting through digital technologies 2.2 Sharing through digital technologies 2.3 Engaging in citizenship through digital technologies 2.4 Collaborating through digital technologies 2.5 Netetiquette 2.6 Managing digital identity
3. Digital content creation 3.1 Developing digital content 3.2 Integrating and re-elaborating digital content 3.3 Copyright and licenses 3.4 Programming
4. Safety 4.1 Protecting devices 4.2 Protecting personal data and privacy 4.3 Protecting health and well-being 4.4 Protecting the environment
5. Problem solving 5.1 Solving technical problems 5.2 Identifying needs and technological responses 5.3 Creatively using digital technologies 5.4 Identifying digital competence gaps
Bron: JRC, Europese Commissie
België/federaal: Digital Belgium en digitale vaardigheden
“Digital Belgium" is, zoals reeds uiteengezet, het actieplan dat de digitale langetermijnvisie voor
België schetst en vertaalt in ambities. Aan de hand van vijf inhoudelijke prioriteiten beoogt de
federale regering de positie van België op de digitale kaart versterken. Eén van de vijf
prioriteiten heeft betrekking op “digitale vaardigheden en jobs”.
In navolging van de Grote Coalitie voor ICT-banen op Europees vlak wil België ‘Digital
Champions.be’’ bouwen. Digital Champions.be is een alliantie die stakeholders uit de
verschillende overheden, onderwijs en de privésector samenbrengt en initiatieven neemt opdat
187
Zie ook European Parliamentary Research Service, Digital skills in the EU labour market, January 2017
E-commerce
134
alle burgers, ongeacht hun leeftijd en achtergrond, de kans krijgen hun digitale competenties te
versterken.
Door de handen in elkaar te slaan bieden overheden, onderwijs en de privésector aan wie wil,
een "digitaal bad" aan. Workshops maken kinderen vertrouwd met programmeren en digitale
veiligheid. Digitale technologieën krijgen een centrale plaats in leeromgevingen en studenten
kunnen digitale stages volgen. Voor volwassenen en senioren is het van belang dat zij op elk
moment nog kunnen bijleren.
Nog te vermelden valt dat de federale minister van Digitale Agenda in 2017 € 18 miljoen uittrekt
voor een “digital skills fund”, een fonds voor opleiding in digitale vaardigheden voor de private
sector.
Kinderen
DigitalChampions.be wil van elk kind in België een digitale kampioen maken. Om hierin te
slagen kunnen kinderen in hun vrije tijd kennis maken met (informatie)technologie. Het is
volgens het actieplan immers tijdens buitenschoolse activiteiten, in een club of vereniging, dat
kinderen hun interesses ontwikkelen en hun passies worden aangewakkerd
Coding
Tegen 2020 streeft men ernaar om 20.000 kinderen (waaronder minstens 40% meisjes) te
motiveren om deel te nemen aan een coding event, georganiseerd door CoderDojo188 Belgium.
De hoofdpartner van CoderDojo Belgium is Telenet. Zij wensen met dit initiatief STEM en de
Digitale Agenda te ondersteunen.
CoderDojo begeleidt rondleidingen bij technologiebedrijven, nodigt gastsprekers uit om te
komen praten over hun carrière en organiseert gratis evenementen, de zogenaamde "Dojo's"
voor jongeren van 7 tot 18 jaar. Op die Dojo's leren jongens en meisjes programmeren,
websites maken, apps en spelletjes ontwikkelen enzovoort. Ze ontmoeten jongeren met
dezelfde interesse en laten elkaar zien waaraan ze gewerkt hebben. Dojo’s worden op vrijwillige
basis opgezet en geleid door mentors met voldoende ICT-kennis en de juiste drive om jongeren
te coachen.
Er ontstaan steeds meer initiatieven die onder dezelfde impuls dezelfde missie uitdragen. Naast
CoderDojo zijn er een aantal STEM-academies die programma’s aanbieden met
programmeerworkshops, zoals Arkades, Cre@te!T, Ingegno, JOMA, MakeIT kamp, Techniek-
en Wetenschapsacademie, Topvakantie…
Een groot aantal bedrijven zoals Cegeka, Deloitte, IBM, ING, KBC, Microsoft ondersteunen
deze initiatieven ad hoc of op een structurele basis.
STEM189 (Vlaanderen)
Het actieplan van de federale regering beoogt dat tegen 2020 80% van de 18-jarigen “vlot
digitaal” zijn, hetgeen betekent dat ze vlot overweg kunnen met digitale toepassingen en
beschikken over een aantal digitale vaardigheden die hen later goed van pas komen op de
arbeidsmarkt.
188
CoderDojo is een non-profitbeweging die wereldwijd gratis bijeenkomsten organiseert voor jongeren van 7 tot 18 jaar om in clubverband te leren programmeren.
189 Science, Technology, Engineering, Maths. Om loopbanen in wiskunde, exacte wetenschappen en techniek te
stimuleren, stippelde de Vlaamse Regering een actieplan uit tot 2020.
E-commerce
135
De Belgische arbeidsmarkt kampt al vele jaren met een structureel tekort aan technische en
exact wetenschappelijke profielen. Dat zelfs in crisistijden de vacatures niet raken ingevuld, is
een duidelijk signaal dat er grote nood is aan technisch geschoolden.
Met het STEM-actieplan190 wil de Vlaamse overheid de interesse van kinderen en jongeren
tussen 5 en 18 jaar voor exacte wetenschap en techniek in vrijetijdsverband stimuleren. Zo
hoopt men meer jongeren aan te sporen om te kiezen voor een beroep in deze sector.
Eén van de concrete acties in het STEM-actieplan is de oprichting van de STEM-academie. In
de STEM-academie worden de organisatoren van buitenschoolse STEM-activiteiten verzameld.
Het huidige aanbod is reeds gevarieerd en breidt nog steeds uit.
De STEM-academie wordt gecoördineerd door Technopolis. Door al deze buitenschoolse
STEM-activiteiten te bundelen op de portaalsite www.stem-academie.be worden een groter
publiek en meer potentiële deelnemers bereikt. Daarnaast probeert de STEM-academie nieuwe
activiteiten op te starten, zodat nog meer kinderen kunnen deelnemen aan een STEM-activiteit
in hun regio. Binnen de STEM-activititeiten zijn er bijvoorbeeld techniekclubs,
programmeerclubs, natuur gerelateerde activiteiten, sterrenkunde gerelateerde activiteiten,
activiteiten rond wiskunde en wetenschappen,…
Leerlingen
Het federale actieplan voorziet ook een luik voor de verdere digitale vorming tijdens de
middelbare studies. Er zijn sterke raakvlakken met de gemeenschapsbevoegdheden aangezien
gefocust wordt op het onderwijsdomein.
Op de website www.digitalchampions.be wordt dit luik als volgt geciteerd: “Tijdens de
middelbare studies gaan we verder met de vorming van onze digitale kampioenen. We zorgen
ervoor dat zowel het onderwijs op zich, de leerinhouden en –methodes gedigitaliseerd zijn en
stomen de leerlingen zo klaar voor latere studies of de arbeidsmarkt. De digitale skills die
leerlingen in het middelbaar verwerven kunnen zo worden getoetst in het bedrijfsleven. We
creëren een positieve attitude bij leerlingen, leerkrachten en scholen rond digitalisering, maar
geven ook aan wat de valkuilen zijn.”
STEM (zie hierboven)
iRESPECT
Het federale actieplan wil tegen 2020 bereiken dat kinderen op een veilige en constructieve
manier omgaan met het internet. Dat leerkrachten voldoende kennis hebben over sociale media
en het internet, zodat ze bij hun leerlingen de juiste kritische attitude kunnen aanscherpen.
Het project iRespect is een gezamenlijk initiatief van B-CCENTRE, Child Focus, EMSOC en de
Digital Champion voor België Saskia Van Uffelen, met de steun van de Europese Commissie en
IWT.
Het iRespect-pakket is een pedagogische tool die leerkrachten kunnen inzetten om met
leerlingen tussen 10 en 14 jaar aan de slag te gaan rond online privacy. Deze tool richt zich op
jongeren en is dankzij haar inclusieve aanpak en het nodige vooronderzoek ook perfect
inzetbaar in scholen van het buitengewoon onderwijs van het type 1 en 8.
190
Actieplan voor het stimuleren van loopbanen in wiskunde, exacte wetenschappen en techniek 2012 – 2020, 17 januari 2012
E-commerce
136
Het pakket bestaat uit een dvd met 10 korte, interactieve en sterk visuele preventiefilmpjes die
ervoor zorgen dat er op een creatieve manier kan gewerkt worden rond online privacy. Elk
filmpje is voorzien van een pedagogische fiche, die de leerkracht de nodige ‘knowhow’ en
didactische handvaten aanbiedt om aan de slag te gaan. De opdrachten zijn gebaseerd op voor
hen herkenbare situaties waarin ze zelf keuzes moeten maken. Het is de bedoeling om
kinderen aan te zetten tot kritisch nadenken over de situatie en leren om te gaan met lastige
situaties op het internet.
De volgende onderwerpen komen aan bod in tien lessen: geheim en privacy, je account
beveiligen, alert op het net, internet en respect, internet en creativiteit, experimenteren en
uitdagen online, e-reputatie, persoonlijke informatie, cyberpesten en tenslotte online informatie.
Het iRespect-pakket werd verspreid naar alle basisscholen in België. iRespect is ook online
beschikbaar via www.clicksafe.be Het betreft een child-focus site over veilig internetten.
Curriculum
Het aanleren van e-skills dient tegen 2020 in het curriculum van iedere studierichting
opgenomen te zijn. Dit digitaal curriculum is flexibel en wordt ingevuld door de overheid, het
bedrijfsleven en het onderwijs samen. Hierbij is aandacht voor huidige én toekomstige
vaardigheden. Daarnaast wordt gestreefd naar een volledig gedigitaliseerd curriculum en moet
er de mogelijkheid zijn om op maat te leren.
De bevoegde ministeries en onderwijsinstellingen nemen de aanbevelingen ter harte en
beogen, daarbij ondersteund door verschillende professoren, tegen 2016
informaticawetenschappen volwaardig te integreren in de onderwijsstandaarden.
De Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten (KVAB) en de
Jonge Academie onderzochten, samen met vertegenwoordigers uit de industrie en experten op
het vlak van onderwijs, het informatica-onderwijs in Vlaamse lagere en middelbare scholen en
kaderden hun vaststellingen in actuele internationale ontwikkelingen op dit terrein. Zij
publiceerden op basis daarvan in april 2015191 een gezamenlijk rapport
“Informaticawetenschappen in het leerplichtonderwijs” met beleidsaanbevelingen.
In zowel het lager als het middelbaar onderwijs moeten alle leerlingen een basis verwerven in
informaticawetenschappen. Leerlingen met specifieke belangstelling voor wetenschap en/of
technologie moeten bovendien de mogelijkheid krijgen om zich hierin verder te verdiepen.
Er moeten voldoende en voldoende goede leraren in de informaticawetenschappen worden
opgeleid, en een basis in de informaticawetenschappen moet worden ingebouwd in andere
relevante lerarenopleidingen.
Dit rapport en deze aanbevelingen sluiten aan bij de internationale beweging om het huidige
onderwijs in ICT te versterken en te verruimen. De huidige klemtoon op het leren gebruiken van
toepassingen (“applications”) is te beperkt gebleken. Goed inzicht in de onderliggende
wetenschap en technologie (“foundations”) en de persoonlijke en maatschappelijke
consequenties ervan (“implications”) blijken onmisbaar in effectief en duurzaam ICT-onderwijs.
Transformation kits
Om van iedere school in België een digitale school te maken, is de betrokkenheid van de
schooldirectie cruciaal. Er wordt vastgesteld dat directies die een duidelijk actieplan hebben om
191
Samaey, G. en Van Remortel, J. 2014. Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten, in samenwerking met de Jonge Academie en met steun van de Vlaamse overheid, Standpunten nr. 27
E-commerce
137
hun school te digitaliseren, betere resultaten boeken. Niet iedere directie is echter even
overtuigd van het belang of weet hoe dit op een efficiënte manier aan te pakken.
Samen met ervaren consultants wil de federale overheid directies sensibiliseren en
ondersteunen. Er wordt een standaard stappenplan voorzien om hen te coachen richting een op
en top digitale school.
Er wordt naar gestreefd om minstens 50% van de lagere en middelbare scholen in België actief
rond een digitaal plan te laten werken om hen in 2020 hoger in te schatten in Digitale Maturiteit.
De partners zijn Accenture, Deloitte en de Vlaamse Gemeenschap.
Studenten
Ook het hoger onderwijs en de universiteit komen in het federale actieplan ter sprake. Ook hier
betreft het hoofdzakelijk een gemeenschapsbevoegdheid. De ambitie van het federale actieplan
wordt daarom geciteerd:
“Om studenten beter voor te bereiden op de uitdagingen van de digitale arbeidsmarkt en de
ongelooflijke mogelijkheden die deze biedt, bouwen we verder aan hun digitale kennis en
vaardigheden in het hoger of universitair onderwijs.
Leermethodes: enerzijds moet er gewerkt worden aan nieuwe leerinhouden en verbeterde
leermethodes, hierbij optimaal gebruik makend van technologie om de leerdoelstellingen te
bereiken. Open en online onderwijs zullen in de toekomst het visitekaartje worden van
onze onderwijsinstellingen. We streven naar onderwijs dat open is qua toegankelijkheid,
tempo, plaats, tijd en programma. Maar eveneens naar een open beschikbaarheid van
cursusmateriaal, dat vrij kan bewerkt worden.
Digitale Jobs: anderzijds dient sterk ingezet te worden op de skills van de studenten;
vaardigheden inzake marketing (adverteren, gebruik van website en sociale media), design
(web design, presentatietechnieken), coding- en ontwikkelingsvaardigheden.
Deze vaardigheden zouden de afgestudeerden van morgen aantrekkelijk moeten maken voor
de arbeidsmarkt. Ook daar zetten we op in. We moedigen bedrijven aan om jonge mensen aan
te trekken, voor ICT-afdelingen en andere innovatieve afdelingen binnen hun bedrijf. Anderzijds
moedigen we ondernemerschap in België aan, door een omgeving te creëren waarin het voor
afgestudeerden mogelijk is om hun vernieuwende en verfrissende ideeën te ontwikkelen en hun
eigen zaak op te starten.”
Internships
Bedrijven bieden in hun graduate-programma’s ruimte aan afgestudeerden om hun in de
opleiding verworven e-skills toe te passen. Daarnaast krijgen zij de kans deze vaardigheden
verder te ontwikkelen. Afgestudeerden zijn hierdoor snel op hoog niveau inzetbaar. Voor dit
actieluik wordt medewerking verleend door Accenture, Agoria, AUGent (Associatie Universiteit
Gent), Dell, Ericsson, FOD Economie, Forem, Google, Microsoft, Proximus, Telenet, VDAB,
VUB.
Een uitgelezen manier om de digitale kennis van studenten te optimaliseren en aan te passen
aan de noden van de werkvloer, zijn de “internships” of langdurige stages binnen bedrijven.
Verschillende bedrijven bieden management training programma’s aan voor jong
afgestudeerden. Deze duren gemiddeld tussen 1 en 3 jaren. Het opzet van deze programma’s
is vaak gelijklopend: de trainees maken kennis met de verschillende departementen van het
bedrijf en doen op die manier kennis en ervaring op in verscheidene domeinen. Ze ontdekken
wat ze graag doen en waar ze goed in zijn. Daarnaast wordt er sterk de nadruk gelegd op
E-commerce
138
opleiding, persoonlijke ontwikkeling en coaching. Vaak krijgen de trainees ook een mentor
toegewezen. Het is de rol van de mentor om zijn of haar trainee te begeleiden en helpen door te
groeien binnen het bedrijf.
Deze internships geven bedrijven de mogelijkheid om grote talenten aan te trekken, jonge
mensen die de bestaande werkwijzen binnen het bedrijf uitdagen, door een nieuwe kijk op tools
en processen. Op die manier vernieuwen de bedrijven zichzelf en spelen ze in op een
veranderende markt.
Volwassenen
Tot slot voorziet het federaal actieplan een aantal acties gericht op volwassenen: “Ook bij
volwassenen van alle leeftijden blijven we investeren in ‘digitale opvoeding’. We maken hen
bewust van het feit dat beschikken over digitale vaardigheden kan leiden tot een job met een
andere en/of betere inhoud. En waarom geen job overwegen in de ICT-sector? We focussen op
bepaalde doelgroepen die vandaag digitaal onwetend zijn, en bouwen zo mee aan de integratie
van deze mensen in de samenleving en de arbeidsmarkt.”
Levenslang leren
Het federale actieplan spreekt de ambitie uit om in 2020 minstens 80% van de Belgen te laten
beschikken over voldoende digitale vaardigheden om nieuwe jobs uit te voeren. Deze
actiemaatregel wordt ondersteund door Actiris, Forem en VDAB.
In 2020 zullen volgens de Europese Commissie 90% van de jobs digitale vaardigheden
vereisen. Vandaag beschikken slechts 60% van de Belgen over genoeg digitale vaardigheden
om deze jobs uit te oefenen. Daarom is het van belang dat iedereen aangespoord wordt om
continue te werken aan zijn of haar persoonlijke digitale vaardigheden. Op die manier kan
ervoor gezorgd worden dat mensen zich makkelijk kunnen heroriënteren in een veranderende
arbeidsmarkt.
Digitale inclusie
De ambitie van het federale actieplan bestaat erin om 70% van de Belgen die op de
arbeidsmarkt aanwezig zijn, de mogelijkheid te geven om een digitale opleiding te volgen. Deze
actiemaatregel wordt ondersteund door Agoria, Forem en VDAB.
Niet iedereen heeft de middelen, de kans, vaardigheden of het zelfvertrouwen om de vele
mogelijkheden van nieuwe digitale technologieën te leren of ten volle te benutten. Via gerichte
maatregelen wordt ernaar gestreefd de digitale kloof weg te werken en ervoor te zorgen dat
niemand achterblijft. Speciale aandacht gaat uit naar bepaalde doelgroepen, zoals ouderen,
kansarmen of anderstaligen.
Omdat het internet de kracht heeft om mensen te verbinden, worden de enorme mogelijkheden
die het net biedt om mensen te informeren, gepromoot: hen in het publieke debat te betrekken,
in contact te brengen met een nieuwe werkgever of van thuis uit in contact te blijven met familie
of verzorgers.
Digital Bath
Er wordt een test vooropgesteld waarbij 3000 bedrijfsleiders getest worden op hun kennis van
het digitale. Afhankelijk van de testresultaten worden gerichte acties opgesteld. De partners zijn
Agoria, Accenture, Acteris, Dell, Deloitte, Ericsson, Fod Economie.
DigitalChampions.be onderneemt in samenwerking met verschillende partners een specifieke
actie om iedereen op een bevattelijke manier uit te leggen waar een digitale wereld nu echt om
E-commerce
139
draait. Het gaat immers om veel meer dan alleen maar technologie. Het gaat om een nieuwe
manier van ondernemen, van leven, leren, aansturen, risico management, ... allemaal
gebaseerd op nieuwe technologieën.
Vragen die aan bod komen, zijn: Wat kan de opportuniteit zijn van 3D printing voor de
economie? Hoe kunnen we ervoor zorgen dat ondernemers in België initiatieven nemen? En
hoe kunnen we deze ondernemers beter ondersteunen zodat ons land beter op de kaart staat
als kennismaatschappij door gezonde en groeiende voorbeelden?
Vlaanderen en digitale vaardigheden
Beleidsdocumenten
In het Vlaamse regeerakkoord 2014-2019 komt het thema digitalisering in verschillende
domeinen aan bod, in het bijzonder wanneer het gaat om infrastructuur en netwerken, e-
government (vereenvoudiging van administratieve procedures en efficiëntere dienstverlening),
e-cultuur, media (digitale distributie-infrastructuur, digitale radiosector,…).
Vanuit dit perspectief van de vaardigheden kaart het regeerakkoord het digitale aspect aan in
het kader van het armoedebeleid, het beleid inzake inburgering/integratie en het mediabeleid.
Armoedebeleid: “We pakken onderbescherming aan, hebben aandacht voor mogelijke
Mattheüseffecten, hanteren de armoedetoets en streven naar automatische toekenning
van rechten. We dichten de digitale kloof en werken de laaggeletterdheid en de drempels
tot participatie voor mensen in armoede weg.”
Het beleid inzake inburgering/integratie: “Het inburgeringsaanbod is op maat van de
inburgeraar, zowel in de praktische organisatie als op inhoudelijk vlak. Nieuwe
technologieën moeten de combinatie werk-inburgering mogelijk maken. In het kader van
een actief economisch migratiebeleid werken we aan een inburgeringsaanbod voor
arbeidsmigranten, samen met de sociale partners. Doorheen de geïntegreerde trajecten is
er aandacht voor e-inclusie waar nodig. Het is mogelijk binnen het inburgeringstraject
ruimte te maken voor het wegwerken van de digitale kloof bij vooral zwakkere doelgroepen
(analfabeten, laaggeletterden, ouderen,…).
Het mediabeleid: “Mediawijsheid en digitale geletterdheid zijn essentieel. We werken de
digitale kloof weg. Ook kwetsbare doelgroepen moeten voldoende mediatoegang hebben
en mediageletterd zijn. We zorgen voor een correcte en eigentijdse invulling van de
universele diensten, opdat iedereen kan deelnemen aan de samenleving, ongeacht
inkomen en woonplaats. Mediagebruikers moeten bovendien de nodige vaardigheden
verwerven om met nieuwe (sociale) media om te gaan. Het Kenniscentrum Mediawijsheid
moet de ruimte krijgen om een gecoördineerd beleid te voeren in samenwerking met de
betrokken partners en met andere beleidsdomeinen, zoals onderwijs, welzijn en cultuur.”
In de beleidsnota 2014-2019 “Onderwijs” zijn aanknopingspunten over digitale vaardigheden
terug te vinden, enerzijds in de omgevingsanalyse en anderzijds in het strategisch doel 1
“Talenten van elke lerende ten volle ontwikkelen”.
Omgevingsanalyse, luik technologische, wetenschappelijke innovatieve ontwikkelingen:
“5.3 Via onderwijs investeren in digitale en mediageletterdheid. In de Europese
aanbeveling over de sleutelcompetenties voor levenslang leren (2006), is ‘digitale
competentie’ opgenomen en gedefinieerd als ‘de vertrouwdheid met en het kritische
gebruik van technologieën van de informatiemaatschappij voor het werk, in de vrije tijd en
voor communicatie’. De Europese Commissie schat dat voor 90% van de jobs in 2015
E-commerce
140
minimale ICT-competenties nodig zijn. Naast een vraag naar (toekomstige) werknemers
met de nodige ICT-vaardigheden, is er ook een grote vraag naar ICT-specialisten. Het niet
bezitten of niet adequaat kunnen gebruiken van ICT is niet enkel nefast voor de
inzetbaarheid op de arbeidsmarkt, maar remt ook voor de mogelijkheden om volwaardig te
participeren op andere maatschappelijke domeinen. Inzake ICT-competenties is er
voldoende aandacht voor digitale geletterdheid nodig.”
Strategisch doel 1 “Talenten van elke lerende ten volle ontwikkelen”, operationele
doelstelling 14 “De (digitale) geletterdheid en mediawijsheid verhogen”: “Uit de resultaten
van PIAAC (2013) blijkt dat in Vlaanderen 15% van de volwassenen kampt met een
duidelijk geletterdheidsprobleem. Daarom geef ik prioritair aandacht aan jongeren die
ongekwalificeerd uitstromen uit het leerplichtonderwijs en mensen in armoede die moeilijk
toegang vinden tot het formele onderwijs. Bovendien wil ik ook inzetten op een verhoging
van de digitale en mediageletterdheid, gelet op de snelle technologische evolutie. In het
kader van dit plan zet ik in op expertiseontwikkeling bij de verschillende betrokken partners.
Ook stimuleer ik de samenwerking tussen alle maatschappelijke actoren en
beleidsdomeinen. Verder onderzoek ik samen met mijn collega van Media de
mogelijkheden van Massive Open Online Courses (MOOC) als e-learning methodiek en als
nascholingskanaal voor leraren. Ik ondersteun het Vlaams Instituut voor Archivering (VIAA)
in haar educatieve opdracht om archiefmateriaal te delen met onderwijsinstellingen en zal
de uitbouw van een uniek toegangsportaal voor open leermiddelen ondersteunen. In 2016
voorzie ik een evaluatie van het Plan Geletterdheid, met het oog op de verdere uitbouw
van een structureel geletterdheidsbeleid in de periode 2016-2020. Teneinde het ICT-beleid
in het Vlaamse Onderwijs te monitoren en te evalueren voorzie ik een nieuwe afname van
de ICT-monitor in 2017.”
In de beleidsbrieven 2015-2016 en 2016-2017 “Onderwijs” wordt de operationele doelstelling
“de (digitale) geletterdheid en mediawijsheid verhogen” meer concreet toegelicht:
“Realisaties 2014-2015
In september 2014 heb ik in het kader van de ‘Week van de geletterdheid’ de aandacht
gevestigd op laaggecijferdheid. Dit jaar heb ik de aftrap gegeven van de campagne ‘Jong en
Geletterd’. Met die campagne willen we het belang onderstrepen van geletterdheid voor
jongeren om hun professioneel en persoonlijk leven optimaal uit te bouwen. Ook organiseerde
ik een studiedag om de resultaten van het “Programme for the International Assessment of
Adult Competencies” (PIAAC) beter bekend te maken bij het werkveld. Een hernieuwde
overeenkomst tussen VDAB en de centra voor basiseducatie werd afgesloten met het oog op
samenwerking rond detectie en remediëring van laaggeletterdheid bij werkzoekenden,
ondermeer via de inzet van het screeningsinstrument laaggeletterdheid.
Op het gebied van digitale geletterdheid werd het eSafety label in Vlaanderen gelanceerd dat
scholen wil ondersteunen bij het realiseren van ICT-veiligheid op school. In september 2015
vond een studiedag plaats voor scholen die willen werken met dit eSafety label. Ook heb ik een
nieuwe campagne “Wie ben jij Online?” gelanceerd om leerkrachten én leerlingen te
ondersteunen op het vlak van online privacy. Samen met het Vlaams Archiveringsinstituut
(VIAA) werd “Testbeeld” gerealiseerd, een online platform waarop leerkrachten kwaliteitsvol
digitaal documentair filmmateriaal kunnen streamen. In samenwerking met CANON Cultuurcel
werden labotrajecten in de lerarenopleiding verder ontsloten via het Canon-platform
“Ingebeeld”.”
“Realisaties 2015-2016
E-commerce
141
De week van de geletterdheid in 2016 stond in het teken van geletterdheid op de werkvloer
(Extra Bedrijvig!). In het voorjaar werden sectorconvenants 2016-2017 goedgekeurd door de
Vlaamse Regering waarbij 25 sectoren zich ertoe engageren om in te zetten op geletterdheid.
In het secundair volwassenenonderwijs werden de geletterdheidsmodules (L-modules)
Nederlands en leren leren voor de diplomagerichte beroepsopleidingen ingevoerd. Ik vroeg de
ouderkoepels om geletterdheid op te nemen als thema in hun driejaarlijkse
beheersovereenkomst. Er werden ook geletterdheidsacties opgenomen in het nieuwe Vlaamse
Actieplan Armoedebestrijding (VAPA). Het eindrapport van de evaluatie van het lopende Plan
Geletterdheid werd afgerond. Ik ondersteunde de centra voor basiseducatie (cbe) met de
verdere implementatie van de toolbox geletterdheid.
In samenwerking met het Vlaams Archiveringsinstituut (VIAA) en het kenniscentrum
Mediawijsheid werd Het Archief voor Onderwijs’ officieel gelanceerd. Dat ging gepaard met een
uitgebreide communicatiecampagne. Met het kenniscentrum werd een overeenkomst gesloten
om de onderwijswerking rond de aanpak van cyberpesten (zie OD 1.11), radicalisme,
beeldgeletterdheid en serious gaming te optimaliseren.”
“Plannen 2015-2016
Ik zal het Strategisch Plan ‘Geletterdheid Verhogen’ evalueren met het oog op de voorbereiding
van een toekomstig geletterdheidsbeleid. Ondertussen geef ik verder uitvoering aan het huidige
plan door in te blijven zetten op een betere samenwerking tussen het volwassenenonderwijs en
andere opleidingsverstrekkers. Daarnaast zet ik in op een betere samenwerking tussen de CBE
en het leerplichtonderwijs met het oog op de ondersteuning van laaggeletterde ouders. In
overleg met mijn collega bevoegd voor Werk zal ik sectoren warm maken om acties betreffende
geletterdheidstraining op te nemen in de nieuw af te sluiten sectorconvenants.
In overleg met mijn collega bevoegd voor Cultuur en Media wil ik de samenwerking met het
VIAA en het Kenniscentrum Mediawijsheid verder intensifiëren. Met VIAA zal worden
samengewerkt om de collectie te ontsluiten voor de volwasseneneducatie. Tenslotte laat ik
onderzoeken hoe de praktijkontwikkeling binnen de lerarenopleiding via het platform ‘Ingebeeld’
kan worden geïntegreerd in ‘Testbeeld’. Verder onderzoek ik samen met mijn collega bevoegd
voor Media de mogelijkheden van Massive Open Online Courses (MOOC) als e-learning
methodiek en als nascholingskanaal voor leerkrachten. Mediawijs.be ondersteunt scholen bij
het uitwerken van een beleid rond mediawijsheid en speelt een actieve rol in visie- en
beleidsontwikkeling op dit vlak. Om de educatieve werking van het kenniscentrum te versterken
zal in samenspraak met de minister van Media een overeenkomst met het kenniscentrum
worden gesloten.
Vanaf september 2016 komen er nieuwe opleidingsprofielen in het secundair
volwassenenonderwijs voor ICT, wat zal gepaard gaan met extra nascholing en de ontwikkeling
van materiaal. Daarvoor start in 2016 een ondersteuningstraject in samenwerking met de
pedagogische begeleidingsdiensten.”
“Plannen 2016-2017
Het eindrapport van de evaluatie van het lopende Plan Geletterdheid wordt opgeleverd.
Vertrekkende van de aanbevelingen van de evaluatie van het Plan Geletterdheid wil ik het
geletterdheidsbeleid van de toekomst vorm geven, rekening houdende met de geplande
hervormingen in het volwassenenonderwijs (OD 1.4). Ik wil versterkt inzetten op de preventie
van laaggeletterdheid en voorzie daarom dat, in het kader van de modernisering van het
secundair onderwijs, de sleutelcompetenties die gelinkt zijn aan basisgeletterdheid door elke
E-commerce
142
leerling bereikt moeten worden. Samen met mijn collega bevoegd voor Cultuur wil ik de
intersectorale samenwerking stimuleren tussen het sociaal-culturele veld en de cbe.
Bij de uitbouw van VIAA voorzie ik een grotere klemtoon op het ontsluiten van materiaal voor
het taalonderwijs en voor de 3de graad secundair onderwijs. Meer specifiek voor de vakken
geschiedenis, project algemene vakken (pav), gedrags- en cultuurwetenschappen,
wetenschappen en economie. VIAA onderzoekt ook nog hoe activerende werkvormen met
archiefmateriaal geïntroduceerd en ondersteund kunnen worden.
Ik organiseer een sensibiliseringscampagne, Code Festival, rond het thema programmeren in
de klas. Het doel is om zoveel mogelijk leerlingen in zoveel mogelijk klassen en scholen te laten
starten met een programmeerproject. Met mijn collega van werk stemmen we af zodat dat
buitenschoolse initiatieven inzake coderen ook bijdragen aan de noden van leerkrachten o.a. op
het vlak van lesmateriaal of bijscholing.
De invoering van nieuwe opleidingsprofielen in het secundair volwassenenonderwijs voor ict,
besturingssystemen en netwerken en programmeren zal ik in samenwerking met de
pedagogische begeleidingsdiensten van het volwassenenonderwijs mee ondersteunen.”
Beleidsmaatregelen
Naast de Vlaamse maatregelen die opduiken in het federaal actieplan zijn er nog een aantal
andere maatregelen die vervat liggen in diverse actieplannen. Enkele van die actieplannen
worden beknopt toegelicht.
Actieplan voor het stimuleren van loopbanen in wiskunde, exacte wetenschappen en
techniek192. Dit actieplan geeft uitvoering aan de vraag van het Vlaams Parlement voor het
verhogen van de uitstroom aan afgestudeerden in exact-wetenschappelijke en technische
richtingen. Het actieplan is een gezamenlijk project van de beleidsdomeinen Onderwijs en
Vorming, Werk en Sociale Economie en Economie, Wetenschap en Innovatie. Onder
STEM worden onder andere de richtingen en opleidingen (secundair onderwijs,
volwassenenonderwijs, VDAB, SYNTRA) grafische communicatie, media en informatica
geplaatst alsook de studiegebieden in het hoger onderwijs rond toegepaste biologische
wetenschappen (met inbegrip van computertechnologie), industriële wetenschappen en
technologie (met inbegrip van ICT-technologie) en beroepen uit de VDAB-
knelpuntenvacaturelijst die verbonden kunnen worden met de STEM-richtingen,
opleidingen of studiegebieden, zoals informatici. De lange termijn doelstelling van het
actieplan is het verhogen van het menselijk kapitaal in het STEM-domein om beter
tegemoet te komen aan de behoeften van de kenniseconomie en de arbeidsmarkt. Dit
moet gebeuren door te voorzien in een totaalaanbod aan maatregelen van de basisschool
tot de loopbaan op de arbeidsmarkt. Voor de verdere uitwerking van het actieplan en de
concretisering van de erin vermelde acties werd een platform opgericht met een brede
samenstelling van stakeholders. Het platform adviseert ook de overheid over mogelijke
bijsturingen en uitbreidingen van het actieplan. De overheid behoudt de
eindverantwoordelijkheid voor de keuze van acties en maatregelen en de inzet van de
middelen. Hiertoe werd een stuurgroep opgericht. Om tot een vollediger en meer
samenhangend aanbod aan projecten te komen met het oog op effectiviteit en rendement
worden de acties ondergebracht in acht thema’s.
192
Strategisch plan STEM, 17 januari 2012
E-commerce
143
Tabel 13: overzicht thema’s en operationele doelstellingen
Thema’s Operationele doelstellingen
Aanbieden van aantrekkelijk STEM-onderwijs 1. Zorgen voor STEM-onderwijs dat aansluit bij interesses en waarden van kinderen, jongeren en volwassenen met aandacht voor noden op de arbeidsmarkt en het ondernemerschap (onder meer aandacht voor technologische ontwikkelingen op vlak van ICT)
2. Zorgen voor aantrekkelijk STEM-onderwijs door internationalisering
3. Stimuleren van samenwerking tussen onderwijsinstellingen, bedrijven en industrie
4. Ontsluiting van nieuw en bestaan lesmateriaal 5. Delen van STEM-infrastructuur 6. Garanderen van de kwaliteit van het STEM-
onderwijs
Versterken van leraren en opleiders 1. Verstevigen van de STEM-vakdidactiek in de lerarenopleiding
2. Professionalisering van STEM-leraren en professionalisering van alle leraren in STEM
3. Flexibele trajecten voorzien voor een grotere instroom van STEM-leraren
Verbeteren van het studie- en loopbaankeuze proces
1. Investeren in studiekeuzemateriaal en studiekeuze-initiatieven rond STEM
2. Verder uitbouwen van de beschikbare informatie voor leerlingen, ouders en leraren over studie- en loopbaanmogelijkheden binnen STEM
3. Samenwerking met de media voor het zichtbaar maken van STEM-beroepen
Meer meisjes in STEM-richtingen en -beroepen 1. Zorgen dat het informatiemateriaal over studierichtingen en beroepen ook meisjes aanspreekt
2. Meisjes stimuleren voor STEM-richtingen en -beroepen
Inzetten op excellentie 1. Kansen geven aan jongeren met talent om hun competenties tijdens hun studieloopbaan in het secundair en hoger onderwijs al verder te ontwikkelen
Aanpassen van het opleidingenaanbod 1. Verhogen van de arbeidsmarktrelevantie van opleidingen
2. Flexibiliseren van opleidingen
Aanmoedigen van sectoren, bedrijven en kennisinstellingen
1. Sectoren via onderwijs- en sectorconvenants aansluiting laten vinden bij het actieplan
2. Jongeren kennis laten maken met verschillende beroepen uit het bedrijfsleven
Verhogen van maatschappelijke waardering van technische beroepen
1. Zorgen voor aansluiting van het STEM-actieplan bij het witboek ‘Nieuw Industrieel Beleid’
2. Zorgen voor aansluiting van het STEM-actieplan bij het actieplan ‘Ondernemerschapsonderwijs’
3. Zorgen voor aansluiting van het STEM-actieplan bij het Vlaamse beleid voor Onderzoekers
E-commerce
144
Hoewel in het Actieplan Ondernemend Onderwijs 2014-2019 wordt gemeld dat er “ook
gestreefd zal worden naar voldoende synergie en afstemming tussen het Actieplan
Ondernemend Onderwijs en het Actieplan “Stimuleren van loopbanen in wiskunde,
wetenschappen en technologie”, worden in het actieplan niet direct maatregelen vernoemd
die betrekking hebben op de digitale competenties van de leerlingen en studenten193. Het
Actieplan legt de focus op twee aspecten, namelijk enerzijds leerlingen en studenten een
ondernemende attitude bijbrengen en anderzijds leerlingen en studenten de nodige
competenties bijbrengen om te ondernemen en hen te stimuleren om ondernemerschap als
een realistische toekomstkeuze te overwegen.
In het STEM-actieplan werd voorzien dat de doelstellingen van het STEM-actieplan worden
opgevolgd aan de hand van een aantal indicatoren. Hiervoor werd de STEM-
monitorontwikkeld. De STEM-monitor geeft inzicht in evoluties van relevante STEM-
indicatoren zoals instroom-, doorstroom en uitstroomgegevens van leerlingen in het
secundair onderwijs, cursisten volwassenenonderwijs en studenten hoger onderwijs. De
evoluties worden bekeken tegenover een overeengekomen ‘nuljaar’ (nulmeting). Hiervoor
worden de gegevens van het referentiejaar 2010-2011 gebruikt. Het was de bedoeling om
de gegevens om de twee jaar te actualiseren. Door de grote vraag naar STEM-gegevens
werd door de STEM-stuurgroep beslist om vanaf 2016 de STEM-monitor jaarlijks194 aan te
vullen.
Zeer recent heeft het Departement Onderwijs&Vorming een onderzoek195 gedaan naar
STEM-netwerken in verschillende Europese landen met als doel het STEM-beleid en
STEM-initiatieven in Vlaanderen te verdiepen en verder uit te bouwen. Er worden negen
aanbevelingen geformuleerd voor de oprichting van een kennisnetwerk STEM in
Vlaanderen.
Tenslotte kan nog worden gewezen op het voornemen van de Vlaamse minister van Werk,
Economie, Innovatie en Sport om de komende vijf jaar tot 1,75 miljoen euro uit te trekken
voor buitenschoolse programmeerlessen voor kinderen. Die moeten hen warm maken en
klaarstomen voor wetenschappelijke opleidingen op latere leeftijd. De start-up CodeFever
zou daartoe worden ingeschakeld om 10.000 kinderen aan het programmeren krijgen en
het computationeel denken te stimuleren. Het dossier dient echter nog op het niveau van
de Vlaamse regering te worden beslist.
Strategisch Plan Geletterdheid verhogen 2012-2016196 (zie ook hoger onder
beleidsdocumenten). De voorstellen in dit plan werden geformuleerd door de
beleidsdomeinen Onderwijs en Vorming, Werk en Sociale Economie, Cultuur, Jeugd, Sport
en Media, Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, en de Vlaamse Gemeenschapscommissie,
in nauwe samenwerking met experten van het werkveld of sleutelorganisaties197.
193
De nieuwe vakoverschrijdende eindtermen zijn niet langer graadgebonden (met uitzondering van leren leren, ICT in de eerste graad en technisch technologische vorming in de tweede en derde graad ASO). Zie Nieuwe
vakoverschrijdende eintermen voor het secundair onderwijs, Voet@2010, Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming, en Agentschap voor Kwaliteitszorg in Onderwijs en Vorming (AKOV)
194 STEM monitor, juni 2016
195 Beernaert, Y en Kirsch, M. 2016. Beschrijving van kennisnetwerken STEM in Europa. Kritische analyse van
bestaande netwerken en aanbevelingen voor Vlaanderen, Departement Onderwijs&Vorming, juli 2016
196 November 2012
197 Het Vlaams Ondersteuningscentrum voor Volwassenenonderwijs, de Federatie van de Centrale Basiseducatie,
de decretale stuurgroep Volwassenonderwijs, de onderwijskoepels, de VDAB, Bibnet, vzw locus, vzw Link, het
E-commerce
145
Aangegeven wordt dat een beleid inzake geletterdheid niet alleen een onderwijsbeleid kan
zijn, maar moet gestoeld zijn op een brede en beleidsdomeinoverschrijdende benadering.
Voor de opvolging van het plan is er een administratieve werkgroep bestaande uit
vertegenwoordigers van de betrokken beleidsdomeinen. Geletterdheid wordt gedefinieerd
als “de kennis en vaardigheid die nodig is om via geschreven taal te communiceren en
informatie te verwerken, de vaardigheid om met numerieke en grafische gegevens om te
gaan en de vaardigheid voor het gebruik van ICT.” Met geletterdheid wordt een kwalificatie
op niveau twee van de Vlaamse kwalificatiestructuur nagestreefd, wat beantwoordt aan de
eindtermen van de basiseducatie en dus aan de eindtermen van de eerste graad van het
secundair onderwijs. De primaire doelgroep van het Plan Geletterdheid blijven de
volwassenen die niet beschikken over voldoende competenties op het vlak van taal,
rekenen en ICT om zich adequaat te handhaven in een moderne samenleving.
Tabel 14: Overzicht strategische doelstellingen
Strategische doelstellingen Operationele doelstellingen of acties
De geletterdheid wordt verhoogd door een gerichte aanpak in het leerplichtonderwijs en innovatie in het volwassenenonderwijs
1. Gezien het belang van geletterdheid voor de onderwijs- en ontplooiingskansen van leerlingen, inzetten op het versterken van (functionele) geletterdheidscompetenties in het kleuter- en lager onderwijs (link wordt gelegd met STEM-actieplan om kinderen en jongeren te enthousiasmeren voor wiskunde en ICT)
2. Verhogen en versterken van (functionele) geletterdheidscompetenties in het secundair onderwijs (link met STEM-actieplan)
3. Verankering media- en beeldgeletterdheid in het onderwijscurriculum (bestaande eindtermen ICT en mediawijsheid worden verder gevalideerd)
4. De centra voor leerloopbaanbegeleiding hebben, binnen hun missie om volwassenen met leervragen en leernoden gericht toe te leiden naar het meest passende opleidingsaanbod, aandacht voor de laaggeletterde volwassenen
5. Het volwassenenonderwijs optimaliseert de inspanningen voor leertrajectbegeleiding in verband met geletterdheid en investeert in doorstroombegeleiding en laaggeletterde cursisten.
6. Het volwassenonderwijs consolideert en investeert in de ontwikkeling van nieuwe methodieken voor het verwerven van geletterdheidcompetenties, waarbij de grondslagen worden gevormd voor een maatgerichte en vraaggerichte aanpak
7. ICT-vorming volwassenen, laaggeletterden en kansarmen: nieuw opleidingsprofiel ICT in de basiseducatie
8. Het volwassenonderwijs brengt leerbelemmeringen in kaart
9. Het volwassenenonderwijs brengt drempels voor deelname van laaggeletterde cursisten in kaart
10. De Centra voor Basiseducatie doen aantoonbare inspanningen om meer cursisten te bereiken op de opleidingen Nederlands en wiskunde, zodat het aantal cursisten in de deze opleidingen significant kan stijgen en waarbij de effecten en de resultaten van deelname in kaart worden gebracht
11. Regionale geletterdheidsplannen worden
Vlaams netwerk van Verenigingen waar armen het woord nemen, en de Vlaamse Vereniging voor Steden en Gemeenten.
E-commerce
146
ontwikkeld en uitgevoerd onder impuls van gemeenten en steden met een centrumfunctie
12. De Vlaamse Gemeenschapscommissie onderneemt acties om laaggeletterdheid binnen Brussel aan te pakken
13. De onderwijsoverheid stimuleert scholen die willen investeren in samenwerking, gericht op geletterdheidstraining van ouders
14. De bestaande onderwijsreglementering wordt verfijnd om een meer trajectmatige en flexibele benadering van het geletterdheidsprobleem mogelijk te maken
Geletterdheid wordt een horizontaal aandachtspunt in de beleidsdomeinen Welzijn, Cultuur, Werk en Media
1. Via een integrale aanpak wordt ingezet op de competentieversterking van laaggeletterden
2. Intermediairen worden gesensibiliseerd 3. De sectorconvenants worden benut voor het
inrichten van geletterdheidstraining 4. Het beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media
werkt een strategische visie uit over geletterdheid binnen haar sectoren
5. Leesbevordering 6. Informatiegeletterdheid en digitale kloof. E-inclusie
wordt opgenomen als Vlaamse beleidsprioriteit in het ontwerp van uitvoeringsbesluit van het nieuwe decreet betreffende het lokale cultuurbeleid (Via het decreet lokaal cultuurbeleid worden openbare bibliotheken gestimuleerd om te werken rond e-inclusie)
7. De ondersteuningsinstellingen in het welzijns- en sociaal-cultureel beleid integreren de aandacht voor geletterdheid in hun ondersteuningsaanbod (Bibnet begeleidt lokale openbare bibliotheken bij het concreet aan de slag gaan rond mediawijsheid en e-inclusie)
8. Stimuleringsregeling mediawijsheid (de doelstelling van het mediawijsheid beleid is alle burgers vandaag en morgen in staat te stellen om zich bewust, kritisch en actief te kunnen bewegen in een steeds meer gemediatiseerde samenleving)
9. In het sociaal-culturele veld wordt onderzocht op welke manier aandacht voor geletterdheid een plaats kan krijgen in het informeel en niet-formeel leren
10. De geletterdheidsacties worden gelinkt aan het Vlaams actieplan Armoedebestrijding
11. Betrekken van het Vlaams Netwerk Verenigingen waar Armen het Woord Nemen (VWAWN) bij de bestrijding van de digitale kloof
12. Bij het ondersteunen van lokale initiatieven kinderarmoede wordt geletterdheid verhogen als aandachtspunt meegenomen
13. Opstarten projecten om tot een structureel verbeterde communicatie van de Vlaamse overheid met mensen in armoede te komen
14. Het Plan Geletterdheid Verhogen staat op de agenda van het Horizontaal Permanent Armoedeoverleg (HPAO)
Structurele partnerschappen voor geletterdheid worden ontwikkeld
1. Het volwassenonderwijs investeert in nieuwe strategieën voor sensibilisering, activering en toeleiding, waarbij vooral oog is voor structurele partnerschappen met andere beleidsdomeinen en een geharmoniseerde aanpak
2. In het werkgelegenheidsbeleid volgt op screening en detectie een functioneel traject dat aansluit bij het perspectief en de behoeften van
E-commerce
147
werkzoekenden, dat hen kan motiveren om het geletterdheidprobleem aan te pakken
3. Het exploreren en opzetten van formules voor geletterdheidcoaching op de werkvloer voor zowel werkzoekenden als werkenden
4. Een effectieve ‘kenniswerking’ rond mediawijsheid wordt ontwikkeld en zo effectief mogelijk georganiseerd opdat kennis kan verzameld en gedeeld worden
5. Veldtekening mediawijsheid 6. De Bib op school 7. Expertise om te werken rond geletterdheid in de
bibliotheken verhogen 8. De Centra voor Basiseducatie, ondersteund door
VOCVO (Vlaams Ondersteuningscentrum voor Volwassenonderwijs) en de decretale stuurgroep volwassenenonderwijs, werken samen met armenverenigingen om werken aan geletterdheid met mensen in armoede een plaats te geven; de geletterdheidtraining draagt bij tot armoedebestrijding
9. Stimuleren van diverse actoren en beleidsniveaus om opgeleide ervaringsdeskundigen in te schakelen
In juni 2016 werd het eindrapport198 met de evaluatie van het Plan 2012-2016 opgeleverd
en ter kennisgeving meegedeeld op de ministerraad van 18 november 2016199. De
evaluatie is drieledig. In de eerste plaats ontvingen de stuurgroepleden een vragenlijst om
de opbouw en werking van het plan zelf te bekijken (een zelfevaluatie). In tweede instantie
werden de verschillende doelstellingen met indicatoren verrijkt en uitgediept. En tenslotte
werd dieper op bepaalde acties ingegaan door middel van de organisatie van vijf
focusgroepen, waarbij het brede veld betrokken werd. Naar het toekomstig
geletterdheidsbeleid geven de resultaten van het PIAAC200-2013 aan dat nog steeds een te
groot deel van de Vlaamse bevolking moeilijkheden ondervindt op het vlak van
geletterdheid in zijn persoonlijk leven of op zijn werk. Uit de Vlaamse resultaten blijkt dat
15% van de volwassenen (16- tot 65-jarigen) in Vlaanderen te lage vaardigheden heeft om
geschreven teksten te begrijpen, te evalueren en te gebruiken. 14% van de volwassenen in
Vlaanderen is laaggecijferd en 19% heeft een laag probleemoplossend vermogen in een
technologierijke omgeving. Zij kunnen niet vlot overweg met ICT, digitale machines,
multimedia,…Daarom pleitte de Vlaamse minister van Onderwijs voor een verderzetting
van het geletterdheidsonderzoek en –beleid met een vernieuwd kader voor de komende
jaren. Het nieuwe beleid wordt verder vorm gegeven aan de hand van een participatief
proces waarbij niet alleen de verschillende relevante beleidsdomeinen van de Vlaamse
overheid zullen betrokken worden maar ook actoren uit de praktijk en sleutelorganisaties op
het vlak van geletterdheid. Het is de intentie om in het voorjaar van 2017 een nieuw plan
aan de Vlaamse regering voor te leggen.
ICT-monitor. Zoals gezegd, is digitalisering op zich een belangrijk thema in het Vlaams
Regeerakkoord 2014-2019. De Studiedienst van de Vlaamse regering brengt via een reeks
ICT-monitoren de digitale omgeving, relevant voor het Vlaamse beleid in kaart. De ICT-
198
Departement Onderwijs en Vorming, Beleidsevaluatie ‘Strategisch Plan Geletterdheid verhogen’ 2012-2016. Eindrapport, juni 2016
199 VR 2016 1811 MED.0436/2
200 Programme for the International Assessment of Adult Competencies. PIAAC is een vergelijkend assessment
van de OESO naar geletterdheid, gecijferdheid en probleemoplossend vermogen bij volwassenen tussen 16 en 65 jaar.
E-commerce
148
monitor 2015 ‘Burgers’201 gaat dieper in op aspecten zoals digitale geletterdheid en
vaardigheden bij alle burgers en de digitale kloof. De indicatoren van deze monitor werden
geselecteerd op basis van de betreffende indicatoren van de Europese Digitale Agenda en
enkele studies van de Europese Commissie202. De indicatoren zijn opgedeeld in 4
hoofddomeinen. Mediageletterdheid veronderstelt ‘toegang tot ICT’ en het ‘algemeen
gebruik’ ervan. De individuele mediageletterdheid kan gedefinieerd worden vanuit de
‘operationele vaardigheden’ om gebruik te maken van ICT, dan wel vanuit het ‘effectieve
gebruik in verschillende levensdomeinen’. Elk hoofddomein start met een werkblad met de
doelstelling of de streefwaarde vanuit het Vlaamse beleid, de verantwoording van het
thema vanuit Europees en vanuit Vlaams standpunt en de verantwoording van de
gebruikte doelgroepen. Vervolgens wordt het hoofddomein opgedeeld in subdomeinen. Elk
subdomein start met een samenvatting waarin de betreffende indicatoren omschreven
worden aan de hand van de vermelding van de concrete vragen uit de enquête voor ICT-
en internetgebruik van Eurostat bij huishoudens van 16- tot 74-jarigen, de definities en
bijkomende opmerkingen. Hierna volgt een samenvattende tabel met de statistieken en de
voornaamste vaststellingen voor het subdomein. Vervolgens is er een meer diepgaande
uitwerking met een beschrijving van de evolutie over de totale bevolking en over de
doelgroepen. Het Vlaamse Gewest word gepositioneerd binnen de rest van de EU28,
EU15 en tegenover de buurlanden.
iMinds. iMinds is een onafhankelijk onderzoekscentrum dat in 2004 opgericht werd door de
Vlaamse regering om digitale innovatie te stimuleren. Het voert daarvoor via haar meer dan
900 academische onderzoekers aan 5 Vlaamse universiteiten strategisch en toegepast
onderzoek rond belangrijke digitale technologieën, in samenwerking met de industrie en
KMO’s. iMinds moedigt tech ondernemers ook aan om hun slimme innovaties naar de
markt te brengen en ondersteunt de opstart van digitale ondernemingen en de groei in
lokale en internationale markten. iMinds publiceert jaarlijks de digimeter, een jaarlijkse
monitoring van het bezit en gebruik van media & ICT in Vlaanderen op basis van een
bevraging bij een representatief staal Vlamingen. Op basis van de onderzoeksdata uit het
digiMeter 2015 rapport (januari 2015) hebben iMinds onderzoekers tevens hun
bevindingen gepubliceerd rond het bezit en gebruik van media door ouderen in
Vlaanderen, het digiMeter 55+ rapport. Door de fusie van iMinds met IMEC in september
2016 wordt een hightech onderzoekscentrum voor de digitale economie gecreëerd.
Project Begeleid Digitaal binnen Programma Vlaanderen Radicaal Digitaal. Er is ook het
Programma ‘Vlaanderen Radicaal Digitaal 2015-2019’ dat de ambitie van het
regeerakkoord over een digitale overheid wil realiseren tegen 2020: alle administratieve
transacties tussen overheid en burgers of lokale besturen en ondernemingen via digitale
kanalen aanbieden, met een maximale benadering vanuit een virtueel en digitaal loket.
Daarin wordt aandacht besteed aan “zij die minder gemakkelijk contact maken met de
overheid. Digibeten worden ondersteund in het project begeleid digitaal. Het Agentschap
Informatie Vlaanderen zal, in samenspraak met de lokale besturen en andere partners
actief rond e-inclusie, vorm geven aan dit initiatief.” Binnen het project ‘Begeleid digitaal’
201
Studiedienst Vlaamse regering ICT-monitor 2015 Burgers, Digitale geletterdheid, vaardigheden en inclusie, oktober 2015
202 Een studie uit 2011 waarin een theoretisch kader werd ontwikkeld om de digitale vaardigheden te definiëren en
in kaart te brengen (https://ec.europa.eu/digital-agenda/files/digitalliteracy.pdf) en een publicatie uit mei 2014 “Measuring Digital Skills across the EU: EU wide indicators of Digital Competence (https://ec.europa.eu/digital-agenda/en/news/measuring-digital-skills-across-eu-eu-wide-indicators-digital-competence)
E-commerce
149
worden overheden in Vlaanderen aangemoedigd om zoveel mogelijk rekening te houden
met een aantal hefbomen bij het ontwikkelen van digitale dienstverlening en op die manier
drempels, die burgers er kunnen van weerhouden om met digitale toepassingen aan de
slag te gaan, weg te nemen. Voor overheidsdiensten die hun diensten willen digitaliseren,
maakt Informatie Vlaanderen jaarlijks een hefboombudget van € 10 miljoen vrij. Daarbij
worden alle deelnemende projecten beoordeeld op een aantal kwaliteitscriteria. Eén van de
criteria is ‘voldoende aandacht voor zij die minder gemakkelijk digitaal interageren met de
overheid’. De deelnemende projecten krijgen ondersteuning om deze kwaliteitscriteria in de
praktijk te brengen. De ondersteuning wordt ook uitgebouwd met ambassadeurs binnen
alle entiteiten van de Vlaamse overheid. Via dit netwerk wordt alle kennis en ervaring, om
burgers zoveel mogelijk te stimuleren om gebruik te maken van digitale diensten,
gebundeld en versterkt.
ICT-impulsplan. Op 23 december 2016 lanceerde de Vlaams minister van Werk, Economie
en Innovatie een ICT-impulsplan om de digitale geletterdheid van jongeren te verhogen.
Het plan, dat inzet op acties buiten de schooluren, zal 5 jaar lang ondersteund worden. Via
een flankerend beleid moeten de verworven ervaringen in die tijd hun weg vinden naar het
reguliere onderwijs. Het plan omvat vier grote onderdelen:
Versterking STEM-academies. In de STEM-academies komen jongeren op een
speelse manier in contact met de hele waaier die wetenschap en techniek te bieden
heeft: van ruimtevaart over proeven in een lab tot het ontwikkelen van
computerspellen. De STEM-academies werken op projectbasis en worden
gecoördineerd via Technopolis. Hun middelen worden verhoogd met € 160.000 per
jaar.
Steun CoderDojo. Om ICT een extra impuls te geven werd een aparte oproep voor
een ICT-STEM-academie gelanceerd. CoderDojo, een internationale non-
profitbeweging, haalde de opdracht binnen en krijgt € 80.000 ondersteuning.
CoderDojo organiseert bijeenkomsten om jongeren tussen 7 en 18 jaar te leren
programmeren, sites bouwen, apps en spelletjes ontwikkelen enz.
Leertrajecten ICT-CodeFever. Wie meer diepgaande ICT-kennis wil opbouwen, kan
terecht bij organisaties die reeksen lessen aanbieden. Via een oproep werd hiervoor
CodeFever geselecteerd. Zij krijgen € 250.000 per jaar om op 5 jaar tij minimum
10.000 kinderen het leertraject te laten doorlopen.
Flankerend project en opstart CodeClubs Vlaanderen. Het laatste onderdeel bestaat
uit wetenschappelijke omkadering met als doel de verworven ervaring te laten
doorstromen naar het reguliere onderwijs en leerkrachten de nodige inhoudelijke en
didactische ondersteuning te bieden. Om deze overdracht te vergemakkelijken wordt
steun voorzien voor de opstart van CodeClubs Vlaanderen, die op de middag of net na
de schooluren bijvoorbeeld één keer per week ICT aanbieden aan geïnteresseerde
kinderen. Voor beide onderdelen werd een oproep gelanceerd voor in totaal € 250.000
voor twee jaar.
E-commerce
150
5.3 Werken en jobs in de digitale economie (literatuurstudie)
5.3.1 ETUI, OESO en Eurofound
Een studie van ETUI203 (European Trade Union Institute) analyseert op basis van de literatuur
de digitale economie en de transformatie van het werk waarbij getracht wordt een onderscheid
te maken tussen ontwikkelingen die in het verlengde liggen van reeds bestaande trends en
ontwikkelingen die een breuk met het verleden betekenen. Een deel van het onderzoek
besteedt aandacht aan (i) de belangrijkste technologische doorbraken die zowel een disruptieve
impact hebben op de werkplaats als een transformatief potentieel evenals aan (ii) nieuwe
vormen van werk – in het bijzonder virtueel werk – in de digitale economie.
De belangrijkste technologische revolutionaire ontwikkelingen zijn:
The cloud. De ‘cloud’ is een term die voortkomt uit het begrip ‘cloud computing’. Cloud
computing is simpel gezegd de online opslag van gegevens, software en bestanden waar
men altijd op aanvraag toegang tot heeft. Deze opslagruimte bevindt zich in de
zogenaamde ‘cloud’, wat vertaald een wolk is. Deze term wordt gebruikt omdat de plek
waar bestanden en gegevens staan, niet zichtbaar/tastbaar is maar virtueel. Alles wordt
namelijk op een onbekende server (ergens in de wereld) opgeslagen maar men heeft wel
zijn eigen kleine ruimte met vrije toegang. Eigenlijk kan men stellen dat de cloud een aantal
van de taken van een tablet (of andere hardware) over kan nemen. Denk bijvoorbeeld aan
Google Docs. De documenten die iemand hier aanmaakt worden in de cloud opgeslagen,
zijn alleen door de betrokken persoon te bekijken en bevinden zich niet fysiek op zijn/haar
apparaat. Ook het maken van deze bestanden gebeurt in de cloud en niet middels een
programma op je tablet zelf. De opslag van data is de belangrijkste functie van de cloud en
zie je dan ook terug in de cloud diensten van bijvoorbeeld Apple en ASUS. Vanuit
werkgerelateerde invalshoek fungeert de ‘cloud’ niet alleen als motor voor de groei van
allerlei mogelijke vormen van afstand en virtueel werk, maar ook als een instrument voor
de implementatie van outsourcing en offshoring strategieën, in het bijzonder in de IT-
dienstverlening en call centre sectoren. Werknemers die cloud diensten gebruiken, moeten
vaak hun werkomgeving en arbeidsrelaties aanpassen om meer complexe en onvoorziene
situaties te managen, die een verhoogde beschikbaarheid vergen.
Big data. Ontwikkelingen in het domein van cloud technologieën hebben geleid tot de
opkomst van grootschalige fysieke infrastructuren in de vorm van datacentra en
hogesnelheidsverbindingen. De recente vooruitgang in de performantie van data analyse
en vormgeving maakt het nu mogelijk om enorme hoeveelheden aan digitale data te
analyseren als basis voor activiteiten zoals consumentenprofilering, gedragsmodellering,
interactie mapping en het diagnosticeren van autopannes of menselijke ziekten. Vanuit
werkgerelateerd perspectief heeft big data verzameling en analyse implicaties op het vlak
van surveillance en monitoring van de werkplaats en de tracking van
werknemersactiviteiten. De oplossingen om big data weer te geven maken het meer dan
ooi makkelijker om kwantitatieve en kwalitatieve performantiestandaarden te hanteren als
203
Valenduc, G. and Vendramin, P. 2016. Work in the digital economy: sorting the old from the new. ETUI, Working Paper 2016.03
E-commerce
151
basis voor individuele benchmarking en performantieprofielen204. Het gebruik van
consument gegenereerde big data transformeert ook de werkprocessen in de domeinen
van handel, marketing en financiële diensten en andere klantgeoriënteerde activiteiten,
waarbij het uiteindelijke doel ligt in het verbruiken van producten en het personaliseren van
diensten.
Mobiele apps. De meerderheid van de platforms leveren mobiele apps die kunnen
gedownload worden op smartphones en tablets en die toegang verschaffen tot online
diensten en sociale netwerken zonder een PC-browser. Apps voorzien overal en altijd waar
een verbinding is, toegang en kunnen ook geïnstalleerd worden op
communicatievoorwerpen of huishoudtoepassingen zoals verwarmingssystemen,
elektriciteitsmeters, printers, TV of auto’s. Apps zijn meer dan zomaar firmware (firmware is
software die in hardware ingeprogrammeerd is), maar zijn tevens instrumenten voor de
collectie en levering van data aan datacentra van online platforms. Zij vormen een
uitstekend voorbeeld van pervasive (‘doodringend’) of ubiquitous (‘alomtegenwoordig’)
computergebruik zonder dat de gebruiker zich bewust is van hun aanwezigheid of een idee
heeft van hun werkelijke doel. Alhoewel de meeste mensen vertrouwd zijn met apps
omwille van hun nut in het dagdagelijkse leven, hebben ze ook een indirecte impact op het
werk door het constante gevoel om online te blijven. Mobiliteit-, gezondheid- of
energieverbruik apps kunnen potentieel de werkprocessen in deze sectoren transformeren.
Geolocation. Geolokalisatie is een term die verwijst naar het kenbaar maken van een
geografische locatie via een mobiel apparaat zoals een pc, laptop, smartphone, tablet,
gsm, enz. Via deze methode kan men te weten komen vanwaar iemand mailt, blogt, een
tweet verstuurt, een sms-bericht verstuurt, een foto post enz. Ervan uitgaande dat de
gebruiker de geolokalisatie niet heeft geblokkeerd, verschaffen de apparaten de online
platforms lokatiegegevens die een potentiële marktwaarde kunnen impliceren. Vanuit
werkgerelateerde invalshoek heeft geolokalisatie reeds een belangrijke impact gehad op
de planning, monitoring en tracering van mobiele werknemers de instaan voor leveringen,
voor onderhouds-, herstel- en inspectiewerken of voor plaatsbezoeken. De mogelijkheid
om geolokalisatiediensten te gebruiken voor de traceerbaarheid van zowel goederen als
individuen zal een impact hebben op de arbeidsorganisatie in de transport- en logistieke
sector.
Internet of Things. Internet of Things (IoT) staat voor het (tijdelijk) verbinden van apparaten
met internet om gegevens te kunnen uitwisselen. De verwachting is dat er op den duur
meer intelligente apparaten dan mensen op internet zitten. Voorbeelden zijn slimme
thermometers, koelkasten, sportkleding met sensoren ... Internet of Things is dus een
netwerk van slimme en communicerende objecten. Internet of Things verwijst naar het
algemene idee dat dingen leesbaar, herkenbaar, lokaliseerbaar, adresseerbaar en/of
204
Big data kunnen gebruikt worden om rekrutering te automatiseren (Wall, 2014). Rekruteringsbedrijven gebruiken miljoenen cv’s en profielen om te begrijpen wat een kandidaat geschikt maakt voor verschillende rollen. Deze data kunnen vervolgens vergeleken worden met de data van een kandidaat die verzameld werden aan de hand van de taalpatronen in zijn/haar applicatie. Verder kunnen rekruteerders dankzij nieuwe technologieën efficiënter en intelligenter te werk gaan bij de selectie van kandidaten. Rekruteerders worden vandaag bedolven onder de cv’s, onder andere door de vele kanalen waarlangs de cv’s in een bedrijf toekomen. Vandaag wordt een openstaande vacature immers via verschillenden kanalen gecommuniceerd. Daarnaast zijn cv’s almaar meer gediversifieerd. Vroeger koos een werknemer voor één bepaald carrièrepad en bleef hij/zij dat vrij consequent bewandelen. Vandaag is dit een stuk minder voorspelbaar geworden. Mensen maken tijdens hun carrière soms meerdere zijsprongen. Dit maakt een cv een stuk minder makkelijk te screenen. Nieuwe technologieën kunnen dit verhelpen
E-commerce
152
controleerbaar zijn via internet. De intergeconnecteerde (minitiatuur) apparaten kunnen
een rol spelen in de werkomgeving (component en product tracering, monitoring van
werknemersactiviteiten, verkoopsopvolging, toegangscontrole), in openbare
aangelegenheden (stadsverkeer, publiek transport, elektriciteits- en watervoorziening,
afvalbeheer) en in private aangelegenheden (digitale wearables, domotica, sportuitrusting).
Het connecteren van allerlei objecten verhoogt hun waardecreatiepotentieel, gelet op de
geïntegreerde diensten (embedded systems) en de eruit vloeiende data-analyses. Vanuit
werkgerelateerde invalshoek hebben de veranderingen hoofdzakelijk betrekking op de
ontwikkelingen in het beheer van de stroom en de beschikbaarheid van goederen, diensten
en mensen in alle sectoren van de industrie. Omdat er nog heel wat dient te gebeuren op
het vlak van populariteit en gedragenheid bij vele actoren alsook op het vlak van
privacybeveiliging zijn onmiddellijke effecten op het werk onwaarschijnlijk.
Lerende machines en mobiele robots. Lerende machines bouwen verder op de vooruitgang
die is gemaakt op het vlak van computercapaciteit en –geheugen (big data, elektronische
zicht-, profiel- en spraakherkenning) die het mogelijk maakt om hun gedrag aan te passen
op basis van hun kennis van het verleden en analyse van hun omgeving. Eén van de
gevolgen van de vooruitgang inzake profielherkenning is een verbeterde mobiliteit van
menselijke en niet-menselijke robots, waarbij de bewegingen van deze robots afhangen
van hun vermogen om te communiceren met geconnecteerde objecten. Vanuit
werkgerelateerde invalshoek wordt opgemerkt dat de impact van lerende en mobiele
robots niet beperkt is tot sectoren die historisch gekenmerkt worden door sterke
automatisering maar zich uitstrekt tot vele andere taken en activiteiten bij bijvoorbeeld
goederenbehandeling, onderhoud en herstel van industriële bedrijfsinstallaties,
afvalbeheer, reserveonderdelen, stukgoederen en brieven, bevoorrading en operaties in
vijandig gebied. Het maakt integraal deel uit van het industrieel herstructureringsproces
gekend onder de naam ‘Industrie 4.0’.
Gelet op bovenstaande ontwikkelingen stelt zich de vraag of robots het werk van de werknemer
zullen overnemen dan wel complementeren. Voorafgaand dient echter uitgeklaard te worden
welk werk al dan niet door robots en machines kan worden overgenomen. Voor het antwoord
hierop worden taken en vaardigheden geklasseerd op basis van twee scheidingslijnen:
cognitieve versus manuele taken en routine versus non-routine taken.
Non-routine cognitieve taken die reflectie, expertise en probleemoplossend vermogen
vereisen, kunnen niet in gestructureerde procedures gecodeerd worden. Computers
kunnen vandaag de menselijke arbeid in deze domeinen nog niet vervangen, maar wel
ondersteunen en verrijken.
Routine cognitieve taken kunnen in procedures, regels en algoritmen gecodeerd worden en
er is een groeiende, zij het relatief recente, trend om menselijke arbeid te vervangen door
computers/robots in deze domeinen. Het gaat om sectoren zoals handel, logistiek,
financiën, boekhoudkundige en juridische diensten, en technische inspectiediensten.
Routine manuele taken kunnen gecodeerd en gestandaardiseerd worden omwille van hun
repetitieve aard en substitutie tussen menselijke arbeid en computers/robots in deze
domeinen is reeds langere tijd gaande.
E-commerce
153
Non-routine manuele taken kunnen niet gecodeerd worden in algoritmen omdat zij hoog
gesofisticeerde zintuiglijk-motorische vaardigheden, praktische of esthetische intuïtie,
vakmanschap of andere vormen van tacit knowledge205.
Twee types van innovatie zijn van belang met betrekking tot bovenstaande klassering. De
eerste heeft betrekking op het innovatief gebruik van computers voor non-routine cognitieve
taken door gebruik van big data en machine lerende algoritmen, hetgeen leidt tot een
vermindering van de menselijke fout, zero fraude, gecomputeriseerde diagnostische
procedures, geautomatiseerde juridische transacties, het gebruik van sensoren in plaats van
inspecties en monitoring, en de productie en vertaling van gestandaardiseerde teksten
(gebruikershandleidingen, technische data, persmededelingen en officiële brieven). De tweede
heeft betrekking op het innovatief gebruik van computers voor non-routine manuele taken zoals
het onderhoud van technische faciliteiten, de implementering van logistieke systemen en
besturing van voertuigen (industrie- en landbouwvoertuigen).
De studie verwijst naar literatuur (Brynjolfsson and McAfee, 2015) waarin wordt gesteld dat de
toekomst van het werk afhankelijk is van het realiseren van een optimaal evenwicht tussen de
nieuwe generatie van hoogtechnologische machines en menselijke vaardigheden, hetgeen een
zeer verschillend perspectief biedt ten aanzien van de meer klassieke visie op de machine als
substituut voor menselijke arbeid (Frey and Osborne, 2013). Volgens deze auteurs zou
ongeveer 47% van de werkgelegenheid in de VS te lijden hebben onder een hoge kans op
volledige digitalisering. De Hoge Raad voor Werkgelegenheid206 heeft dezelfde methodologie
gehanteerd voor de Belgische gegevens. Hieruit blijkt dat zulks in België voor 39% van de
werkgelegenheid het geval is. Het thema van complementariteit werd meer in detail onderzocht
in een expertenrapport opgesteld voor de Nederlandse overheid en gepubliceerd in december
2015 (Went et al., 2015)207. Hierop wordt in dit rapport niet verder ingegaan. De cijfers van Frey
and Osborne worden sterk genuanceerd door een recente studie in opdracht van de OESO.
Arntz, Gregory en Zierahn (2016)208 schatten dat enkel 9% van de jobs gemiddeld een hoog
risico lopen om geautomatiseerd te worden, gaande van ongeveer 12% in Australië, Duitsland
en Spanje tot ongeveer 6% à 7% in Finland en België en nog minder in Estland. Het gaat dan
om jobs waarvan minstens 70% van de taken automatiseerbaar zijn. Een groter deel van de
jobs komt niet voor volledige automatisering in aanmerking, maar omvatten niettemin taken die
te automatiseren zijn (tussen 50 à 70%). Deze jobs zullen dus niet verloren gaan maar wel
sterke wijzigingen ondergaan en anders uitgevoerd worden. Deze jobs zullen op significante
wijze herzien en gereorganiseerd worden en werknemers zullen zich moeten aanpassen.
Alleszins is het zo dat over alle landen vooral werknemers met een lager onderwijsniveau het
grootste risico lopen op substitutie. Terwijl 40% van de werknemers met een lagere secundaire
onderwijsgraad werkzaam zijn in jobs met een hoog risico op automatisering, is minder dan 5%
van de werknemers met een hoger onderwijsdiploma actief in een job met hoog risico op
automatisering. Op die manier kan automatisering bestaande nadelen voor sommige
werknemers versterken.
205
Onbewuste of ontastbare kennis die ‘in het hoofd zit’ en moeilijk overdraagbaar is Deze vorm van kennis bevat vaak (cultuurgebonden) waarden, ervaringen en attituden. Overdracht vindt meestal plaats door interactie, waarbij leerprocessen van belang zijn
206 Hoge Raad voor de Werkgelegenheid, Verslag 2016, Digitale economie en arbeidsmarkt, juni 2016
207 Went R., Kremer M. and Knottnerus A. 2015. Mastering the robot. The future of work in the second machine
age, The Haye, The Netherlands Scientific Council for Government Policy
208 OECD, Automation and independent work in a digital economy, Policy Brief on the future of work, may 2016
(www.oecd.org/employment/future-of-work.htm)
E-commerce
154
Een deel van de studie gaat dieper in op ‘virtueel’ werk en nieuwe vormen van werkgelegenheid
in een digitale economie. In de literatuur gebruiken verschillende auteurs de term ‘virtueel werk’
als een generieke term voor alle vormen van arbeid uitgevoerd hetzij thuis, in openbare ruimtes
of in een niet-klassieke werkomgeving waarbij gebruik gemaakt wordt van Internet, computers
of andere ICT-tools. De opkomst van deze nieuwe (of quasi nieuwe) vormen van werk gaan
vergezeld van nieuwe vormen van werkgelegenheid die gekenmerkt worden door de combinatie
van onconventionele werkplaatsen, het gebruik van technologieën en nieuwe contractuele
arrangementen. Na evaluatie van de situatie in 27 landen hebben onderzoekers van
Eurofound209 negen nieuwe vormen van werkgelegenheid geïdentificeerd:
Employee sharing, waarbij een individuele werknemer gezamenlijk wordt ingehuurd door
een groep van werkgevers en werk verricht in verschillende ondernemingen volgens een
rotatiesysteem
Job sharing, waarbij één werkgever twee of meer werknemers contracteert om één job te
verrichten en waarbij deze werknemers op basis van rotatie dezelfde opdracht uitvoeren in
dezelfde onderneming
Interim management, waarbij een hoog gespecialiseerde deskundige tijdelijk en vaak voor
een specifiek project wordt ingehuurd door een werkgever
Casual work, waarbij een arbeidsovereenkomst bepaalt dat werknemers op een flexibele
basis kunnen worden ingeschakeld wanneer nodig, eerder dan op basis van regelmatige
uurroosters
ICT-based mobile work, waarbij werknemers de bedrijfsgebouwen van hun werkgever niet
als hun gebruikelijke werkplaats gebruiken en het merendeel van hun arbeidstijd bezig zijn
met ICT (computers, Internet, e-mail en sociale netwerken). Hun werk verschilt van de
gebruikelijke vormen van mobiel werk zoals klanten- of patiëntenbezoek, werken op
bouwwerven, leveringen of vervoer en kan worden gekarakteriseerd als ‘afstand/tele’werk
zonder een vaste locatie.
Voucher-based work, waarbij de arbeidsrelatie een betaling voor diensten veronderstelt
met vouchers aangekocht bij een derde partij organisatie (meestal een overheidsinstantie).
Deze vouchers dekken zowel de verloning als de sociale zekerheidsbijdragen.
Portfolio work, waarbij een individu op zelfstandige basis kleine opdrachten uitvoert voor
een groot aantal klanten.
Crowd working, waarbij een online platform werkgevers met werknemers matcht en
projecten vaak opgesplitst worden in micro-opdrachten en verdeeld worden over een
‘virtuele cloud’ van werknemers.
Collaborative self-emloyment, geobserveerd in een aantal landen waar meer flexibele
vormen van samenwerking (zoals co-working ruimtes210) gebruik worden om te ontsnappen
aan de grenzen van de klassiek bedrijfspartnerships.
209
De Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden (Eurofound) is een tripartiet agentschap van de Europese Unie, dat als opdracht heeft kennis te verspreiden op het gebied van sociaal en arbeidsgerelateerd beleid. De Stichting werd opgericht bij Verordening (EEG) nr. 1365/75 van de Raad van 26 mei 1975 en heeft tot taak een bijdrage te leveren aan de planning en ontwikkeling van betere levens- en arbeidsomstandigheden in Europa.
210 Coworking is een stijl van werken die een gedeelde werkomgeving, vaak een kantoor, en onafhankelijke
activiteit omvat. In tegenstelling tot een typische kantooromgeving, zijn Coworkers meestal geen werknemers
E-commerce
155
Vooral ICT-based mobile workers, crowd working en casual work worden volgens de studie
beïnvloed door de digitale economie.
Ter aanvulling verwijst de SERV naar de term ‘gig economie’. Hiermee wordt bedoeld taken die
nu door vaste krachten worden uitgevoerd, straks het werk zijn van flexibele krachten
(freelancers) die op afroep beschikbaar zijn en zo hun geld verdienen. In een gig economie gaat
het niet om werknemers, maar om mensen met meerdere klussen naast elkaar. Als ware een
muzikant die zijn geld verdient met diverse optredens – of gigs. Een term die vaak valt in
combinatie met online platformen als Uber, Airbnb, of de Etsy’s van deze wereld. Inkomen
wordt flexibel verdiend – of aangevuld – met chauffeuren of de verkoop van spullen wanneer
dat zo uitkomt. Het gaat dus om een systeem van ‘personeel on demand’, hetgeen opgang
maakt in de retailsector. Amazon voert al enkele maanden tests uit met Flex, een bezorg-Uber
waarvoor iedereen met een rijbewijs mag rijden. Flex werkt in feite hetzelfde als de bekende
disruptieve platformen: een app-platform en netwerk van onafhankelijke ‘aannemers’ creëren
een flexibel personeelsbestand. Geïnteresseerden plannen zichzelf online in voor een taak,
halen bij een lokaal pakhuis pakketjes op en doen wat anders de pakketbezorgers doen. Deze
door het internet verbonden personeelsbestanden poppen overal op. Voor Amazon bijvoorbeeld
heeft dit als voordeel dat vanuit lokale fulfillmentcentra er snel – instant het liefst – kan geleverd
worden in steden. Met de juiste ingebakken software voor planning en tracking van koeriers kan
er zo efficiënt mogelijk worden gewerkt. Als bepaald werk niet tot de kernactiviteiten van een
bedrijf behoort, is het niet nodig om die mensen op de loonlijst te hebben. Bedrijven ontdekken
dat dit werk efficiënter kan, door werk in kleinere delen op te knippen en uit te besteden via
bijvoorbeeld een platform. Roamler bijvoorbeeld is bekend als platform waarop consumenten
geld kunnen verdienen met het uitvoeren van kleine taken. Roamler breidt haar diensten in die
‘klusjeseconomie’ gestaag uit. Audits, het controleren van prijzen, maar ook merchandising op
straat of in winkels zelf die normaal tot de taken van de buitendienst behoren, worden meer en
meer uitgevoerd door mensen die a la Uber op afroep voor bedrijven werken.
Een ander voorbeeld van de digitalisering van het rekruteringsproces is Seal Jobs. Seal Jobs,
een Antwerpse start-up, heeft op 4 oktober 2016 een digitaal rekruteringsplatform gelanceerd
dat werkzoekenden en werkgevers Tindergewijs met elkaar matcht. Beide partijen kunnen
onderling de samenwerking bezegelen zonder ook maar één bezoek aan een interimkantoor.
De focus ligt op tijdelijke jobs, stages en studentenjobs in sectoren als horeca, retail tot cleaning
en logistiek. Het matchen tussen werkgever en werkzoekende is gratis. Het matchingalgoritme
van Seal Jobs zorgt ervoor dat werkzoekenden met de juiste ervaring en beschikbaarheid
automatisch gelinkt worden aan de vacatures van een bedrijf. Daarbij gebeurt ook de
administratieve afhandeling volledig digitaal. Via het Seal Jobs platform kunnen werkgevers en
werkzoekenden elkaar snel en gemakkelijk digitaal screenen. Is de interesse wederzijds, dan
ontstaat er een match en kunnen ze met elkaar chatten of een videogesprek houden om elkaar
beter te leren kennen. Als beide partijen het met elkaar eens worden over de voorwaarden,
gaan ze over tot de "Seal The Deal" en wordt het contract met één druk op de knop
gerealiseerd. Onderzoek toont aan dat werkzoekenden na 49 seconden weten of ze ingaan op
een vacature of niet. Al na 6 seconden beslissen werkgevers of ze een cv weerhouden. Het
rekruteringsplatform Seal Jobs laat m.a.w. toe dat werkgevers en werkzoekenden snel een
keuze maken en het rekruteringsproces, van screening tot het aanmaken van de contracten,
efficiënt kan verlopen.
van hetzelfde bedrijf of organisatie, maar vormen ze een verzameling van zelfstandigen, freelancers, thuiswerkers, of mensen die veel moeten reizen en toch willen werken vanuit een werkplek met collega's
E-commerce
156
Het fenomeen van nieuwe arbeidsvormen wordt ook door de Hoge Raad voor de
Werkgelegenheid in zijn verlag 2016 onderkend: “Hoewel klassieke loonarbeid de meest
ingeburgerde vorm van werkgelegenheid blijft, neemt het aantal nieuwe arbeidsvormen
daadwerkelijk steeds toe.” Voor eenzelfde individu volgen die arbeidsvormen elkaar op of
overlappen ze elkaar zelfs gedurende de hele loopbaan. Zo zijn er steeds meer personen die
verscheidene activiteiten cumuleren, werkenden met het statuut van ondernemer, zelfstandigen
in hoofdberoep of bijberoep, freelancers, werknemers met een tijdelijke arbeidsovereenkomst,
uitzendkrachten, deeltijdwerkers,… De HRW wijst erop dat reeds in zijn verslag 2015 gebleken
was dat steeds meer werknemers voor dat soort statuten kozen. Tussen 2005 en 2014 steeg
het aantal zelfstandigen in hoofdberoep met 9% terwijl het aantal personen die een zelfstandige
activiteit in bijberoep uitoefenden tijdens dezelfde periode met 37% toenam. Het is zeer
waarschijnlijk dat het aandeel van de zelfstandige werkgelegenheid zal blijven toenemen door
de impact van de digitalisering en met name de opkomst van de online platformen. Voor de
nieuwkomers of de personen die opnieuw aan het werk willen gaan, kunnen die arbeidsvormen
een vlottere toegang tot de arbeidsmarkt vormen dan de klassieke loonarbeid
(arbeidsovereenkomsten voor onbepaalde duur), waar de concurrentie met ervaren
werknemers heviger is. De aanhoudende instabiliteit echter die voortvloeit uit het toenemende
aantal precaire arbeidsovereenkomsten doet de nood aan een adequate aanpassing van het
bestaande arbeidsrecht, dat werd opgemaakt op basis van de traditionele loonarbeid, om beter
de niet-standaard arbeidsvormen in aanmerking te nemen (bv. bijberoep, freelance, telewerk,
enz.) meer dan ooit gevoelen.
5.3.2 SER
De SER in Nederland is in antwoord211 op een adviesvraag van het kabinet over de transitie
naar de ‘robotsamenleving’ of ‘digitale samenleving’ bezig aan een verkennende oefening naar
de gevolgen van digitale technologieën en aanverwante technologieën, zoals big data, artificiële
intelligentie, 3D printen, cloud storage en cloud computing, the internet of things, lerende
machines en (mobiele) robots (i) voor arbeidsorganisaties, arbeidsrelaties, de kwaliteit van
arbeid en competenties alsook (ii) voor de omvang en verdeling van de werkgelegenheid. De
Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie212 heeft een jaar voordien (2015) een
antwoord geformuleerd op de adviesvraag “Wat is de impact van de huidige technologische
ontwikkeling op de structuur en het functioneren van de Nederlandse economie, en welk beleid
zou de Nederlandse overheid in dat licht moeten voeren?”.
Impact van digitale revolutie
Aan de vooravond van de vierde industriële revolutie komt de toepassing van ICT in een
volgende fase waarin bovengenoemde technologieën een belangrijke rol (gaan) spelen. Deze
intensivering, verbreding en verdieping van ICT-toepassingen (digitalisering) raakt de hele
economie en samenleving. De sterk toenemende rekenkracht, datatransmissiesnelheid en
beschikbaarheid van informatie tegen steeds lagere kosten, leidt tot een radicale verandering
en vernieuwing van productieprocessen en –structuren.
211
SER, Mens en Technologie: samen aan het werk. Verkenning en werkagenda digitalisering (ontwerpversie), 23 september 2016
212 Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie, Klaar voor de toekomst? Naar een brede strategie
voor ICT, september 2015
E-commerce
157
Door digitalisering ontstaan nieuwe vormen van bedrijvigheid die sectorgrenzen doen vervagen.
Diensten worden steeds meer verbonden aan het industriële product of het industriële product
wordt onderdeel van een dienst. Daarnaast is er ook sprake van een verindustrialisering van
diensten. Dit betekent dat diensten net als industriële producten worden opgeknipt zodat
onderdelen vervolgens efficiënter kunnen worden geproduceerd of kunnen worden
geautomatiseerd.
Door de toenemende potenties van ICT worden apparaten en machines onderling met elkaar
verbonden en kunnen zij apart of gezamenlijk worden aangestuurd. Dit gebeurt niet alleen
binnen de fabriek maar ook tussen bedrijven onderling en tussen bedrijven en klanten. Men
spreekt van de Industrie 4.0 of Smart Industry. In de verdere ontwikkeling van de ’slimme
industrie’ neemt het opereren in netwerken een belangrijke plaats in. Samenwerken in
netwerken stelt hoge eisen aan arbeidsprocessen en vereist passende kennis en vaardigheden
van het personeel op alle niveaus. In het Actieprogramma Smart Industry van Nederland vormt
de Human Capital Agenda een belangrijk onderdeel. Centraal hierbij staat de betrokkenheid
van medewerkers in samenhang met een andere managementstijl en een andere inrichting van
de organisatie. Veel beroepen zullen veranderen en voor werknemers op alle niveau is
investeren in digitale vaardigheden noodzakelijk. Dit vergt aangepaste opleidingen en
intensieve samenwerking tussen onderwijs en de sociale partners. Door de toenemende
digitalisering is een wereldeconomie ontstaan die steeds meer in waardeketens is opgeknipt.
Hoogwaardige ICT- en datanetwerken zijn een belangrijke concurrentiefactor. Nauwe
samenwerking tussen bedrijven, kennis- en onderwijsinstellingen en overheden vormen de
basis van succes. Vaak zijn specialisaties regionaal geconcentreerd en is er sprake van lokale,
regionale of nationale netwerken van toeleveranciers en afnemers.
Daarnaast heeft digitalisering grote gevolgen voor de detailhandel en voor bepaalde takken van
dienstverlening. Op internet kunnen vraag en aanbod elkaar rechtsreeks vinden. Om te
beginnen heeft internet de opkomst van online (ver)kopen mogelijk gemaakt. Dat zet de
detailhandel via de traditionele winkel onder druk. Er is een grote variëteit aan digitale
platformen opgekomen. Een platform is een functionaliteit op internet waarmee geïnteresseerde
partijen direct met elkaar in contact kunnen treden. Platformen hebben baat bij omvang. Bij
meer deelnemers op een platform wordt een initiatief waardevoller (hoe meer aanbieders op
Snappcar (autodelen), hoe groter de kans dat je een auto in de buurt kan lenen) en hoe hoger
de drempel om over te stappen op een ander platform. Dit laatste wordt ook wel lock-in-effect
genoemd. Dit kan leiden tot een ‘winner-takes-it all’-effect. Tegelijkertijd is de drempel voor
nieuwe toetreders vrij laag en ontstaan er voortdurend nieuwe markten, met nieuwe producten
en nieuwe vormen van dienstverlening. Platformen faciliteren de opkomst van de
deeleconomie, maar niet alle platformen behoren tot de deeleconomie213. Digitale platformen
hebben transactiekosten verlaagd, waardoor in de deeleconomie allerlei transacties kunnen
plaatsvinden die vroeger niet tot stand konden komen.
Kortom, de informatierevolutie biedt veel kansen maar gaat met flinke verschuivingen in de
economie gepaard. Deze hebben gevolgen voor de werkgelegenheid, voor afzonderlijke
bedrijven en arbeidsorganisaties en voor individuele werkenden. Er wordt een flink beroep
gedaan op het aanpassingsvermogen van bedrijven en van werkenden.
213
De Europese Commissie hanteert een ruime definitie van deeleconomie: het gaat om bedrijfsmodellen waarin activiteiten worden gefaciliteerd door deelplatforms die een open marktplaats tot stand brengen voor het tijdelijk gebruik van (vaak door particulieren) aangeboden goederen of diensten. Zie Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's, Een Europese agenda voor de deeleconomie, COM(2016) 356 final, 2 juni 2016
E-commerce
158
Veranderingen in arbeidsorganisaties, arbeidsrelaties en competenties.
Volgende bevindingen worden door de SER naar voor geschoven:
Organisatie van werk. Bij ingrijpende technologische veranderingen ontstaan nieuwe
bedrijfs- en verdienmodellen, die aanleiding kunnen zijn voor andere productie- en
werkprocessen en organisatorische aanpassingen. Veel technologische innovaties
sorteren beperkt effect als niet gelijktijdig binnen een bedrijf de bedrijfscultuur en
werkprocessen worden aangepast en de medewerkers in staat worden gesteld hun kennis
en vaardigheden op peil te brengen. Geconstateerd is dat de huidige regelgeving en het
toezicht niet op de snel groeiende deeleconomie en andere nieuwe bedrijfsmodellen zijn
ingericht. Dit illustreert de noodzaak beleid te blijven ontwikkelen dat voorkomt dat zich
ongewenste effecten voordoen en tegelijk ruimte geeft – onder borging van publieke
belangen – voor nieuwe activiteiten.
Veranderende bedrijfskenmerken
Bedrijfsomvang. De opkomst van digitale technologie (en de daarmee dalende
transactie- en coördinatiekosten) zorgt ervoor dat sommige bedrijven een minder grote
schaal nodig hebben dan voorheen om te renderen. De tendens naar
schaalverkleining gaat overigens niet voor alle bedrijven en sectoren op.
Van functies naar taken. ICT en digitale technologie hebben het mogelijk gemaakt
taken binnen functies op te knippen of te herschikken. Sommige taken verdwijnen
geheel, andere worden vooral efficiënter en goedkoper, maar er komen ook taken bij
en er zijn taken die meer aandacht behoeven dan voorheen.
Projectmatig werken. Nu de voorspelbaarheid van de economie afneemt, is er meer
aandacht voor organisatiemodellen die wendbaarheid faciliteren, waaronder
projectmatig werken. Verkokering binnen bedrijven en instellingen wordt dan
doorbroken en personeel wordt ingezet op basis van kennis en vaardigheden.
Flexibele arbeid. De groei van flexibele contracten is een internationaal verschijnsel, in
belangrijke mate gedreven door globalisering en de opkomst van digitale technologieën die
doorwerken in de dynamiek op de arbeidsmarkt. Binnen de flexibele arbeidsrelaties
bestaan grote verschillen in werktevredenheid en welzijn. Het risico bestaat dat een deel
van de mensen met een flexibel contract eerder te maken zullen krijgen met de negatieve
aspecten van een digitaliserende economie, bijvoorbeeld omdat zij minder deelnemen aan
scholing en (mede daardoor) een kwetsbare arbeidsmarktpositie hebben.
Kwaliteit van de arbeid. De invloed van toekomstige digitale technologieën op de kwaliteit
van arbeid is niet op voorhand duidelijk. Afhankelijk van de specifieke omstandigheden
(sectoren en beroepen) zijn uiteenlopende gevolgen mogelijk. Enerzijds mag verwacht
worden dat de mogelijkheden nog verder toenemen om fysiek zwaar, gevaarlijk, repetitief
werk verder te beperken. Anderzijds kan digitalisering ertoe leiden dat de rol van de mens
en het beroep op zijn professionele kwaliteiten afneemt. Dat biedt overigens ook weer
kansen op werk voor mensen die dit nu niet hebben, zoals voor een deel van de mensen
met een arbeidsbeperking.
Medezeggenschap en innovatie. Goede arbeidsverhoudingen binnen een bedrijf
vergemakkelijken een succesvolle toepassing van nieuwe technologieën en innovatie. De
betrokkenheid van de werknemers bij de organisatie kan vergroot worden door hen sneller
en meer interactief te informeren. Het gaat daarbij niet alleen om communicatie over
onderwerpen die specifiek werkgerelateerd zijn maar ook om activiteiten die voor de
gehele onderneming van belang zijn.
E-commerce
159
Werk-privé balans. ICT heeft door het vergroten van de bereikbaarheid en de
mogelijkheden van niet-werkplekgebonden werk hieraan een belangrijke bijdrage geleverd.
Tegelijkertijd worden hierdoor voor werkenden de mogelijkheden vergroot om zelf te
bepalen waar en wanneer zij hun werk verrichten en zich voor de werkzaamheden en de
loopbaan te bekwamen. Afhankelijk van de omstandigheden, persoonlijke voorkeuren en
arbeidsmarktmogelijkheden kan dan tijdens de loopbaan worden gevarieerd in het aantal
gewerkte uren. Een diffuse scheiding van werk en privé kan leiden tot toename van stress
en vergroot daarmee de kans op een burn out.
Competenties. Mede onder invloed van digitalisering is het steeds belangrijker om - naast
specifieke beroepsgerichte vaardigheden - de meer algemene (beroeps)vaardigheden op
peil te houden, flexibel te zijn en een open leerhouding te hebben. Dat vergemakkelijkt de
overgang naar andere functies binnen bedrijf of een nieuwe baan elders. Vanwege de
snelle veroudering van kennis en vaardigheden blijven investeringen in scholing belangrijk
voor het up-to-date blijven, opscholen, omscholen en bijscholen. Van minstens net zo groot
belang is het versterken van effectieve vormen van leren op de werkplek. Dat kan zijn door
vormen van informele scholing, learning-by-doing, maar ook taakroulatie en bewuste
aandacht voor talentontwikkeling.
Ontwikkelingen arbeidsmarkt
Omvang en verdeling werkgelegenheid. Door de doorzettende automatisering,
digitalisering en robotisering zal een deel van het werk dat nu nog door mensen gedaan
wordt, door machines overgenomen worden of niet meer nodig zijn omdat de vraag
verandert. De toepassing van nieuwe technologieën leidt vaak tot een hogere productiviteit,
waardoor dan minder mensen nodig zijn. Tegelijkertijd worden producten goedkoper door
de productiviteitsstijging, waardoor consumenten met hetzelfde inkomen meer en ook
nieuwe producten of diensten kunnen kopen. Omdat het onduidelijk is welk effect sterker
is, en dit effect bovendien van sector tot sector en van periode tot periode kan verschillen,
zijn ramingen over de gevolgen van ingrijpende technologische veranderingen zo lastig en
lopen de uitkomsten uiteen. De verwachtingen voor de gevolgen van digitalisering voor de
omvang van de werkgelegenheid zijn inmiddels gematigder dan het onderzoek van Frey en
Osborn, dat voorspelde dat 47% van de banen zou verdwijnen. De OESO komt tot de
conclusie dat door digitalisering in Nederland vermoedelijk 10 procent (in België 7%) van
de banen het risico loopt om te verdwijnen en dat lager opgeleiden hier het vaakst mee te
maken zullen krijgen. Uit de literatuur blijkt volgens de SER ook dat er grote verschillen
verwacht worden tussen sectoren, beroepen en opleidingsniveaus. De toekomstige
arbeidsmarkt zal dus anders zijn dan de huidige arbeidsmarkt, maar hoe anders het zal zijn
en met welke snelheid de veranderingen zich voordoen is nog niet te zeggen.
Upgrading vraag naar arbeid. Daar waar er taken kunnen overgenomen worden door
machines of software is er sprake van upgrading van de werkgelegenheid, waardoor er
vooral meer kansen (veel nieuwe toepassingen en meer en ander werk) ontstaan voor met
mensen met een hoger opleidingsniveau (skill biased technological change). Voor veel van
de nieuwe taken geldt dat ze andere en vaak hogere eisen stellen aan de medewerkers.
Tijdige bij- her- en omscholing is dan nodig, maar kan er niet altijd voor zorgen dat
iedereen bij de organisatie kan blijven werken, omdat de bedrijfsomvang verandert en het
gevraagde niveau niet voor alle huidige medewerkers bereikbaar is. Daarom is het van
groot belang algemene (beroeps)vaardigheden op peil te houden en een flexibele en open
leerhouding te hebben.
E-commerce
160
Transitie naar een arbeidsmarkt van de toekomst. Vermoedelijk doet zich thans een
periode voor waarin het aanbod zich geleidelijk aanpast aan de door nieuwe technologie
veranderde vraag. Het is onmogelijk om met zekerheid iets over deze periode te zeggen,
hoe lang de periode duurt, of er sprake is van een tijdelijk of continue proces, voor wie
deze periode het zwaarst zal zijn en wie er juist de meeste vruchten van zal plukken. Naar
verwachting zal met name de jongste groep hoger opgeleiden het beste om kunnen gaan
met de veranderingen en zijn er drie groepen die het meeste moeite zullen hebben met het
vinden van nieuw werk: de mensen die hun baan recentelijk al kwijtgeraakt zijn, oudere
werkzoekenden en laag opgeleiden. Vermoedelijk zal er frictiewerkloosheid optreden,
structurele werkloosheid kan voorkomen worden met de juiste en tijdige om-, her- en
bijscholing. Innovatie en technologie zorgen ook voor nieuwe kansen. Deze zijn voor een
deel nog ongewis maar zullen voor een ander deel vermoedelijk te vinden zijn in de zorg,
ICT, techniek, verduurzaming van de economie, persoonlijke dienstverlening en de
ambachtseconomie. De beste manier om mensen weer geschikt te maken voor een andere
functie of richting is ze in de gelegenheid te stellen zich om te scholen en daar dan ook de
faciliteiten voor te bieden.
5.3.3 Hoge Raad voor de Werkgelegenheid214 en de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (Awti) 215
In zijn verslag 2016 zoomt de Hoge Raad, naast de recente ontwikkelingen op en vooruitzichten
voor de arbeidsmarkt, in op de thematiek van de digitale economie en arbeidsmarkt. Daarbij
worden drie casestudies toegelicht: de fintech-ondernemingen, de detailhandel en de
platformen.
De Hoge Raad tracht in eerste instantie de impact van de digitalisering op de werkgelegenheid
in België in kaart te brengen. De Hoge Raad vertrekt van een ruime definitie216 van digitalisering
met een transversale impact op alle bedrijfstakken, alle waardeketens en alle werkenden. De
Hoge Raad wijst er op dat precieze cijfers over dit transversale effect van de technologische
ontwikkelingen op de economie en werkgelegenheid niet beschikbaar zijn. Er zijn wel
verschillende becijferbare definities van digitalisering in engere zin (Eurostat en OESO217),
214
Hoge Raad voor de Werkgelegenheid, Verslag 2016, Digitale economie en arbeidsmarkt, juni 2016
215 Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie, Klaar voor de toekomst? Naar een brede strategie
voor ICT, september 2015
216 “In ruime zin kan digitalisering worden gedefinieerd als de adoptie en het toenemend gebruik van informatie-,
communicatie (ICT) en afgeleide technologie (robotica, artificiële intelligentie, machine learning, internet of things, analyse van big data,…) door ondernemingen, bedrijfstakken en individuen en de impact hiervan op maatschappelijke, economische en sociale ontwikkelingen. De gevolgen van automatisering en robotisering worden dus mee in beschouwing genomen.”
217 Eurostat verdeelt de verwerkende nijverheid in hoogtechnologische, midden-hoogtechnologische, midden-
laagtechnologische en laagtechnologische bedrijfstakken op basis van hun technologische intensiteit (uitgaven voor O&O/toegevoegde waarde) en de diensten in kennisintensieve hoogtechnologische, andere kennisintensieve en minder kennisintensieve diensten op basis van het aandeel personen met een tertiaire opleiding. De hoogtechnologische bedrijfstakken zijn de vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten en de vervaardiging van informaticaproducten, van elektronische en van optische producten. De kennisintensieve hoogtechnologische diensten werden geïdentificeerd als de productie van films, video- en televisieprogramma’s, het make van geluisopnemen en uitgeven van muziekopnamen, het programmeren en uitzenden van radio- en televisieporgramma’s, de telecommunicatie, het ontwerpen en programmeren van computerprogramma’s, computerconsultancy-activiteiten en aanverwante activiteiten, de dienstverlenende activiteiten op het gebied van informatie en het onderzoek- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied. De OESO heeft specifieke statistieken wat betreft het belang en gebruik van ICT in de samenleving (OESO, 2011) en het aantal personen aan de slag in de ICT-beroepen (OESO, 2014)
E-commerce
161
waarbij enkel het hart van de digitale revolutie in overweging wordt genomen. De meest
uitgebreide definitie voor de Belgische werkgelegenheid in een hoogtechnologisch beroep die
door de Hoge Raad in de literatuur werd gevonden, is die van Goos et al. (2015)218. Op basis
van Goos et al. Zou in België 12,2% van de werkgelegenheid in hoogtechnologische banen
tewerkgesteld zijn geweest in 2011, een aandeel dat heel wat hoger ligt dan aan de hand van
de eenvoudigere definitie van Eurostat. De regionale variatie van dit aandeel is relatief beperkt:
11,7% in Wallonië, 12,5% in Vlaanderen en 12,1% in Brussel. Dit aandeel nam in Brussel en
Wallonië wel sterker toe. Het groeide tussen 1000 en 2011 met 1,8 procentpunt in Brussel, met
1,7 procentpunt in Wallonië, tegen slechts 0,9 procentpunt in Vlaanderen. De
hoogtechnologische werkgelegenheid zou gecumuleerd ook veel sterker gegroeid zijn dan de
totale werkgelegenheid en de niet-hoogtechnologische werkgelegenheid. Tussen 2000 en 2011
groeide de totale werkgelegenheid in België op gecumuleerde basis immers met 10,1% aan,
tegen respectievelijk 8,6% en 22,3% voor de niet-technologische en de hoogtechnologische
werkgelegenheid. De hoogtechnologische werkgelegenheid groeide tussen 2000 en 2011 in
België (22,3%) gecumuleerd sneller aan dan gemiddeld in de EU (19%), net als de totale
werkgelegenheid (België: 10,1%; EU: 8%).
Op basis van literatuurstudie komt de Hoge Raad tot onderstaande samenvattende tabel over
de omvang van de ‘digitale’ werkgelegenheid in België.
Tabel 15: samenvattende tabel: werkgelegenheid in de ICT/hoogtechnologische beroepen volgens de uitgevoerde literatuurstudie (in % van de werkgelegenheid)
Jaar waarin werkgelegenheid werd
gemeten
% van de totale werkgelegenheid
Definitie op basis van
Danguy en Persyn
Van der Linden
OESO
EAK* (EC)
Goos et al.
2013
2012
2014
2014
2011
2,0%
2,3%
3,8%
4,4%
12,2%
OESO
OESO
OESO
Eurostat
Eurostat
Noot: * Enquête Arbeidskrachten
De Hoge Raad heeft ook onderzoek gedaan naar de impact van digitalisering op de beroepen
en hun takenpakket. Digitalisering in ruime zin, d.w.z. met inbegrip van fenomenen zoals big
data, robotisering, the Internet of Things en artificiële intelligentie leiden tot het ontstaan en
verdwijnen van beroepen, maar ook tot aanpassing van het takenpakket van vele beroepen.
De Hoge Raad onderzocht vooreerst de impact van de digitalisering op de
werkgelegenheidsstructuur in België en kwam tot onder meer volgende bevindingen.
Digitalisering heeft, samen met de andere grote globale ontwikkelingen zoals de mondialisering
van de productie, het fenomeen van jobpolarisatie teweeggebracht in de ontwikkelde landen.
Op basis van het verloop van de werkgelegenheid volgens kwalificatieniveau (op basis van de
ISCO-codes) blijkt deze tendens zich ook in België te hebben voorgedaan. Tijdens de periode
2000-2013 verkleinde het aandeel van de middengekwalificeerde functies in België met 3,3
218
Goos et al. nemen alle personen tewerkgesteld in de hoogtechnologische industrie (NACE 24.4, 30, 32, 33 en 35.3) en de hoogtechnologische, kennisintensieve diensten (NACE 64, 72 en 73) in overweging en rekenen daarnaast alle personen die hoogtechnologische activiteiten (de STEM-beroepen, een waaier aan technologische, technische, exact-wetenschappelijke en wiskundige beroepen, door Goos et geclassificeerd volgens ISCO-88 codes) uitvoeren in niet-hoogtechnologische bedrijfstakken erbij. Deze uitgebreidere definitie bevat daardoor ook ingenieurs uit de auto-industrie, computerprogrammeurs uit de kleinhandel, kwantitatieve analisten uit de financiële dienstverlening en statistici uit de administratie van de gezondheidszorg, etc.
E-commerce
162
procentpunt (In de EU zelfs met 6 procentpunt), terwijl het aandeel van de hooggekwalificeerde
banen toenam met 3,9 procentpunt (in de EU met 5,4 procentpunt) en dat van de
laaggekwalificeerde banen ongeveer stabiel bleef. Deze verschuiving betreft een structurele
verschuiving die reeds voor het uitbreken van de crisis aan de gang was en ruim verspreid is
over de verschillende grote bedrijfstakken. Digitalisering heeft dus vooral de routinematige
beroepen beïnvloed, die bestaan uit taken die een aantal welomschreven procedures volgen en
gemakkelijk kunnen worden uitgevoerd door gesofisticeerde algoritmen waardoor ze vatbaar
zijn voor digitalisering. Als gevolg van deze toenemende automatisering van de routinematige
taken vindt een structurele verschuiving van de werkgelegenheid plaats, met een daling van het
aantal gemiddeld betaalde, middengekwalificeerde banen (die vaker routine matige werk
omvatten) en een stijging van de slechter, laaggekwalificeerde banen (die minder ontvankelijk
zijn voor digitalisering omdat zij een grotere flexibiliteit en fysiek aanpassingsvermogen vergen
van de uitvoerder en vaker plaats- en persoonsgebonden diensten bieden) en de
hooggekwalificeerde, beter betaalde banen (waarin probleemoplossende vaardigheden en
cognitieve taken een belangrijke rol spelen en een comparatief voordeel krijgen). De
Nederlandse AWTI merkt in een advies219 op dat ICT-gedreven technologische verandering om
diverse redenen gevolgen heeft voor de inkomensverdeling. In de eerste plaats stijgt de
kapitaalproductiviteit en neemt daarmee het kapitaalinkomen toe. In de tweede plaats leidt de
uitholling van het middensegment van de arbeidsmarkt tot een tweedeling in arbeidsinkomens.
Het verdwijnen van banen in het middensegment resulteert in verdringing van werknemers aan
de onderkant van het spectrum door mensen uit dit middensegment die geen baan op hun
eigen niveau meer kunnen vinden. De inkomens aan de bovenkant stijgen omdat technologie
daar de arbeidsproductiviteit verhoogt, terwijl die in het midden en aan de onderkant dalen ten
gevolge van verdringingseffecten. Deze verandering van de inkomensverdeling vindt plaats
terwijl ten gevolge van diezelfde technologische vooruitgang de productiviteit van de economie
als geheel, en dus het totale inkomen, stijgt. Er valt meer inkomen in het systeem te verdelen,
maar dit komt vooral terecht bij de mensen die toch al een hoger inkomen genoten.
Wordt gekeken naar het effect van de digitalisering op de beroepen zelf, dan komt naar voor dat
bepaalde banen hoogstwaarschijnlijk zullen verdwijnen, nieuwe beroepen zullen ontstaan en
het takenpakket van bepaalde banen zal wijzigen, waardoor er ook mismatches zullen zijn op
de arbeidsmarkt. De literatuur onderzocht deze kwestie ruwweg op basis van twee soorten
methodologieën: een beroepengeoriënteerde en een taakgeoriënteerde aanpak. Op basis van
deze methodologieën worden percentages bekomen van het aandeel van de werkgelegenheid
dat zou kunnen lijden ten gevolge van de digitalisering. Frey & Osborne (zie ook hoger)
gebruikten in 2013 een beroepengeoriënteerde aanpak om te onderzoeken hoe ontvankelijk
bepaalde beroepen zijn voor digitalisering. Digitalisering werd daarbij gedefinieerd als een
volledige automatisering van een bestaand beroep, met het takenpakket dat het in 2013 had.
Hun analyse werd omgezet naar de werkgelegenheid in België. In België zou 39% van de
werkgelegenheid lijden onder een hoge kans op volledige digitalisering. Vooral het
administratief personeel zou sterk lijden onder de toenemende automatisering. De resultaten
per gewest vertonen beduidende verschillen, vooral voor het gewest Brussel. In Brussel had in
2015 namelijk ongeveer de helft van de werkgelegenheid een lage kans op volledige
digitalisering (47,2%). In Vlaanderen en Wallonië lag dit met 42,2% in beid gewesten toch iets
lager. De grootste divergentie vinden we tussen de aandelen van de werkgelegenheid met een
grote kans op digitalisering: 31,2% in Brussel, tegen 40% in Vlaanderen en 39,7% in Wallonië.
219
Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie, Klaar voor de toekomst? Naar een brede strategie voor ICT, september 2015
E-commerce
163
Dit kan volgens de Hoge Raad te maken hebben met het fenomeen van jobpolarisatie: in
Brussel gaat namelijk een groter aandeel van de werkgelegenheid naar hooggekwalificeerde
beroepen, die minder te lijden zouden hebben onder de automatisering. Tevens blijkt uit de
analyse van de Hoge Raad dat de jobpolarisatie zoals vastgesteld door Duprez en De Mulder
(2015) over de jaren 2000-2013 (zie hoger), nog verder zal toenemen in de toekomst. Het
aandeel van de werkgelegenheid in de middengekwalificeerde functies dat op termijn volledig
geautomatiseerd zou kunnen worden, ligt immers opmerkelijk hoger dan bij de
laaggekwalificeerde of hooggekwalificeerde functies. Bij de laaggekwalificeerde functies zou het
percentage ‘automatiseerbare’ jobs toch nog meer dan bubbel zo hoog liggen dan bij de
hooggekwalificeerde functies (zie onderstaande tabel). Dit heeft vooral te maken met de sterke
vooruitgang van het takenpakket dat kan worden uitgevoerd door robots. Een deel van de
laaggekwalificeerde beroepen zou daardoor in de toekomst moeiteloos kunnen worden
overgenomen door robots, waardoor ook zij sterker zouden lijden onder de automatisering dan
hooggekwalificeerde banen.
E-commerce
164
Tabel 16: Kans op volledige digitalisering van de beroepen volgens kwalificatieniveau* (in % van de
werkgelegenheid in de overeenstemmende categorie, 2015)
< of = 30% Tussen 30 en 70% > of = 70%
Laaggekwalificeerde functies 3,9 65,8 30,3
Middengekwalificeerde functies
16,1 15,2 69,1
Hooggekwalificeerde functies 77,8 8,8 13,4
Bron: Hoge Raad voor de Werkgelegenheid
Noot: *De laaggekwalificeerden zijn tewerkgesteld in de ISCO-categorie 9, de middengekwalificeerden in de ISCO-categorieën 4-8 en de hooggekwalificeerden in de categorieën 1-3.
Arntz et al.220 (2016) bekwamen echter op basis van een taakgeoriënteerde aanpak slechts 7%
van de werkgelegenheid in België die zou verdwijnen als gevolg van de digitalisering (9% op
OESO-niveau). Deze auteurs geven aan dat de beroepsgeoriënteerde aanpak van Frey&
Osborne (die ervan uitgaat dat beroepen volledig zullen worden geautomatiseerd, en niet de
taken binnen die beroepen) kan leiden tot overschattingen van de kansen op automatisering
van bepaalde beroepen. In veel beroepen die worden gekenmerkt door een hoge kans op
automatisering bij Frey& Osborne, moeten immers taken worden uitgevoerd die moeilijk te
automatiseren vallen. Antz et al. houden in het bijzonder rekening met de heterogeniteit van de
taken van de werkenden binnen beroepen. Veel van de werkenden in beroepen die door
Frey&Osborne werden gekenmerkt door een zeer hoge kans op automatisering, zouden in
realiteit dus veel minder bedreigd worden door automatisering omdat een groot deel van hun
taken uit niet-routinematige, interactieve taken bestaan, waarvan geweten is dat ze moeilijker te
automatiseren vallen. Op basis van deze methodologie zou de bedreiging van de technologie
op banen heel wat lager liggen. Wel komen zij ook tot de conclusie dat de risico’s die
automatisering met zich brengt, sterk verschillen naargelang het opleidingsniveau. De
lagergeschoolden zullen waarschijnlijk een groter deel van de aanpassingskosten dragen.
Bovendien zal het voor die groep werkenden moeilijker zijn om hun competitief voordeel ten
opzichte van de machines terug te winnen door permanente opleiding en training, in het
bijzonder omdat er aanwijzingen zijn dat de technologische revolutie zich nu sneller verspreidt
dan in het verleden.
Al deze percentages moeten echter met de nodige nuances worden geïnterpreteerd, aldus de
Hoge Raad. De beslissing om een beroep al dan niet te automatiseren hangt immers met veel
meer factoren samen dan enkel de technologische mogelijkheid. Zo spelen ook arbeidskosten
(vooral ten opzichte van de kosten voor kapitaal), arbeidsmarktinstituties en de impact van de
regelgeving in het algemeen een belangrijke rol. Daarnaast zullen er in het zog van de
digitalisering ook nieuwe soorten banen ontstaan (waarmee zowel nieuwe functies worden
bedoeld als banen die nu reeds bestaan maar waarin veel meer mensen actief zullen worden
zoals bijvoorbeeld data-analisten gespecialiseerd in big data), waardoor het totale effect van
digitalisering op de werkgelegenheid moeilijk te voorspellen valt.
In het algemeen leiden de transformatie van de bestaande jobs en het ontstaan van nieuwe
banen als gevolg van de digitalisering tot aangepaste vaardigheidsvereisten die zouden kunnen
leiden tot een toenemende vaardigheidskloof en/of –mismatch van arbeidsvraag en –aanbod.
Digitalisering veroorzaakt immers grote wijzingen in de vereiste vaardigheden om beroepen uit
te oefenen. In deze context is het belangrijk ICT-vaardigheden aan te leren en te onderhouden,
220
Antz et al. gebruiken data uit de PIAAC-enquête (Programme fort he International Assessment of Adult Competencies) van de OESO die de effectief uitgevoerde taken op de werkvloer toont
E-commerce
165
aangezien uit economisch onderzoek blijkt dat personen met beter ontwikkelde ICT-
vaardigheden ook hogere lonen krijgen (Falck et al., 2016)221 en er bijna een één-op-één relatie
bestaat tussen e-vaardigheden en concurrentievermogen (Titan et al., 2014)222. Valsamis et al.
(2016) wijzen erop dat het voornamelijk de combinatie van algemene, jobspecifieke
vaardigheden en technologische vaardigheden die relevant zijn voor de job (“double-deep
skills”), die belangrijk zijn om de inzetbaarheid van individuen te verhogen. Ook generieke
vaardigheden, en dan in het bijzonder de ‘soft skills’, zullen belangrijk blijven in de toekomst,
daar een aantal van deze vaardigheden hoogstwaarschijnlijk nog steeds een hoofdrol zullen
spelen in de taken die in de toekomst nog door mensen zullen worden uitgeoefend.
Door toenemende automatiseringsmogelijkheden en technologische doorbraken zal het
grootste deel van de beroepen en jobcategorieën niet zozeer in hun geheel verdwijnen, maar
zal vooral de taakinhoud ervan sterk wijzigen, aangezien de technologie een deel van de taken
van bepaalde beroepen zal overnemen. Hierdoor zullen werknemers kunnen focussen op
andere problemen en zullen de vereiste vaardigheden voor een groot aantal jobs aanzienlijk
wijzigen. In de literatuur, aangehaald door de HRW, zijn er diverse bronnen die een idee geven
van de taken die nog steeds door mensen zullen moeten worden uitgevoerd. De HRW wijst
erop dat dit hypothetische voorspellingen blijven, die met grote omzichtigheid moeten worden
benaderd. Samenvattend zou het gaan om volgende taken:
Taken die intuïtie, gezond verstand, creativiteit en inventiviteit vergen; transdisciplinaire
taken
Taken gelinkt met sociale interactie en emotionele intelligentie
Taken die berusten op zintuiglijke ervaringen en fijne motorische vaardigheden
Taken gelinkt met ethiek, moraliteit en politiek
De HRW spitst zich in zijn verslag 2016 ook toe op e-commerce en online-platformen. De HRW
wijst erop dat er twee ‘visies’ met betrekking tot de verwachte ontwikkeling van de sector
bestaan: volgens de eerste zou nagenoeg de volledige verkoop in de toekomst via digitale
platformen verlopen en de fysieke distributie grotendeels verdwijnen, terwijl volgens de andere
de distributie zou worden gedomineerd door immense gespecialiseerde warenhuizen. Tevens
wordt gewezen op het ontstaan van hybride ‘bricks-and-clicks’, e-commerce platformen
gekoppeld aan fysieke showrooms. Alleszins is het zo dat e-commerce een basisgegeven is
voor de toekomstige ontwikkeling van de distributie. De actuele omvang mag niet overschat
worden, hoewel de situatie kan verschillen naargelang het type van producten (bv. muziek,
video’s, boeken en tijdschriften, computers en software, huishoudtoestellen en elektronische
apparaten,…), maar de verwachte tendensen zijn onmiskenbaar en zullen een significant effect
uitoefenen op de look and feel van het aankoopgedrag van consumenten en uiteindelijk ook op
de openbare ruimte in de steden en de winkelruimten. Tegelijkertijd zullen het
werkgelegenheidsvolume in de detailhandel en de beroepen in de distributiesector
onvermijdelijk sterk veranderen tijdens de volgende vijftien jaar.
221
Zie rapport Hoge Raad voor de Werkgelegenheid (blz. 140): “Een verbetering in ICT-vaardigheden van 1 standaardafwijking leidt tot een loonstijging van bijna 8% in de internationale analyse en tot 15% in de Duitse analyse.”
222 Zie rapport Hoge Raad voor de Werkgelegenheid (blz. 140): “E-vaardigheden of elektronische vaardigheden
orden door Eurostat gedefinieed als de vaardigheden nodig om gebruik te maken van ICT, net als de vaardigheden die nodig zijn om ze te gebruiken en te ontwikkelen. Er wordt onderscheid gemaakt tussen drie types van e-vaardigheden: vaardigheden van de ICT-beoefenaar, e-business vaardigheden en ICT-gebruikersvaardigheden.”
E-commerce
166
De digitale technologieën hebben de opkomst van de platformeconomie mogelijk gemaakt. Die
wordt gedefinieerd als het geheel van economische activiteiten die dankzij een online
intermediair, via een platform, worden verricht. De term omvat zeer verschillende realiteiten,
zoals de zogenoemde deelplatformen of collaboratieve platformen, waarbij het idee (althans bij
aanvang) van sociale relatie essentieel is, alsook crowdworkingplatformen, waarbij tal van
anonieme werkenden microtaken verricht tegen meestal geringe vergoedingen. Tussen beide in
ligt een ruime waaier aan mogelijkheden. Hoewel het fenomeen nog maar een klein gedeelte
van de totale werkgelegenheid vertegenwoordigt, geniet het volgens de HRW een toenemende
belangstelling. De HRW verwijst hiervoor naar een studie van het CEPS waaruit blijkt dat in
Europa 100.000 werkenden op de platformen actief zouden zijn (waarvan al 65.000 enkel voor
Uber), wat overeenstemt met 0,05% van de werkgelegenheid in de EU. Die werkenden willen er
over het algemeen geen hoofdinkomen mee verdienen, maar veeleer een aanvullend inkomen,
dat van verscheidene platformen afkomstig kan zijn. De HRW wijst er evenwel op dat de
geschetste ramingen met de nodige omzichtigheid moeten worden geïnterpreteerd, omdat er
niet voldoende betrouwbare gegevens zijn. Er bestaan twee types platformen. Sommige
platformen brengen een werkende (bijvoorbeeld een freelancer) in contact met een
opdrachtgever (bijvoorbeeld platformen van het type Uberpop, Taskrabbit of Upcounsel die
gebruikers, zoals ondernemingen of particulieren, en dienstverleners (namelijk werkenden
onder de vorm van freelancers of andere vormen van zelfstandige arbeid), terwijl andere een
verkoper (of een verhuurder) in contact brengen met een consument (‘peer-to-peer’-handel). In
beide gevallen produceren de platformen niets zelf, maar maken ze het menselijke werk en de
activa van de consumenten te gelde door hun activiteit. Ze creëren waarde door de interactie
tussen de gebruikers te vergemakkelijken. De HRW snijdt nog andere aspecten van de
platformeconomie (specifieke kenmerken, impact op traditionele arbeidsmarkt en regelgeving),
maar gelet op de draagwijdte worden deze aspecten meegenomen in het luik “aandachtspunten
en uitdagingen” van dit informatierapport.
5.3.4 Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid223
In de WRR-Verkenning “De robot de baas” wordt door een keur aan technologiedeskundigen,
economen en andere wetenschappers uiteengezet wat de betekenis van robotisering en
digitalisering is voor de toekomst van werk. Daaruit komt naar voren dat het onwaarschijnlijk is
dat in de komende twee decennia, zoals wel wordt voorspeld, de helft van de banen zal
verdwijnen. Er komen immers ook nieuwe banen bij. Wel zal de aard van het werk veranderen.
De WRR stelt vast dat de laatste tijd geregeld alarmerende artikelen en rapporten over de
toekomst van werk verschijnen (Frey en Osborne 2013; Deloitte 2014; Bruegel 2015). Zulke
alarmerende studies schenken echter weinig aandacht aan het feit dat er in de toekomst ook
nieuwe banen bijkomen. Een toenemende vraagt voor zowel bestaande als nieuwe goederen
en diensten kan leiden tot nieuwe banen. Bovendien zullen er nieuwe functies ontstaan,
bijvoorbeeld om robotica te maken, te programmeren en te onderhouden. Een aanzienlijk deel
van de jongeren vervangt niet de ouderen, maar komt terecht in nieuwe en snel groeiende
beroepen.
Er zijn aanwijzingen dat digitalisering en toepassingen daarvan de afgelopen jaren een
verschillende uitwerking hebben gehad op diverse segmenten van de arbeidsmarkt. Graetz en
Michaels (2015) onderzochten de impact van industriële robots in 17 landen tussen 1993 en
223
Went R, Kremer M. & Knottnerus (red.), WRR, De robot de baas. De toekomst van werk in het tweede machinetijdperk, 2015
E-commerce
167
2007, en concludeerden dat de introductie van robots (in de enge definitie) in die jaren niet
geassocieerd werd met een afname van de werkgelegenheid. Maar er zijn wel
verdelingseffecten, stellen zij: lager en gemiddeld opgeleide werkenden krijgen minder kansen.
Dat komt ook naar voren uit onderzoek naar de gevolgen van digitalisering en offshoring. Goos
et al. (2014) laten in een internationaal vergelijkende studie zien dat in de periode 1993-2006
sprake is van ‘baanpolarisatie’: een geleidelijk krimpend middensegment op de arbeidsmarkt
(zie ook Goos et al. 2009). Er verdwijnen banen aan de onderkant van het midden, en de
mensen die daardoor hun werk kwijtraken stromen veelal door naar een baan op lager niveau.
Er verdwijnen ook banen aan de bovenkant van het midden, en veel van de mensen met zulke
banen komen daarna terecht op een hoger niveau. De onderzoekers Van den Berge en Ter
Weel (Policy Brief Centraal Planbureau 2015) concluderen dat er een nieuwe scheidslijn is
binnen de mbo-opgeleiden. Daarnaast wijzen zij er op dat de inhoud van het werk en de taken
die bij een beroep horen ook aan verandering onderhevig zijn. Secretaresses die voorheen
vooral met typen, het aannemen van de telefoon en het verdelen van de faxberichten bezig
waren, doen nu andere taken, zoals planning en projectmanagement. Zij concluderen dat de
grootse veranderingen plaatsvinden binnen banen.
Studies waarin data worden geanalyseerd, kijken logischerwijs achterom. Dat biedt inzicht in
wat er gebeurd is, en van de geschiedenis is veel te leren. Maar onzeker is of trends en
ontwikkelingen uit het verleden ook in de toekomst doorzetten. Het is geen uitgemaakte zaak
dat technologische veranderingen ook de komende tijd vooral banen in het middensegment
zullen treffen. Misschien worden in de toekomst ook meer banen aan de bovenkant bedreigd
door algoritmen en slimme machines. Welke taken van hogeropgeleiden routiniseerbaar
worden is onder andere afhankelijk van de slimheid van machines. Volgens Ford (2015) zullen
die steeds meer in staat blijken ook voorspelbare taken van mensen over te nemen. Artsen,
accountants en advocaten kunnen daar dan ook mee geconfronteerd worden.
“Met een brede toepassing van de technologieën van het tweede machinetijdperk bestaat er
een reële kans dat de ongelijkheid in de toekomst toeneemt”, schrijft het Rathenau Instituut in
haar rapport voor de Tweede Kamer (Van Est en Kool 2015). Daarbij gaat het zowel om
gelijkheid van kansen als om gelijkheid van uitkomsten (inkomen en vermogen). En het CPB
(Van den Berge en Ter Weel 2015) stelt in haar genoemde Policy Brief over baanpolarisatie dat
“de opkomst van ICT vanaf de jaren tachtig heeft geleid tot een toename van loonongelijkheid
tussen hoog- en laagopgeleiden en recentelijk tot een daling van de werkgelegenheid en druk
op de lonen van middelbaar opgeleiden” (zie ook Kremer et al. 2014). Hoe de inkomens zich in
de toekomst zullen ontwikkelen is niet te voorzien. Maar wat wel zeker is, is dat sommige
mensen meer profijt hebben van technologische ontwikkelingen dan andere. Omgekeerd zullen
er eveneens mensen zijn die erop achteruitgaan wanneer nieuwe technologie wordt toegepast.
Economen hebben het al langer over skill-biased technological change, innovatie die in het
voordeel is van mensen met een hogere opleiding. Robots en aanverwante technologieën zijn
steeds beter in staat zijn om allerlei taken over te nemen van werknemers, waardoor de
economische positie van arbeid verslechtert ten opzichte van kapitaal.
Het is van belang aandacht te schenken aan de vraag hoe de inhoud van werk verandert door
robotica. Door automatisering en digitalisering verandert bij diensten de relatie tussen de
leverancier van de dienst en de afnemer, maar ook de aard van het werk kan anders worden.
Een smartphone kan, om het iets concreter te maken, verpleegkundigen uitkomst bieden om
patiënten direct van dienst te zijn met informatie. Maar dat technische hulpmiddel biedt ook
mogelijkheden om alle stappen van de verpleegkundige te volgen en haar of hem bij te sturen.
E-commerce
168
Digitalisering kan dan tot een afname van autonomie en ontplooiing leiden (Carr 2015). Dat is
geen fataliteit maar een keus, want digitalisering kan het werk ook prettiger en rijker maken.
Samenvattend stelt de WRR dat de gevolgen van robots en andere slimme machines voor het
werk en de arbeidsmarkt niet voorspelbaar zijn. Er zullen banen verdwijnen, er zullen banen
veranderen en er zullen banen bijkomen. Daarbij zal zeker sprake zijn van (groepen) mensen
die niet mee kunnen komen, tijdelijk of permanent. De mensen die hun baan verliezen zullen
niet altijd degenen zijn die aan de slag kunnen in de nieuw ontstane functies. Er zal sprake zijn
van mismatches. In het verzekeringswezen zijn middelbaar opgeleiden minder nodig, maar
hoogopgeleiden met een mix van techniek en creativiteit zijn juist welkom. Dat betekent dat het
ook in de toekomst nodig is om technologische vernieuwingen te begeleiden met onderwijs en
inkomensbeleid.
De WRR pleit voor een inclusieve robotagenda met als sleutelbegrip ‘complementariteit’. Een
inclusieve robotagenda dient meer te omvatten dan onderwijsbeleid voor de vaardigheden van
de eenentwintigste eeuw, sociaal beleid voor mensen die hun werk misschien kwijtraken door
robotica, en wet- en regelgeving om ruimte te bieden aan zelfrijdende auto’s, drones en andere
toepassingen. Het sleutelbegrip hierbij is complementariteit: mensen met robotica laten
samenwerken en productiever maken, in plaats van zoveel mogelijk werk door robots laten
overnemen. David Autor, onder economen een van de grootste experts op het gebied van
automatisering, stelt dat journalisten en ook experts de neiging hebben te overdrijven in welke
mate machines menselijke arbeid (kunnen) vervangen. Er is te weinig oog voor de sterke
complementariteit tussen automatisering en arbeid, die kan leiden tot hogere productiviteit en
inkomens, en die de vraag naar arbeid kan vergroten (Autor 2015). In de toekomst zullen
verscheidene taken van mensen door robotica worden overgenomen, maar de focus zal
volgens de meeste deskundigen voorlopig vooral liggen op complementariteit (Autor 2014;
2015; Brynjolfsson en McAfee 2014; Cowen 2013; Ford 2015). Menselijke arbeid wordt meestal
niet helemaal vervangen door nieuwe toepassingen van informatietechnologie en robotica,
maar daardoor aangevuld, en de belangrijke beslissingen en oordelen worden nog steeds aan
mensen overgelaten (Carr 2015).
Een manier om de complementariteit te bevorderen is om toepassingen in een proces van co-
creatie te ontwikkelen, waarin naast technici en ontwikkelaars ook potentiële gebruikers en
afnemers meedenken vanaf het begin. De neiging is groot om technologie aan de deskundigen
over te laten, maar dan krijgen we een technology-eerst benadering, schrijft Carr (2015), die
een lans breekt voor mensgerichte automatisering, waarbij de sterke kanten van mensen en
machines gecombineerd worden. Daarop voortredenerend zijn de volgende vier thema’s in elk
geval van belang voor een inclusieve robotagenda die erop gericht is zoveel mogelijk mensen
mee te nemen in de toekomstige robotsamenleving.
Investeren in robots met aandacht voor co-creatie. Verschillende partijen (overheid,
wetenschappers, werkgevers, werknemers) dienen gezamenlijk te investeren in
robotisering, waarbij co-creatie centraal staat: nieuwe toepassingen worden samen
ontwikkeld met mensen die er mee aan het werk moeten.
Het inzetten op complementaire kennis en vaardigheden op alle niveaus in het onderwijs
en bij ‘levenslang leren’. Een hoge opleiding of technisch onderwijs bieden op zich geen
voldoende antwoord op het slimmer worden van machines. De kernvraag die beantwoord
dient te worden is: welke taken, relaties en verantwoordelijkheden zullen bij mensen blijven
horen, of willen we per se bij mensen (blijven) beleggen?
E-commerce
169
Kwaliteit van de arbeid en eigenaarschap. Robotisering kan in potentie de kwaliteit van
arbeid en autonomie van werkenden vergroten, maar ook verkleinen. Het is van belang
negatieve gevolgen zoals werkstress en burn-out te voorkomen en, aan de positieve kant,
werkplezier en productiviteit te bevorderen. De kernvraag hier is hoe mensen en
technologie zo samen kunnen werken dat mensen de baas blijven over hun eigen werk (en
over de robot).
Nieuwe verdelingsvraagstukken. Er zullen mensen zijn die onvoldoende mee kunnen
komen in de robotsamenleving. Het is onmogelijk te voorspellen wie dat zullen zijn.
Daarom liggen one size fits all maatregelen niet voor de hand maar is een repertoire van
verschillende beleidsinstrumenten nodig om mensen te kunnen helpen en ondersteunen,
en om er voor te zorgen dat de inkomensverschillen niet groter worden.
5.3.5 World Employment Confederation224
Dit witboek bediscussieert belangrijke structurele veranderingen die momenteel de wereld van
het werk hertekenen, zoals globalisering, diversiteit, technologie, nieuwe productiemodellen en
de nieuwe verwachtingen van de mens ten overstaan van job en loopbaan. De paper doet
tevens een aantal suggesties om deze uitdagingen het hoofd te bieden en roept de
beleidsmakers op om het regelgevend kader dienovereenkomstig aan te passen.
Vier thema’s komen in de paper aan bod: werk&samenleving – het einde van het ‘werk’ zoals
we dat kennen, fatsoenlijke jobs voor allen – naar een nieuwe sociale deal, de organisatie van
werk en productie – naar ruimere bedrijven, en de governance van werk – vereenvoudiging van
de complexiteit. Omwille van de variatie en diversiteit van de analyses, implicaties en
beleidsaanbevelingen volgt hieronder slechts een beknopte greep per themaonderdeel.
Werk en samenleving
De Work Employment Confederation (W.E.C.) stelt vast dat het concept ‘werk’ zoals we dat tot
nog toe kenden, niet langer geldt en houdbaar is en geeft aan dat de nieuwe realiteit rond werk
volgende patronen vertoont:
Een ruime waaier aan tewerkstellingssituaties
De opkomst van nieuwe vormen van werk buiten de tewerkstellingsrelatie
Toenemende individuele verwachtingen en diverse arbeidsvoorwaarden
Het einde van gecentraliseerde werkplaatsen, tijden en activiteiten
Het verschijnen van veelzijdige en onderbroken loopbaanpaden
Een toenemende verstrengeling tussen werk en privéleven
Het einde van statische en voorspelbare arbeidsmarkten
Vervagende grenzen tussen nationale arbeidsmarkten.
Dit alles impliceert dat diversiteit de stuwende kracht is achter de huidige beroepsbevolking en
dat verschillende vormen van arbeidsmarkten en arbeidsarrangementen gangbaar worden
zoals loontrekkers, zelfstandige arbeid, art-work, werk in familiebedrijf, crowdworking, telewerk,
enz. Tewerkstelling als fulltime, vaste loontrekkende kan niet meer beschouwd worden als de
224
World Employment Confederation – The voice of Labour Market Enablers, The future of work: White Paper from the employment&recruitment industry, September 2016
E-commerce
170
standaardwijze van arbeid. Omwille van deze diversiteit is een one-size-fits-all benadering niet
langer toepasbaar. Er is immers een toegenomen variëteit aan tewerkstellingscontracten en –
voorwaarden die een ruime waaier aan situaties dekken zoals on-demand, on-call, casueel of
intermitterend, projectcontracten, job-sharing en voucher-based werk. Een beleidsomgeving dat
een variëteit aan contractuele verbintenissen promoot is een manier om de
arbeidsmarktparticipatie en inclusie te bevorderen. Enkel een gemoderniseerd arbeidsrecht kan
de verandering in de aard van werk en in het bijzonder de de opkomst van online werkers
reflecteren. De volledige impact van veranderingen in de beroepsbevolking ten gevolge van
technologische disruptie, demografische veranderingen en bedrijfsinnovaties moet in kaart
gebracht worden en beleidsmatig geëvalueerd. Bovendien kunnen de bevordering van meer
flexibele en gedecentraliseerde arbeidsomstandigheden en –voorwaarden kwetsbare groepen
naar de arbeidsmarkt aantrekken.
Fatsoenlijke jobs voor allen
Thans wordt de samenleving geconfronteerd met een nieuwe industriële revolutie waarin
technologie en geglobaliseerde, intergeconnecteerde dienstengerichte arbeidsmarkten de aard
van het werk veranderen. De samenleving schuift weg van het industriële tijdperk naar het
digitale tijdperk, hetgeen de wijze waarop we werken in de kern beïnvloedt. Online
talentplatformen creëren nieuwe toegangswegen voor werk, professionele ervaring en reputatie
en inkomensverwerving. Sommige mensen kiezen bewust voor freelancing, gebruik makend
van de opportuniteit om hun eigen plannen uit te werken, hun opdrachten uit te kiezen en
zelfstandig te werken.
De notie van ‘arbeidstijd’ dient herbekeken te worden in het bijzonder omwille van de
toenemende verstrengeling en mix van werk en privéleven. Digitalisering en een expanderende
internationalisering van arbeid houdt in dat we meer dan ooit intergeconnecteerd zijn.
Communicatie en versterkte coördinatieprocessen binnen wereldwijd actieve groepen maar ook
tussen verschillende ondernemingen zijn vandaag meer en meer gemeengoed. Technologie
biedt een grote opportuniteit voor ondernemers en de samenleving om permanent te innoveren
en nieuwe activiteiten en business op te starten. De aard en de snelheid van de technologische
innovatie creëert echter een belangrijke ontwrichting in de wereld van werk.
De beleidsbenadering om de overhead maar evenzeer de ondernemingen te voorzien van de
juiste skills en vaardigheden om zich aan de technologische veranderingen aan te passen moet
herzien worden. Dit moet leiden tot een minimalisatie van skills mismatches en eveneens de
gevolgen milderen die gepaard gaan met de snelheid en de onvoorspelbaarheid van
technologische disrupties.
De organisatie van werk en productie
Om te beantwoorden aan de opkomst van de vraaggedreven geglobaliseerde economie,
warden de productiemodellen gereoganiseerde met het oog op flexibiliteit en wendbaarheid.
Een nieuw opduikend model van industriële productie brengt korte productiestromen van
massaconsumptie goederen en diensten, een wereldwijde fragmentatie van waardeketens en
een vervaging van de grenzen tussen producenten, verkopers en consumenten met zich mee.
De meerwaarde van werkers is niet langer gelieerd aan processen die geautomatiseerd kunnen
worden maar aan niet-repititieve en interactieve bijdragen die onderscheidend zijn voor de
mens. Post-industriële economieën zijn minder afhankelijk van de fysieke arbeid. In de plaats
daarvan hebben zij behoefte aan het vermogen tot samenwerking en aanpassing aan nieuwe
en diverse situaties. Werkers beschikken over een reeks van gespecialiseerde vaardigheden
waarvan zij gebruik maken buit de uitvoering van een project of een serie van opdrachten.
E-commerce
171
Beleidsmakers moeten verzekeren dat het dynamisch potentieel van de deel- en collaboratieve
economie niet afgeremd wordt door strikte en verouderde reglementeringen. Nieuwe
afdwingbare regulering die alle stakeholders in de collaboratieve economie ondersteunt en
beschermt moet ontwikkeld worden waarbij de wettelijke onzekerheden die de transnationale
aard van dergelijk type van bedrijven volgt, moeten geëlimineerd worden.
De governance van werk
Voor ondernemingen wordt de regelgevinsomgeving volgens de W.E.C. nog eens zo complex
wegens de toenemende en overlappende waaier van soft regulering (bv. OECD Guidelines on
Multinationals, ILO Tripartite Declaration of principles concerning multinational enterprises and
social policy, UN Business & Human Right Guidelines, UN Global Compact). Dit brengt
governance kwesties op het vlak van arbeidsmanagement voor de bedrijfswereld mee,
aangezien het voor ondernemingen moeilijker wordt om een volledig begrip te krijgen van de
regulering en de ethische principes waaraan zij moeten voldoen, in het bijzonder met betrekking
tot het management van hun globale waardenketens.
Verstrengelde arbeidsmarkten vereisen een meer supranationale benadering en regulering. Om
de universele complexiteit van de arbeidsmarkt te reduceren, is het aangewezen dat
internationale beleidsmakers in de toekomst, met respect voor de nationale verschillen, een
grotere rol zullen opnemen bij het uitzetten van richtlijnen en regels.
In de complexe economische omgeving van vandaag dienen beleidsmakers er zich voor te
hoeden om onnodige drempels en belemmeringen voor de bedrijfswereld op te werpen en toe
te voegen. Integendeel dienen zij transparante en tewerkstellingsvriendelijke
arbeidsreglementering te conceptualiseren en uit te vaardigen. Met betrekking tot de
tewerkstellings- en recruteringssector toont onderzoek van de W.E.C. aan dat landen die een
slimme regelgeving hebben geïntroduceerd voor deze sector, meer competitief zijn omwille van
de flexibiliteit en de bescherming voor zowel de ondernemingen als de werkers.
5.3.6 Deloitte225
Deloitte heeft in een studie de impact van de automatisering op de Nederlandse arbeidsmarkt in
kaart gebracht. Onder automatisering wordt verstaan de vervanging van taken die nu door
mensen worden uitgevoerd, door machines, computers en robots. Automatisering verloopt
daarbij steeds sneller en verwacht ma worden dat ook de snelheid waarmee bestaande banen
veranderen of verdwijnen, zal toenemen. Waar dit eerst het geval was in de elementairdere
beroepen, zal dit volgens Deloitte steeds meer het geval zijn voor beroepen voor midden en
hoger opgeleiden.
Om de inschatting en impact van automatisering voor Nederland te bepalen, werd het bekende
artikel “The onrushing wave” van the Economist, gebaseerd op een paper van Oxford
University226. Hierin is voor 702 beroepen ingeschat in welke mate deze beroepen met Machine
Learning en Mobile Robots geautomatiseerd kunnen worden. De methodiek bouwt voort op
eerdere onderzoeken naar ‘offshorability’ van beroepen, de mate waarin beroepen kunnen
verplaatst worden naar lageloonlanden. Uit het model van Oxford University kwam een
inschatting van de mate waarin een beroep geautomatiseerd kan worden, en ingedeeld in drie
225
Deloitte, De impact van automatisering op de Nederlandse arbeidsmarkt. Een gedegen verkenning op basis van Data Analytics, Amstelveen, 30 september 2014
226 Frey, C.B. and Osborne, M.A., The future of employment: how susceptible are jobs to computerisation?, 17
September 2013
E-commerce
172
groepen: Laag, midden, hoog. Deze verdeling heeft Oxford uitgezet tegen de omvang van de
Amerikaanse beroepsbevolking. De onderzoekers geven aan dat beroepen in de hoge
categorie waarschijnlijk in de komende 10 á 20 jaar volledig geautomatiseerd worden. In deze
categorie bevinden zich met name administratieve, dienstverlenende en sales gerelateerde
functies. Uit het onderzoek blijkt dat dit 47% van de totale beroepsbevolking is.
De Oxford inschatting van de mate waarin beroepen te automatiseren zijn, werden gebruikt
voor een projectie op de Nederlandse beroepsbevolking. Daarvoor is het belangrijk dat de
inschattingen kunnen vertaald naar de Nederlandse beroepsindeling en dat het Nederlandse
aantal individuen per beroepsgroep bekend is. Uit deze omzetting blijkt dat bij de beroepen op
het niveau van middelbaar beroepsonderwijs, hoger algemeen voortgezet onderwijs en
voorbereidend wetenschappelijk onderwijs en lager vooral administratieve beroepen
(bijvoorbeeld medewerker data invoer, secretaresse, pensioen- en salarisadministrateur) en
laaggeschoolde dienstverlenende functies (bijvoorbeeld fastfoodmedewerker, postsorteerder)
een hoog risico lopen met een grote impact bij administratieve (verkopers, boekhouders,
administratief medewerkers) en technische beroepen (bouwarbeiders, bestuurders van
voertuigen, verzorgend personeel). Bij beroepen op het niveau van hoger beroepsonderwijs en
wetenschappelijk onderwijs lopen vooral vakspecialistische beroepen (bijvoorbeeld taxateur,
laborant, opzichter) en specialisten in bedrijfsbeheer risico met vooral een impact bij de
specialisten bedrijfsbeheer (bijvoorbeeld accountant, analist). De impact is het grootst bij de
beroepsbevolking tussen 35 en 55 jaar en het hoogst bij de middelbaar opgeleide
beroepsbevolking (middelbaar beroepsonderwijs, hoger algemeen voortgezet onderwijs of
voorbereidend wetenschappelijk onderwijs), al lopen ook de lager opgeleiden (MBO-opleiding
op niveau 2: opleiding tot een baan waarbij men uitvoerende werkzaamheden kunt verrichten.
Denk hierbij aan een opleiding als MBO Particulier Beveiliger, MBO Telefonist/Receptionist of
MBO Bedrijfsadministratief medewerker) een hoog risico.
In het verlengde van bovenstaand onderzoek heeft Deloitte tevens de impact van
automatisering op het Nederlandse onderwijs227 verkend. Daartoe werd het
robotiseringsonderzoek van 2014 gekoppeld aan de doorstromingsprofielen van het
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt en het Centraal Bureau voor de Statistiek. In
het onderzoek ging Deloitte in op de volgende vragen:
Welke banen zijn kwetsbaar en welke opleidingen leiden op voor dezen banen?
Welke opleidingen leiden dus tot een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt en hoeveel
studenten raakt dit?
Zijn er trends zichtbaar in het aantal deelnemers aan deze opleidingen?
Om een antwoord op de vragen te formuleren werd het automatiseringsriciso van banen
vertaald naar opleidingstype in het middelbaar beroepsonderwijs (MBO), het hoger
beroepsonderwijs (HBO) en het wetenschappelijk onderwijs (WO). Vervolgens wordt de impact
van het robotiseringsrisico bij MBO-opleidingen, HBO-opleidingen en WO-opleidingen in kaart
gebracht naar aantal betrokken studenten. Daarbij wordt geconcludeerd dat ongeveer 174.000
(42,3% van de studenten) aan een MBO-studie, 84.000 (19,3% van de studenten) aan een
HBO-studie en 28.000 (10,4% van de studenten) aan een WO-studie mogelijk doorstromen
naar beroepen die geautomatiseerd dreigen te worden. Kortom, hoe hoger het niveau van de
227
Deloitte, De impact van automatisering op het Nederlandse onderwijs. Een verkenning op basis van data-analyse, Amsterdam, september 2016
E-commerce
173
opleiding is die een student volgt, hoe kleiner de kans is dat deze wordt opgeleid voor banen
die in de toekomst dreigen te verdwijnen.
Door toepassing van deze percentages op het Vlaamse onderwijs (de TSO- en BSO-richtingen)
zouden volgens de methodiek van het studiebureau 103.525 studenten – zo’n 70.000 in het
secundair, 22.000 op de hogescholen en 12.000 op de unief – het diploma waarvoor ze
studeren, door de opkomst van robots en verdere digitalisering niet kunnen verzilveren228. Van
accountancy en financiën over economie, marketing, bedrijfsmanagement en journalistiek tot
commerciële, zorg- en technische richtingen in het middelbaar: van een kwart tot ruim de helft
van wie nu studeert, zal in die sector zijn job zien sneuvelen.
5.3.7 Europese Commissie: Digitale vaardigheden zijn nodig voor alle types van werk
De Europese Commissie heeft op 15 juni 2016229 een rapport gepubliceerd over de impact van
ICT op het werk, meer in het bijzonder jobs buiten het kantoor (non-office jobs).
Het rapport voert onderzoek uit naar de impact van ICT op 12 non-office profielen:
melkveehouder, machinebediener, industrieel ontwerper, bouwelektricien, transportklerk,
automecanicien, politiedetective, vermogensbeheerder, ziekenhuisarts, animatieontwerper,
desktop publisher en leraars beroepsopleiding (VET-teachers, vocational education and training
teachers).
De studie wijst uit dat het gebruik van digitale technologieën een diepe impact heeft op de taken
die uitgevoerd worden en op de vaardigheden die vereist zijn voor vele jobs buiten het kader
van het traditionele kantoor.
ICT neemt in toenemende mate routinematige, analytische taken over. Deze trend is niet
beperkt tot repetitieve manuele handelingen in de productie (manufacturing) maar heeft
eveneens betrekking op analytische taken bij het nemen van beslissingen, die ondersteund
kunnen worden door computers die de analyse, berekening en optimalisatie faciliteren.
Bijvoorbeeld de transportklerk die software gebruikt om transportoplossingen te
optimaliseren of de automecanicien die analytische software gebruikt om defecten aan de
auto te diagnosticeren. ICT neemt niet alleen routinematige, analytische berekeningen over
maar ondersteunt tevens zeer complexe analytische denkprocessen zoals bij
ziekenhuisartsen en politiedetectives.
Het gebruik van ICT verhoogt de snelheid, flexibiliteit en onafhankelijkheid van het werk.
Tijdrovende werkprocessen kunnen dankzij ICT-tools sneller worden uitgevoerd.
Bijvoorbeeld, ICT versnelt voor animatieontwerpers de snelheid van animatietaken die
anders meer tijd in beslag zouden nemen, in het bijzonder de meer repetitieve taken van
ontwerp en inkleuring van duizenden tussenanimaties (in-between drawings). Tegelijkertijd
maakt ICT het mogelijk dat werknemers meer taken op zichzelf uitvoeren en meer
onafhankelijk werken. Bijvoorbeeld wordt van de machine operator in toenemende mate
verwacht dat hij de machine en monitorproductie zelf programmeert.
228
De Morgen, 15 september 2016, http://www.demorgen.be/plus/we-studeren-voor-jobs-die-verdwijnen-b-1473897005374/
229 European Commission, 2016, The impact of ICT on job quality: evidence from 12 job profiles. An intermediate
report from the study "ICT for work: Digital skills in the workplace – SMART 2014/0048",
E-commerce
174
Het gebruik van ICT leidt ertoe dat de differentiatie van de competentieniveaus tussen
werknemers toeneemt. Bijvoorbeeld, ervaren machine operators die kunnen
programmeren of automecaniciens met goede digitale vaardigheden kunnen meer
geavanceerd werk managen met inbegrip van probleemoplossingen, terwijl minder
competente werknemers zich eerder moeten beperken tot het managen van eenvoudiger
taken.
Het gebruik van ICT heeft een invloed op de vereiste vaardigheden, zowel wat betreft
digitale vaardigheden als complementaire vaardigheden. Alle jobprofielen vereisen
gevorderde230 digitale vaardigheden om beroepsspecifieke software te kunnen toepassen.
Geen enkele van de betrokken jobprofielen kan nochtans aangemerkt worden als ICT-
professioneel of -gespecialiseerd, met uitzondering misschien van de bouwelektricien die in
zekere mate ICT-systemen en –applicaties ontwikkelt, aanpast, installeert en onderhoudt.
Dit brengt met zich mee dat de werknemers in alle jobprofielen open moeten staan voor
een permanente updating van hun digitale vaardigheden. In de meeste jobprofielen doet
zich een generatieprobleem voor aangezien de oudere werknemers minder vertrouwd zijn
met ICT en in het begin eerder afwijzend staan tegenover het gebruik van computers.
Complementaire vaardigheden in communicatie, documentatie en dienstverlening zowel in
relatie met collega’s als ten overstaan van consumenten worden belangrijker. Het gebruik
van ICT stelt de werknemer in staat om meer taken onafhankelijk af te werken en de
relaties met de klanten af te handelen.
Het vergt de nodige tijd alvorens de introductie van digitale technologieën algemeen
aanvaard wordt. Alhoewel digitale technologieën innovatie, efficiëntie en kwaliteit kunnen
aanzwengelen, kan er heel wat tijd nodig zijn alvorens zij mainstream worden op de
werkplaats. De snelheid waarmee digitale technologieën worden aanvaard, hangt af van
sector tot sector en wordt beïnvloed door karakteristieken van de sector, marktdynamiek,
het beleid, de vaardigheden van de arbeidskrachten en andere factoren. In sectoren zoals
de maakindustrie en de bouw (met veel Smart Machine Visions231) wordt de verspreiding
van investeringen in digitale technologieën uitgedaagd door een gebrek aan economische
hulpbronnen en knowhow in de ondernemingen en door een gebrek aan vaardigheden
onder de werknemers.
Het gebrek aan knowhow en vaardigheden vormt de uitdaging voor de toekomstige adoptie
van ICT. Een gebrek aan knowhow en vaardigheden bij de werkgevers en de werknemers
bemoeilijkt de introductie van ICT. Zo laten interviews bijvoorbeeld uitschijnen dat de
grootste drempel voor de adoptie van ICT in het domein van het vermogensbeheer
(property management) erin ligt dat vele beheerders niet gewoon zijn om om te gaan met
230
De OESO-definitie van ICT (OECD Information Technology Outlook 2010) gerelateerde tewerkstelling maakt een onderscheid tussen drie categorieën en niveaus van digitale vaardigheden:
1. ICT-specialisten, die in staat zijn om een ICT-systeem te ontwikkelen, te beheren en te onderhouden. ICT vormt het hoofdbestanddeel van hun job.
2. Gevorderde gebruikers, dit zijn competente gebruikers van geavanceerde en vaak sectorspecifieke software tools. ICT vormt niet de hoofdjob maar is een instrument.
3. Basisgebruikers, dit zijn competente gebruikers van generieke instrumenten (zoals Word, Excel, Outlook, PowerPoint) nodig voor de informatiemaatschappij, e-government en de werkomgeving. Ook hier vormt ICT niet de hoofdjob, maar enkel een instrument.
231 Definitie Wikipedia: “Machine vision (MV) is the technology and methods used to provide imaging-based
automatic inspection and analysis for such applications as automatic inspection, process control, and robot guidance in industry.”
E-commerce
175
ICT en haar mogelijkheden voor strategische lange termijnplanning. Daarnaast worden de
introductie van ICT en nieuwe aanpakken/benaderingen van het werk in zekere mate
bemoeilijkt door tradities en cultuur.
Het gebruik van ICT doet de grenzen tussen beroepsbezigheden of beroepen vervagen of
doet ze versmelten. Zo is bijvoorbeeld ICT software in toenemende mate doorgedrongen in
de klassieke elektronica en het vak van elektricien. Dit heeft voor gevolg dat de grenzen
tussen enerzijds elektriciens en ICT-professionals vervagen. Tegelijkertijd kan het gebruik
van ICT in de desktoppublishing232 industrie tot een versmelting van en toenemende
interactie tussen verschillende beroepen leiden, zoals desktop uitgevers en multimedia
deskundigen omdat beide beroepen publicaties voorbereiden voor de gedrukte en
elektronische media.
Een achtergrondpaper van de OESO233 bevestigt dat de ingrijpendheid van de digitale
technologieën in het dagelijkse leven op een fundamentele wijze de toegang en de verwerking
van kennis door de mensen verandert. Om de nieuwe opportuniteiten van digitale
technologieën in diverse domeinen aan te grijpen moeten individuen de juiste mix van
vaardigheden ontwikkelen voor een betekenisvol gebruik ervan. Het toenemend gebruik van
digitale technologieën op het werk doet de vraag naar nieuwe vaardigheden vergroten volgens
drie sporen: (i) ICT-gespecialiseerde vaardigheden om te programmeren, applicaties te
ontwikkelen en netwerken te beheren; (ii) ICT-generieke vaardigheden om dergelijke
technologieën te gebruiken voor professionele doeleinden; en (iii) ICT-complementaire
vaardigheden om nieuwe taken uit te voeren die geassocieerd zijn met het gebruik van ICT op
het werk, zoals informatiewaarneming en –verwerking, zelfstudie en -ontplooiing, probleem
oplossend vermogen en communicatie. Basisvaardigheden, digitale geletterdheid alsook
sociale en emotionele vaardigheden zijn cruciaal voor het effectief gebruik door alle individuen
van digitale technologieën in het dagelijks leven. De vraag naar deze vaardigheden stelt twee
uitdagingen aan de competentieontwikkelingssystemen, met inbegrip van het formele onderwijs,
opleiding en de erkenning van vaardigheden verkregen door niet-formeel leren. Vooreerst is
het, ondanks dat men zich bewust is van het feit dat de vaardigheidsprofielen van burgers en
werknemers zeer verschillend zullen zijn van die in het verleden, moeilijk om de vaardigheden
van de toekomst met zekerheid te identificeren omwille van de snelle technologische
ontwikkelingen. De tweede uitdaging bestaat erin dat de competentieontwikkelingssystemen,
eenmaal de veranderingen in de vaardigheden worden geïdentificeerd, zich voldoende snel
aanpassen aan de vraag naar nieuwe vaardigheden. De OESO wijst er nog op dat de digitale
technologieën ook nieuwe opportuniteiten creëren voor de ontwikkeling van vaardigheden. Het
‘Massive Online Open Courses (MOOCs)’ en ‘Open Educational Resources (OER)’ modifiëren
de leermethoden en geven een ruimer publiek gedurende meer flexibele uren toegang tot
kwaliteitsbronnen. Ook het gebruik van digitale technologieën in het formele onderwijs- en
opleidingscircuit heeft de potentie om het leren te verbeteren. Big data analyses kunnen
eveneens arbeidsmarktinformatiesystemen complementeren met een meer getimede en
precieze monitoring van wijzigingen in de vraag naar vaardigheden met het oog op
aanpassingen in de vaardighedenopleidingen en het activeringsbeleid.
232
Desktoppublishing, of DTP, is het bewerken en opmaken van documenten voor drukwerk, en die dus meestal bestemd zijn voor publicatie, zoals boeken, tijdschriften, brochures en internetpublicaties, met gebruik van een personal computer. Desktoppublishingsoftware, zoals QuarkXPress of Adobe InDesign, is speciaal ontworpen hiervoor.
233 Working Party on Measurement and Analysis of the Digital Economy. Skills for a digital World. Background
Paper for Ministerial Panel 4.2. Directorate for Sciende, Technology and Innovation, Committee on Digital Economy Policy, DSTI/ICCP/IIS(2015)10/FINAL, 25 May 2016
E-commerce
176
In oktober 2016 maakte Linkedln, het sociale netwerk voor professionals, een lijst bekend met
de meest gevraagde vaardigheden door Belgische werkgevers. Hieronder wordt de top tien van
de meest gevraagde vaardigheden weergegeven:
1. Statistische analyse en datamining
2. Software QA en User testing
3. Web architecture en development framework
4. Middleware en Integration software
5. User interface design
6. Software modelling en process design
7. Network en information security
8. HR benefits en compensation
9. Mobile development
10. Date engineering en data warehousing
Technische skills die te maken hebben met data, zijn veruit het meest gevraagd door Belgische
werkgevers. En die vraag zal op korte termijn niet afnemen volgens Linkedln. Toch worden ook
soft skills zoals communicatieve vaardigheden en teamwork, alsmaar belangrijker gevonden
door Belgische werkgevers. Om de lijst samen te stellen, analyseerde het netwerk de
activiteiten van online recruiters van de afgelopen negen maanden.
5.3.8 Stepstone: Nieuwe jobs in e-commerce
E-commerce, de online economie zeg maar, heeft een grote impact gehad op de jobmarkt. Er
werden vele nieuwe functies en bedrijven in het zog ervan gecreëerd: er moet immers aandacht
besteed worden aan online veiligheid, online betalingsmogelijkheden, webwinkelontwikkeling,
enz.
Stepstone234 merkt op haar Belgische website235 op dat door de groei van e-commerce heel wat
nieuwe functies ontstaan. En die nieuwe jobs zijn niet alleen voor IT-experten, hoewel IT nooit
ver uit de buurt is.
Een e-commerce team wordt geleid door een e-commerce manager, die een goed overzicht
heeft van de taken en verantwoordelijkheden van alle teamleden waarvoor hij ondersteuning
biedt. De e-commerce manager is verantwoordelijk voor de omzet en kosten van de webshop,
zorgt voor een vlotte en efficiënte organisatie binnen het e-commerce team, stelt de juiste
prioriteiten en waakt over de planning, beheert en ziet toe op de uitvoering van de lange
termijnstrategie van de onderneming, herkent potentiële kansen en anticipeert mogelijke
problemen voor het bedrijf, staat in voor customer relationship management en waakt erover
dat de webshop altijd up to date is. Hij heeft voldoende kennis van e-commerce strategie,
interaction design, webanalytics, online communicatiestrategie, sociale media, juridisch beleid,
gebruikersvriendelijkheid en toegankelijkheid. Hij hoeft geen expert te zijn op deze vlakken
maar moet voldoende kennis hebben om de experten in zijn team te begeleiden. Hij moet de op
de hoogte zijn van de laatste ontwikkelingen binnen e-commerce en een duidelijke visie hebben
over hoe e-commerce optimaal kan ingezet worden. Hij weet hoe zijn teamleden kan
ondersteunen en de samenwerking optimaal kan bevorderen.
234
StepStone is een internationaal bedrijf dat producten en diensten aanbiedt voor het rekruteren van de juiste kandidaten
235 http://www.stepstone.be/Carriere-Tips/Tips-Trucs/werken-in-ecommerce.cfm
E-commerce
177
Andere profielen die in een e-commerce team aan bod komen, zijn:
de content manager. Een webshop bevat heel wat content. Productomschrijvingen, foto’s,
een demonstratiefilm,… Die content moet op elke pagina op dezelfde lijn liggen (consistent
tone-of-voice), goed afgestemd zijn op het doelpubliek en up to date zijn. In sommige
gevallen staat de content manager zelf ook in voor de content productie, maar in de eerste
plaats is hij verantwoordelijk voor contentbeheer en –onderhoud. De contentmanager is
vaak een spil tussen verschillende afdelingen en werkt meestal nauw samen met een
SEO-specialist (search engine optimization) of social media-manager.
Webdesigner. Een webdesigner ontwikkelt en ontwerpt de e-commerce site, van lay-out tot
typografie. Hij houdt daarbij niet alleen rekening met het esthetische aspect, maar zorgt
ook voor een optimale gebruiksvriendelijkheid. Hij zorgt ervoor dat zijn ontwerp aansluit bij
de huisstijl van het bedrijf en de bestaande content ondersteunt. Hij heeft een goede
kennis van de principes van interaction design en heeft aandacht voor de ervaring van de
gebruiker. Kiest het bedrijf ervoor te werken met een online platform zoals Shopify,
Magento, Prestahop, BeCommerce … dan zorgt de designer voor een implementatie die
aansluit bij de huisstijl.
Applicatie-ontwikkelaar/webdeveloper. Een applicatie-ontwikkelaar of webdeveloper bouwt
het platform waarop de webshop gebouwd is. Hij houdt bij het bouwen van dat platform in
de eerste plaats rekening met de gebruiker. Hij staat ook in voor het testen van het
afgewerkte platform en verwerkt achteraf de resultaten van die tests. Deze functie wordt
vaak uitbesteed, omdat bij de meeste bedrijven na die initiële oplevering de webdesigner
wel alleen verder kan.
Business analyst. Een business analist identificeert en anticipeert de behoeftes van de
gebruiker en vertaalt die naar concrete oplossingen. Hij heeft een grondige kennis van de
markt en de laatste trends en ontwikkelingen binnen e-commerce. De business analist
functioneert in feite als brug tussen de opdrachtgever en het ontwikkelingsteam. Hij waakt
erover dat de scope van het project gerespecteerd wordt en de doelstelling gerealiseerd
wordt.
SEO-specialist. Een SEO-specialist zorgt ervoor dat bezoekers makkelijk de website
kunnen vinden. Dat doen ze door de inhoud af te stemmen op zoekmachines, zodat de
positie van de website in de Google-zoekresultaten verbetert. De SEO-specialist doet ook
aan link building om meer verkeer naar de website te leiden. Soms schrijft hij zelf de
webteksten (SEO-copywriter).
Online marketeer. Een online marketeer is verantwoordelijk voor de conceptuele en
strategische invulling van een merk online. Hij werkt een online marketingplan uit en ziet
erop toe dat dit ook uitgevoerd wordt. Zijn taak is in de eerste plaats klanten aantrekken en
behouden. Dit onder andere aan de hand van SEA-campagnes (search engine
advertising), e-mailcampagnes en social mediacampagnes. Vaak is hij ook
verantwoordelijk voor het opvolgen en evalueren van de webanalytics.
Channelmanager. Een channelmanager waakt erover dat de diverse communicatiekanalen
van een merk op elkaar en op de doelgroep zijn afgesteld. Hij werkt een strategie uit voor
de verschillende digitale kanalen en waakt over de correcte implementatie ervan. De
channelmanager is vaak ook verantwoordelijk voor het rekruteren en trainen van nieuwe
medewerkers.
E-commerce
178
Social media-manager. Een social media-manager is verantwoordelijk voor het community
management op diverse social media-kanalen. Hij ontwikkelt, activeert en beheert
verschillende social media en zorgt voor meer naamsbekendheid, een positieve
merkbeleving en een goed contact met klanten. Hij heeft een goede kennis van de markt
en de behoeftes van de doelgroep. Daarnaast is hij vertrouwd met de verschillende social
media-kanalen en hun mogelijkheden.
Naast het ontstaan van deze nieuwe functies, heeft de opkomst van e-commerce ook gevolgen
voor bestaande functies in de logistieke sector (zie verder infra). E-commerce veroorzaakt een
aantal nieuwe ontwikkelingen:
Nationale grenzen vervagen. Dat betekent enerzijds dat webshops ook rekening moeten
houden met buitenlandse concurrentie. Anderzijds hebben ze daardoor ook toegang tot
een grotere, internationale afzetmarkt.
'Think global, deliver local'. Voor de bezorging van online aangekochte artikelen rekenen
bedrijven meer en meer op meerdere lokale koerierdiensten. Op die manier heeft de
winkelvoorraad al 90% van de weg naar de consument afgelegd en blijft alleen nog de 'last
mile' over. Dat maakt de weg vrij voor razendsnel en toch relatief goedkope levering.
Er ontstaan meer en meer alternatieven voor thuislevering (vaak enkel tijdens de
kantooruren), zoals afhaalpunten en -kluizen. Zo krijgt de klant zeker zijn pakket en maakt
het bedrijf geen onnodige transportkosten.
Meer en meer bedrijven bieden levering buiten de kantooruren aan: in het weekend, 's
avonds en ook 's ochtends. Dit heeft gevolgen voor de uurroosters van de logistieke
medewerkers (niet gebonden aan uurrooster van 9u tot 17u).
Deze nieuwe ontwikkelingen hebben hun gevolgen voor de tewerkstelling.
Er is nog steeds een structureel en hardnekkig tekort aan logistieke bediende functies
zoals expediteur en logistiek verantwoordelijke.
Er zijn meer en meer vacatures voor hoog opgeleide en gespecialiseerde logistiek
medewerkers.
Logistieke bedrijven die inzetten op e-commerce, moeten zich op een andere manier
organiseren. In de magazijnen is een integratie van logistieke en back-office activiteiten
nodig, en daarvoor zijn er grote aantallen competente medewerkers nodig.
5.3.9 ING236
Daarnaast blijkt uit een berekening van ING dat de opkomst van e-commerce in Vlaanderen
meer jobs doet verdwijnen dan ze creëert. Vooral de vraag naar verkooppersoneel zou
daardoor de komende tien jaar gevoelig dalen. ING becijferde dat er in klassieke winkels en
supermarkten de volgende tien jaar zo’n 53.000 jobs zullen verdwijnen. Het is namelijk
productiever en dus winstgevender om online handel te drijven, waardoor klassieke winkels
minder zullen verkopen ten voordele van online shops. Tegenover het verlies van banen in de
klassieke retailsector staat een groei in de e-commerce business, maar die zou volgens ING
236
Een formele studie is niet beschikbaar. Het gaat om een presentatie door hoofdeconoom Peter Vanden Houte op een studiedag van het logistiek bedrijf Montea. “Inspiration day. A trend making event on the opportunities of e-commerce for the logistics sector”, 18 september 2015
E-commerce
179
maar instaan voor 25.000 nieuwe jobs. M.a.w. een nettoverlies van 28.000 jobs237. De
retailprofielen die volgens het onderzoek de meeste klappen te verduren zullen krijgen, zijn die
voor verkopers en kassiersters. Vandaag tellen deze nog 150.000 jobs, maar dat aantal zal de
komende 10 jaar gestaag afnemen. De nieuwe jobs die zullen ontstaan door de groei van e-
commerce zullen wellicht worden ingevuld door een mix van profielen. Volgens Comeos betreft
zowat zes op de tien aanwervingen voor e-commerce activiteiten een hooggeschoold profiel en
is één op de vijf medewerkers in de sector hooggeschoold. Onder hen bevinden zich IT’ers, e-
marketeers, webdesigners en database-experts (zie hierboven).
5.4 Drempels bij de consument voor e-commerce
De technologische hoogvlucht in communicatiemiddelen en –verkeer en data- en
informatiestromen maakt dat de informatiekosten over het aanbod van goederen in hoofde van
de consument worden gereduceerd. Online retail maakt het mogelijk dat consumenten hun
geografische shopping actieradius kunnen verruimen tot ver buiten de traditionele thuismarkt.
Anderzijds werpt (grensoverschrijdende) e-commerce nieuwe drempels op die remmend
kunnen werken op de verdere ontwikkeling van e-commerce, drempels waarmee de consument
in de traditionele offline shopping context niet of nauwelijks niet mee te maken had.
De Europese Commissie is zich hier van bewust. Om de nieuwe obstakels in kaart te brengen
organiseerde de Commissie begin 2015 twee surveys die betrekking hadden op de drempels
voor de consumenten238 respectievelijk de online handelaars239. In hoofdstuk 6 van de
consumentensurvey wordt dieper ingegaan op de drivers en obstakels voor
(grensoverschrijdende) e-commerce in hoofde van de consument.
De survey zoomt in op drie brede en belangrijke markten: goederen en offline diensten die
online worden besteld (zoals kleding, toeristische diensten), online diensten (zoals sociale
netwerken, communicatiediensten) en digitale content (zoals e-boeken, films en TV series). De
respondenten werd gevraagd om 5 hoofdredenen te selecteren voor het uitvoeren van een
online aankoop. Uit de antwoorden kunnen verschillende hoofdcategorieën van drivers
gedistilleerd worden:
Het gemak is een belangrijke motivering voor online aankopen. Dit kan alles betekenen wat
online winkelen vergemakkelijkt vergeleken met shoppen in een fysieke winkel. Deze
categorie omvat drivers zoals de mogelijkheid om op elk tijdstip van de dag te bestellen
(49%), het uitsparen van tijd (42%) en de levering op een aangegeven plaats (24%).
De prijs is een andere belangrijke motivator om online aan te kopen. Redenen voor online
shopping zijn daarbij het vinden van goedkopere producten online (49%) en het
gemakkelijker vergelijken van prijzen online (37%).
237
In een analyse door de studiedienst van het Departement WSE van “De Vlaamse arbeidsmarkt na 2020” (1 maart 2016) wordt opgemerkt dat “hierbij echter geen rekening wordt gehouden met het feit dat de lagere kost van online shopping (wegens minder loonlasten) de koopkracht van de consument verhoogt, waardoor er jobs bijkomen in andere sectoren, en mogelijk zelfs in de klassieke winkels zelf”.
238 European Commission, Provision of two online consumer surveys as support and evidence base to a
Commission study: Identifying the main cross-border obstacles to the Digital Single Market and where they matter most, Final report, Produced by Consumers, Health, Agriculture and Food Executive Agency (Chafea) on behalf of: Directorate-General for Justice and Consumers, Directorate E – Consumers, Unit E1 – Consumer Markets, 2015
239 Zie European Commission, Companies engaged in online activities, Report, Flash Europe barometer nr. 413 ,
May 2015
E-commerce
180
Een derde categorie betreft de keuze, met meer keuzemogelijkheden online (36%) of het
aankopen van goederen die enkel online kunnen gevonden worden (25%).
Informatiegerelateerde redenen blijken van iets minder groot belang te zijn. Het gaat dan om
de mogelijkheid voor het terugvinden van consumentenrecensies (21%) of het vinden van
meer gedetailleerde informatie online (18%) en het gemak om prijzen te vergelijken (20%).
Andere drivers die werden geselecteerd, zij het door een duidelijk minder groot aandeel
respondenten, zijn niet graag (fysiek) winkelen (12%), de mogelijkheid om producten
gemakkelijk te retourneren (9%) en de mogelijkheid om betere kwaliteitsproducten te vinden
(5%).
Wat de drempels/bekommernissen voor (grensoverschrijdende) e-commerce betreft, en daarop
ligt hier wel de klemtoon, kunnen in het algemeen verschillende categorieën onderscheiden
worden op basis van de onderliggende bron van bezorgdheid.
Tabel 17: Drempels/bekommernissen voor (grensoverschrijdende) e-commerce
Categorieën Specifieke drempels/bekommernissen
Leveringsvoorwaarden
Elke aangelegenheid met betrekking tot de levering zelf of met de leveringskosten
Lange leveringstermijnen
Leveringskosten of totaalprijs zijn hoger dan vermeld op websites
Leveringsvoorwaarden van online verkopers schikken mij niet echt goed
Hoge leveringskosten
Verkeerde of beschadigde producten zullen worden afgeleverd (*)
Producten zullen helemaal niet geleverd worden (*)
Dienstverlening aan de klant, compensaties en consumentenrechten
Elke aangelegenheid in verband met dienstverlening aan de klant gedurende of na de aankoop van producten, die verband houden met consumentenrechten
Het retourneren van een product dat ik niet moet hebben en de terugbetaling ervan is niet gemakkelijk
De vervanging of herstelling van een defect product is niet gemakkelijk
Het zou moeilijk kunnen zijn om problemen op te lossen indien iets mis gaat
De klantendienstverlening is ondermaats
Betaling Gegevens van kredietkaarten kunnen mogelijk gestolen worden
Mijn geprefereerde wijze van betaling wordt mogelijk niet aanvaard door online verkopers
Vertrouwen
Elke aangelegenheid met betrekking tot de integriteit van de verkoper of de beschikbare informatie
Persoonlijke gegevens kunnen misbruikt worden
Online verkochte goederen kunnen onveilig of vervalst zijn
Ik vertrouw de online informatie niet
Ik vertrouw de termijnen en voorwaarden niet waarmee ik online akkoord moet gaan
Kennis, begrip en bescherming van rechten
Aspecten met betrekking tot de kennis van consumentenrechten, het niveau van consumentenbescherming en het begrijpen van termijnen en voorwaarden bij de online aankoop van producten
Ik weet niet wat mijn consumentenrechten zijn wanneer ik online koop
Het niveau van consumentenbescherming is minder bij een online aankoop
Ik begrijp de termijnen en voorwaarden niet
Bron: Identifying the main cross-border obstacles to the Digital Single Market and where they matter most, Europese Commissie, 2015
E-commerce
181
Noot: (*) Drempels die ook verband houden met de conformiteit van het aanbod van de verkoper met het bestaande acquis
Bij het nader onderzoeken van de drempels werd onderscheid gemaakt tussen obstakels die
klanten ervaren wanneer ze in hun thuismarkt online kopen en de drempels bij
grensoverschrijdende e-commerce.
5.4.1 Drempels bij e-commerce in de thuismarkt
Respondenten werd gevraagd naar hun grootste bezorgdheden in verband met online
aankopen op de thuismarkt. Daarvoor konden ze vijf antwoorden opgeven uit een totaal van 18
mogelijke opties, inclusief de optie dat er geen enkele reden tot bezorgdheid is.
Gemiddeld gaf 19% van alle EU28 respondenten te kennen geen bezorgdheden te hebben.
Er is een groot verschil tussen de verschillende leeftijdscategorieën. De leeftijdsgroep van 55+
was minder bezorgd voor online aankopen dan hun jongere tegenhangers (18-24 jaar): 23%
versus 13%.
Respondenten met een lager opleidingsniveau verklaarden minder bezorgd te zijn dan de
hogere opleidingsniveaus. Ongeveer 15% van de respondenten met een master (postgraduate)
opleiding verklaart geen reden tot bezorgdheid te hebben, vergeleken met 23% van de
respondenten met een diploma van basisonderwijs of gedeeltelijk secundair onderwijs.
Wordt naar de financiële situatie gekeken, dan blijkt dat ongeveer één vierde (24%) van de
respondenten die aangeeft geen financiële beslommeringen te hebben, ook geen redenen tot
bezorgdheid voor online aankopen heeft. Dit is beduidend hoger dan andere categorieën van
respondenten, die het bijvoorbeeld financieel zeer zwaar hebben (18%).
Uit het onderzoek blijkt tevens dat respondenten met een hogere aankoopfrequentie meer
redenen tot bezorgdheid vertonen dan andere respondenten. Ongeveer 13% van de gebruikers
met een zeer hoge aankoopfrequentie geven aan bezorgd te zijn, vergeleken met de
respondenten met een zeer lage aankoopfrequentie (24% heeft geen reden tot bezorgdheid).
Dit heeft vermoedelijk te maken met het feit dat hoge frequentie kopers/gebruikers blootgesteld
worden aan meer problemen of risico’s bij hun online activiteiten en deze problemen/risico’s ook
vaker tegenkomen.
Tenslotte geeft een groter deel van de respondenten (23%), wonend in een plattelandsgebied,
aan geen reden tot bezorgheid te kennen vergeleken met zij die wonen in een stedelijke zone
(18%) of metropolitane zone (15%). En hoe meer men reist, hoe groter de bezorgdheid in
verband met online aankopen.
Bovenstaande analyse doet natuurlijk niets af aan de vaststelling dat de overgrote meerderheid
van de respondenten één of meerdere redenen tot bezorgdheid heeft bij online aankopen in de
thuismarkt. Op het niveau van de EU28 is de grootste reden tot bezorgdheid de vrees dat
persoonlijke gegevens misbruikt kunnen worden (30%). Andere redenen die met vertrouwen te
maken hebben worden minder vaak vernoemd. Andere bronnen van bezorgdheid betreffen de
vrees dat verkeerde of beschadigde producten worden geleverd (26%), dat betaalkaarten
worden gestolen (26%), dat de vervanging of herstelling van een defect product niet
gemakkelijk is (24%), dat het retourneren niet vlot verloopt (22%), dat de leveringstermijnen
lang zijn (18%) of dat producten helemaal niet worden geleverd (17%).
E-commerce
182
5.4.2 Drempels bij grensoverschrijdende e-commerce
Dezelfde vraag naar bezorgdheden werd ook aan alle EU28 online respondenten gesteld in het
kader van grensoverschrijdende aankopen. Ook hier werd de respondenten gevraagd om te
maximaal vijf mogelijke antwoorden op te geven, zij het op een totaal van 23 mogelijke opties
van antwoord.
Op het niveau van de EU28 gaf 14% van de respondenten te kennen geen bezorgdheden te
hebben. Dit is iets minder dan het aandeel respondenten dat aangaf geen reden tot
bezorgdheid te hebben voor online aankopen in de thuismarkt (19%). Concluderend stelt de
Europese Commissie vast dat voor de verschillende socio-demografische categorieën dezelfde
trends kunnen waargenomen worden als voor de online thuismarktaankopen, zij het minder
opvallend.
Dezelfde groepen respondenten stellen zich geen vragen bij online aankopen: de oudste
leeftijdsgroep (15% bij de 55+ versus 12% bij de 18-24 jarigen), lager opgeleide respondenten
(15% versus 12% bij de masteropleidingen), financieel vermogende respondenten (17% versus
15% van de respondenten die het financieel niet erg breed hebben), gebruikers met een lage
aankoopfrequentie (18% versus 10% voor respondenten met een hoge aankoopfrequentie),
respondenten wonend in plattelandsgebieden (16% heeft geen bezorgdheden versus 12% van
de respondenten in een metropolitane zone) en tenslotte respondenten die weinig reizen (16%
heeft geen vragen versus 11% bij veel bereisde respondenten).
Desalniettemin verklaart 86% van alle EU28 respondenten één of andere reden tot bezorgdheid
te hebben bij grensoverschrijdende aankopen. Bij cross-border aankopen domineren de
motieven in verband met leveringen. Meer concreet heeft ongeveer één vierde van de
respondenten (27%) een reden van bezorgdheid over hoge leveringskosten, hoge retour
verzendkosten (24%) en lange leveringstermijnen (23%). Ongeveer één op vijf respondenten
gaf uiting aan een vorm van vrees over consumentenrechten en compensaties (23%) als zijnde
problemen die moeilijker op te lossen zijn in geval van grensoverschrijdende aankopen, of
vreest dat de vervanging of herstelling van een defect product (20%) en het retourneren alsook
bekomen van een terugbetaling (20%) moeilijker verloopt. Een kleinere groep van
respondenten is bezorgd dat persoonlijke data misbruikt zullen worden (18%) of dat details van
de betaling gestolen worden (17%), hetgeen beduidend lager is dan bij online aankopen in de
thuismarkt waar deze bezorgdheden in de top 3 figureren met respectievelijk 30% en 26% van
de respondenten.
Concluderend kan vastgesteld worden dat drempels voor online aankopen in de thuismarkt
gedomineerd worden door bezorgdheden in verband met vertrouwen en betaling, terwijl de
voornaamste bron van bezorgdheid bij cross-border aankopen gecentreerd is rond
leveringsvoorwaarden (hetgeen te maken heeft met grote rol die de fysieke afstand hier speelt).
Bezorgdheden rond consumentenrechten en compensaties scoren gelijkwaardig relatief hoog
bij thuis- en cross-border aankopen.
Het onderzoek van de Europese Commissie heeft ook aandacht besteed aan effectief
ondervonden problemen bij online aankopen (gerealiseerd gedurende de laatste 12 maanden).
Het grootste probleem is de lange leveringstermijn (17% van de respondenten), gevolgd door
een serie van problemen die te maken hebben met de conformiteit van het aangekochte
product met het geadverteerde product: 15% van de respondenten geeft aan dat het
aangekochte product niet de kwaliteit biedt die beloofd is, 14% maakt gewag van defecte
producten, 13% meldt de levering van verkeerde producten en eveneens 13% meldt dat er
helemaal niet werd geleverd. Verder geeft 12% aan dat de klantendienstverlening ondermaats
E-commerce
183
is. Het onderzoek geeft ook mee dat de aard en de intensiteit van het probleem varieert met het
type van product dat wordt aangekocht (goederen en offline diensten, online diensten en
digitale content). In België gaf 13% van de respondenten aan een probleem te hebben gehad
met online aankopen. Ook hier geven de respondenten de lange leveringstermijnen (25%) op
als het grootste effectieve probleem, gevolgd door conformiteitsproblemen (gebrekkige kwaliteit:
16%, defect: 14%, verkeerde product: 14%) allerhande met het aangekochte product.
5.5 Het belang van een adaptieve regelgeving
Innovatie en technologische ontwikkelingen enerzijds en regelgeving anderzijds staan meestal
op gespannen voet. Regelgeving is immers vaak definitief zonder veel flexibiliteit in zijn
toepassing. Regelgeving legt ook dikwijls ook zeer gedetailleerde en technische normen op die
geen ruimte laten voor innovatieve concepten. De overheid moet daarom meer oog hebben
voor regelgeving die meeademt met de snelheid van technologie, zich de praktijk van regelluwe
zones en experimentwetgeving eigen maken, zich meer gedragen als een volwaardige
kennisspeler en Europese regelgeving correct en tijdig omzetten.
5.5.1 Regelgeving die innovatie omarmt
De samenleving is volop in beweging. In een hoog tempo ontstaan nieuwe technologieën,
innovatieve praktijken, nieuwe businessmodellen en nieuwe samenwerkingsvormen als
antwoord op diverse uitdagingen en opportuniteiten240. Technologische en maatschappelijke
ontwikkelingen en (systeem)innovaties vragen vaak om nieuwe regelgeving of dagen
bestaande beleidsinstrumenten, reguleringskaders of zelfs beleidsregimes (de wijze waarop
taken, rollen en verantwoordelijkheden verdeeld en belegd zijn) en beleidsdoelen uit. Wanneer
innovaties niet goed lijken te passen in bestaande reguleringskaders, ontstaat onzekerheid over
de toelaatbaarheid van de innovatie en/of de toepasbaarheid van de regulering en remt dit de
ontwikkeling ervan. De vraag is dan ook dat de regelgeving het tempo van de technologische
en maatschappelijke ontwikkelingen zou volgen en niet achterop hinkt. Want wanneer
wetgeving achterop loopt, ontstaan fricties tussen regelgeving en innovaties en bevat de
regelgeving vaak voorwaarden en criteria die onaangepast zijn voor nieuwe ideeën en
ontwikkelingen en deze belemmeren. Voorbeelden hiervan zijn de arbeidswetgeving rond
nachtarbeid in de e-commerce en de regelgeving rond de drones, die in België ruim na de
meeste landen tot stand kwamen. Snelheid en een aangepast regelgevend kader zijn net
essentieel om de sociale en economische voordelen van belangrijke technologische en
maatschappelijke innovaties te benutten. Een belangrijke opdracht voor de overheid is om deze
ontwikkelingen mee te sturen, te ondersteunen en te begeleiden. De SERV heeft zich in
antwoord241 op een adviesvraag van de Vlaamse regering over structurele initiatieven die in de
pijplijn zitten (zoals regelgeving met een lager detailniveau, de ontwikkeling van een
noodzakelijkheidstoets, het stimuleren van het gebruik van niet-dwingende beleidsinstrumenten,
de introductie van vaste verandermomenten, het werken met experimentwetgeving of de
introductie van regelluwe zones) verdiept in vereenvoudigingsinitiatieven van de Vlaamse
regering, experimentwetgeving en regelluwe zones en samen met andere adviesraden
voorstellen geformuleerd om in concrete regelgeving de regeldruk te verlagen.
240
SERV, SERV-Platformtekst 2030, 2016
241 SERV, advies over betere regelgeving: prioritaire voorstellen, 31 oktober 2016; SERV, advies over
experimentwetgeving en regelluwe zones, 31 oktober 2016; SERV, advies over vaste verandermomenten, 31 oktober 2016
E-commerce
184
Een belangrijke uitdaging is dan ook om een andere manier te vinden om in (het maken van)
regelgeving beter om te gaan met de inherente onzekerheid en snelheid van innovaties.
Mogelijke oplossingen zijn:
het updaten van regelgeving forceren door de geldigheidsduur ervan te beperken. Veel
wetgeving wort immer geschreven alsof die permanent zou zijn terwijl in de praktijk vaak
diverse ontwikkelingen nopen tot regelmatige aanpassingen. Het tijdelijk karakter van
regelgeving zou dan moeten helpen om te verzekeren dat regelgeving actueel en effectief
blijft, innovatievriendelijk is en open staat voor nieuwe technologische ontwikkelingen.
de noodzaak tot aanpassing van regelgeving verminderen door flexibele en adaptieve
regelgeving. De idee is dat technologische en andere ontwikkelingen moeten kunnen
worden bijgehouden zonder dat de regelgeving zelf moet worden aangepast. Adaptief
verwijst naar het vermogen om snel te reageren op nieuwe veranderingen en om snel meer
informatie over die veranderingen te verwerven. Een voorbeeld zijn bepalingen die ervoor
zorgen dat wetgeving automatisch wordt aangepast aan nieuwe informatie en
ontwikkelingen (bv. in de milieuwetgeving: het concept van best beschikbare technieken; in
de energiewetgeving: de automatische aanpassing van de hoogte van subsidies voor
hernieuwbare energie aan informatie over onrendabele toppen). Flexibel houdt in dat er
meer keuzevrijheid is voor de doelgroepen zelf over de keuze van de technologieën of
manier van werken en soms ook over het tijdstip waarop innovaties of nieuwe werkwijzen
worden ingevoerd. Het impliceert dat regelgeving minder gedetailleerd is en
technologieneutraal geformuleerd wordt, en meer handelingsvrijheid geeft over hoe
beoogde resultaten of doelstellingen worden gehaald. Dat vermijdt dat het regelgevend
kader de iure of de facto een bepaalde technologie invulling of wijze van naleving
voorschrijft die geen ruimte laat voor alternatieven. Het maakt meer kosteneffectieve,
creatieve en innovatieve concepten en oplossingen mogelijk. Voorbeelden zijn
prestatiestandaarden en open normen die niet de middelen of procedures maar enkel de te
bereiken doelstellingen voorschrijven, systemen gebaseerd op een of andere vorm van
‘right te challenge’ (een vrijstelling op bestaande regels op voorwaarde dat de aanvrager
aantoont dat hij de beoogde outcome kan overschrijden of er op een andere manier kan
aan voldoen dan door de wetgeving voorgeschreven) en in bepaalde gevallen alternatieve
regulering zoals via economische beleidsinstrumenten of convenanten.
werken met experimenten die na evaluatie de basis vormen om nieuwe wetgeving te
maken of bestaande wetgeving aan te passen. Een andere oplossing is om mechanismen
in te voeren die toelaten om in een experimentele setting te werken en om na evaluatie
wetgeving te maken of bestaande wetgeving aan te passen. Wetgeving maken is dan meer
‘al zoekend en leren’ in een tijdelijke en beperkte setting in plaats van ‘once and for all’.
Vaak wordt deze experimenteerruimte gecreëerd door bepaalde regels tijdelijk buiten
werking te stellen of anders in te vullen (regelluwe proeftuinen). Experimentwetgeving en
regelluwe zones hebben diverse functies: innovatie stimuleren (uittesten nieuwe
concepten, ideeën en praktijken in reële omstandigheden), ruimte voor onderbouwen en
leren met het oog op betere beleidsbeslissingen en betere wetgevingskwaliteit (verzamelen
van informatie over de impact en effecten van bepaalde initiatieven en regelgeving),
faciliteren van consensus en creëren van maatschappelijk draagvlak, verminderen van
regeldruk en reparatiewetgeving.
E-commerce
185
5.5.2 Besturen is vooruitzien
Om snel en efficiënt in te spelen op nieuwe innovatieve concepten en technologische
ontwikkelingen is er nood aan een kennisgedreven overheid.
Beleidsmakers (overheid), onderzoekers (fundamenteel en toegepast) en praktijk (bedrijven)
zijn nog te vaak geïsoleerd bezig. Door kansen te scheppen en een platform te bieden voor
multidisciplinaire samenwerking kan de overheid tijdig inspelen op innovaties en nieuwe
ontwikkelingen met nieuwe wet- en regelgeving. Intensivering van de samenwerking tussen
kennisinstellingen, overheden en bedrijven (open innovatiemodel) in de ontwikkelingsfase kan
bovendien veel latere hobbels voorkomen en bijdragen aan minder, betere en meer passende
wet- en regelgeving. De overheid dient met andere woorden meer nadrukkelijk onderdeel zijn
van de innovatiedynamiek. Door gerichte kennisvragen te stellen kan de dynamiek van
innovatie in kaart gebracht worden en kan er geanticipeerd worden op de benodigde
beleidsinnovatie. Hieronder worden enkele kennisvragen voorgesteld die een zicht bieden op
de innovatiedynamiek.
Tabel 18: Enkele kennisvragen die zicht bieden op de innovatiedynamiek
Technologie in kaart
Kennisvragen Welke technologieën en technologische systemen spelen een rol?
Om welke fase van ontwikkeling gaat het?
Hoe snel gaan de technologische ontwikkelingen?
Welke visies en verwachtingen spelen een rol?
Welke technologische alternatieven zijn er?
Actoren in kaart
Kennisvragen Wie zijn de technologie-aanjagers?
Wie zijn de gebruikers?
Wie zijn de technologieregulatoren?
Zijn er tegenstanders en wat zijn hun visies en belangen?
Hoe gaan voor- en tegenstanders met elkaar om?
Maatschappelijke kwesties in kaart
Kennisvragen Welke kansen en risico’s spelen er?
Welke waarden en normen zijn in het geding?
Welke maatschappelijke doelen spelen een rol?
Hoe urgent zijn de kwesties?
Hoe verloop het publieke en politieke debat?
5.5.3 Snellere en efficiëntere omzetting/uitvoering Europese regelgeving
Er werd in dit rapport reeds uitvoerig toegelicht dat e-commerce hoofdzakelijk een Europese
legistieke aangelegenheid is, die ofwel rechtstreeks van toepassing is in nationale wetgeving
ofwel door de lidstaten in nationale wetgeving moet worden omgezet. Europa heeft/zal in het
kader van een strategie voor een eengemaakte digitale markt heel wat wetgevende initiatieven
ontplooid/nog ontplooien. Het is zaak voor de Belgische overheden242 om snel op de bal te
242
Zie ook http://www.senate.be/actueel/homepage/Informatieverslagen/6-131-2.pdf Belgische Senaat, Zitting 2014-2015, Verzoek tot het opstellen van een informatieverslag over de omzetting van het recht van de Europese Unie in Belgisch recht, verslag namens de Commissie voor de transversale aangelegenheden – gewestbevoegdheden - uitgebracht door de dames De Sutter, Lambelin en Turan en de heren Vanlouwe, Verstreken en Wahl, 6-131/2, 18 mei 2015
E-commerce
186
spelen en efficiënt de Europese regelgeving om te zetten in nationale wetgeving of tijdig
voorbereidende maatregelen te treffen voor de tenuitvoerlegging van Europese regelgeving.
Veel EU-regelgeving wordt in Europa mede of geheel door lokale en regionale overheden
uitgevoerd. Dit biedt opportuniteiten, maar creëert ook risico’s zoals toegenomen kansen op
boetes, vernietigen van besluiten en imagoschade ten gevolge van implementatieproblematiek.
De correcte en tijdige implementatie van Europese regelgeving blijkt ook voor België een
probleem te zijn. Uit het Scorebord van de Interne Markt243 blijkt dat België kampt met een
omzettingsachterstand van 1,1% (het percentage interne marktrichtlijnen dat niet op tijd in
nationaal recht is omgezet) tegenover het EU-gemiddelde van 0,7% en het vooropgestelde doel
van 0,5% van de Single Market Act. België is daarmee één van de 12 lidstaten waar deze score
slechter is geworden en belandt voor het eerst sinds mei 2014 weer in de rode zone. Het aantal
lopende inbreukprocedures bedraagt 37 zaken (2 nieuwe zaken en 5 zaken gesloten)
tegenover het Europees gemiddelde van 26 zaken. Een recent concreet negatief voorbeeld244 is
de omzetting van de Richtlijn 2014/61/EG van 15 mei 2014 inzake maatregelen ter verlaging
van de kosten van de aanleg van elektronische communicatienetwerken met hoge snelheid. De
lidstaten moesten deze richtlijn tegen uiterlijk 1 januari 2016 omzetten en deze nationale
bepalingen moesten op 1 juli 2016 in werking treden. België voldeed niet aan deze timing zodat
op 23 maart 2016 een inbreukdossier werd opgestart door de Europese Commissie. Een recent
goed voorbeeld van een tijdige voorbereiding met het oog op de tenuitvoerlegging van
Europese regelgeving betreft het dossier van de Algemene Verordening
Gegevensbescherming245 (zie het rapport voor meer info). Deze Verordening wil de
gegevensbescherming in de Europese lidstaten harmoniseren. De Verordening is in werking
getreden op 24 mei 2016 en moet toegepast worden vanaf 25 mei 2018. De tussenperiode tot
24 mei 2018 fungeert als termijn voor de tenuitvoerlegging en dus uitvoering van de
verordening. Tijdens die periode hebben de lidstaten niet alleen de positieve verplichting om
alle nodige uitvoeringsmaatregelen te nemen maar ook de negatieve verplichting om geen
maatregelen uit te vaardigen die het door de verordening beoogde resultaat ernstig in gevaar
zouden brengen. Daarom heeft de Vlaamse regering reeds op 2 december 2016 haar
goedkeuring gehecht aan een conceptnota246 die de aanpak van de aanpassing van de
Vlaamse regelgeving aan de Algemene Verordening uit de doeken doet.
Correcte en tijdige implementatie van Europese regelgeving in alle EU lidstaten is nochtans in
meerdere opzichten een belangrijke doelstelling. Ten eerste garandeert het de uniformiteit en
effectiviteit van de Europese Gemeenschap omdat het een gelijke wettelijke basis creëert in alle
lidstaten. Daarnaast draagt een goede implementatieperformance bij tot de geloofwaardigheid
en legitimiteit van de lidstaten zelf. Ten derde gaat het ook om de kwaliteit en het respecteren
van de democratische besluitvorming binnen het omzettingsproces. De Europese burgers
243
Verslagperiode 2015, 15 juli 2016. Het Scorebord van de Interne Markt dat alleen online beschikbaar is, behandelt 13 verschillende instrumenten en wordt jaarlijks bijgewerkt (behalve de statistieken over omzetting en inbreukprocedures, die tweemaal per jaar worden bijgewerkt).
244 Conceptnota aan de Vlaamse regering betreffende de aanleg elektronische communicatienetwerken met hoge
snelheid (BBC-richtlijn), VR 2016 1609 DOC.0972/1BIS; ontwerp van samenwerkingsakkoord in het kader van Richtlijn 2014/61/EU inzake maatregelen ter verlaging van de kosten van de aanleg van elektronische-communicatienetwerken met hoge snelheid, VR 2016 3009 DOC. 1022/1 en DOC. 1022/2
245 Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de
bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (Voor de EER relevante tekst), PB L 119, 4 mei 2016
246 VR 2016 0212 DOC.1325/1
E-commerce
187
moeten zich bewust worden van het belang van het recht van de Europese Unie voor hun
dagelijks leven vooral door hun te betrekken bij de totstandkoming van het Europees project.
Met andere woorden, zowel vanuit juridisch als vanuit politiek oogpunt is implementatie van
groot belang.
5.6 Logistiek en distributie
5.6.1 Enkele facts en vaststellingen
De meest gebruikte methode van levering na een online bestelling is levering aan huis. Volgens
Comeos kiest 7 op de 10 online kopers voor bezorging aan huis. Dit wordt verzorgd door de
Belgische Post (Bpost) of door een koerier (PostNL, TNT, Post Pakket Service, DHL, UPS,
DMS Express, Europatrans, FedEx Express, DPD Belgium…).
Het afhalen van online bestelde producten bij afhaalpunten (zogenaamde pick-up points) was
zeer gangbaar in België, maar deze manier van bezorging neemt af aan populariteit. Een
netwerk van dergelijke afhaalpunten wordt aangeboden door bijvoorbeeld Kiala, UPS, DPD en
de Belgische Post (bpack@bpost postpunten). Begin 2014 werd een nieuw netwerk gelanceerd,
Kariboo. Verder maken grote retailers als IKEA, Makro, Colruyt, Delhaize, Decathlon,
Mediamarkt en andere gebruik van distributie via eigen winkels.
Coolblue kondigde eind maart 2016 aan om pakketjes op een recordtempo aan huis te leveren.
Coolblue zou van plan zijn om 8.000 mini-magazijnen te openen over België en Nederland. Die
magazijnen zouden zich in huis zelf bevinden. “Via deze weg duurt het amper 30 minuten om
een pakje in huis te halen," verklaart Coolblue CEO Pieter Zwart. Minimagazijnen nemen de
vorm aan van een woongedeelte (hal, zolder, woonkamer,…) waarin ruimte aanwezig is om
pakketten op te slaan. Daartegenover voorziet Coolblue in een interieurpakket om de voorziene
ruimte in te richten en een korting voor de huismagazijnier op het gehele assortiment.
Vanaf eind augustus 2014 startte Coolblue met een test via PostNL voor zondagleveringen in
België. Een ander Nederlands voorbeeld is Dynalogic dat vanaf 1 juni 2015 zondagleveringen
verzorgt in de Benelux. Ook Belgische ondernemingen, zoals Vandenborre via Bpost, zitten in
een testfase met zondagleveringen.
Comeos wijst erop dat het leveren van pakketjes aan de consument een dure aangelegenheid
blijft in België. Wie bijvoorbeeld een pakket van twee kilo van Brussel naar Wenen verstuurt,
betaalt 32 €, terwijl de omgekeerde weg van Wenen naar Brussel de verzender ‘slechts’ 14 €
kost. Handelaars zoeken dan ook alternatieven: van fietskoeriers tot experimenten met Uber
(taxi- en autodeelmarkt) of Crowdsourced Delivery, waarbij iedereen met een smart phone en
een fiets of auto koerier kan spelen, door onderweg pakketjes op te pikken en af te leveren.
5.6.2 De belangrijkste trends in de logistiek247
De klant trekt de keten
De planning van de supply chain wordt fundamenteel op zijn kop gezet door een beweging
waarbij de klant steeds meer centraal staat. De klant is steeds beter geïnformeerd of wil steeds
beter geïnformeerd worden. Daarbij maakt hij gebruik van de aanwezige techniek. Het is
247
Meeuwsen, J. Toekomstmuziek: welke logistieke trends worden realiteit in Logistics in Belgium, De professionele jaargids voor de logistiek, 2016
E-commerce
188
makkelijk om contact te krijgen met andere gebruikers via social media (Facebook, Twitter,
enz.) en gespecialiseerde websites. Customer centricity maakt dat productiebedrijven en
dienstenorganisaties focussen op de wensen van de klant en dat vraagt een grote flexibiliteit in
alle processen. Dit geldt ook voor de logistiek dat een nog belangrijkere rol te vervullen krijgt.
Dit is duidelijk te zien in de e-fulfilment – de niche in de logistiek verbonden aan e-commerce
die het sterkst groeit. Klanten willen kopen waar en wanneer ze willen, ze kunnen kiezen uit een
resem leveringsmethoden, als het product niet bevalt, sturen ze het gewoon terug en dat alles
liefst zonder kosten. Logistieke dienstverleners, transporteurs en al wie betrokken is in de e-
commerce zet zich in om aan de eisen van de klant tegemoet te komen. En als het toch niet
voldoende is (te duur, te traag, te veel fouten) zullen de e-commerce bedrijven zoals Amazon
steeds grotere stukken logistiek zelf uitvoeren.
Big data
De hele leveringsketen zal op zoek gaan naar manieren om de wensen van de klant zo vroeg
mogelijk te detecteren om zelf zo veel mogelijk tijd te krijgen om zich voor te bereiden en juist te
reageren. Spelers die rechtstreeks in contact staan met de klant, willen zelf trends en evoluties
detecteren door de activiteit van de consument op het internet en de sociale media te
analyseren. De hoeveelheid die zal verzameld worden over consumentengedrag en nieuwe
tendensen zal immens zijn. In haar mededeling van 19 april 2016248 onderstreept de Europese
Commissie het belang van big data voor kennisdeling, onderzoek en overheidsbeleid. De
capaciteit om "big data" te analyseren en benutten, is over de hele wereld van invloed op de
economie en de samenleving, en biedt mogelijkheden voor belangrijke vernieuwingen op
industrieel en sociaal vlak.
Internet of Things (zie ook supra)
Allerlei toestellen, voertuigen, apparaten zullen gaan communiceren met elkaar en met centrale
servers over hun eigen toestand. Op die manier zal bijvoorbeeld automatisch een preventief
onderhoud gepland kunnen worden. Zoiets heeft een zeer grote impact op de distributiecentra
met wisselstukken. In België bevinden zich een hele resem van dergelijke grote magazijnen met
onderdelen bestemd voor de Europese markt, en soms zelfs met verantwoordelijkheid voor de
hele wereld. Denk maar aan TVH, Scania, Atlas Copco, Mazak, enz. Voor hen zal de impact
van Internet of Things zich snel doen gevoelen. Tegelijk opent die tendens ook nieuwe
mogelijkheden voor de logistiek zelf. Track&Trace zal nog veel gedetailleerder kunnen
gebeuren wanneer nog meer sensoren de stroom van goederen detecteren en monitoren.
Voorraadniveau kunnen betere opgevolgd worden. Dat kan de planning alleen maar verbeteren
en tegelijk de risico’s beter beheersbaar maken.
Automatisering
Magazijnen zullen steeds vaker volledig geautomatiseerd worden. Magazijnen zullen steeds
meer hoge dozen worden waar steeds minder nood is aan menselijke arbeid. Pallets, kisten en
rekken komen automatisch uit de donkere ruimte naar een minimaal aantal pickers en
verdwijnen ook weer vanzelf. De picker wordt ondersteund met alle mogelijke middelen om de
efficiëntie en de kwaliteit te verzekeren: pick to light (pick to light komt voornamelijk in
aanmerking voor item-picking van kleingoed in doorrolstellingen of legborden. Het wordt vooral
248
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's, Europees cloudinitiatief - Bouwen aan een concurrentiële data- en kenniseconomie in Europa, COM(2016) 178 final, 19 april 2016
E-commerce
189
toegepast als de pickdichtheid hoog tot zeer hoog is, dat wil zeggen bij kleinere locaties die
dicht bij elkaar liggen. Bij PTL hoeft de orderverzamelaar niet naar de locatie te zoeken. Het
systeem geeft met lampjes aan waar de orderverzamelaar moet zijn), put to light (in put-to-light
systemen instrueren licht displays de operator wanneer en hoe voorraden aan orders moeten
gekoppeld worden, hetgeen een efficiënte picking vanuit de voorraden toelaat. De operator
scant elk product and flashing licht displays op elke locatie geven aan welke containers een
specifiek product vereisen en hoeveel. Geconfirmeerde puts worden in rela time geupdated in
het netwerksysteem), voice picking (voice technologie kan in principe gebruikt worden voor alle
bedrijfsprocessen in een magazijn. Het meeste geschikte magazijnproces om mee van start te
gaan is het verzamelen van orders of order picking. Voice technologie betekent voice gestuurd
werken in een magazijn. Hiervoor wordt gebruikt gemaakt van een draagbare computer met
een koptelefoon (headset) en microfoon. De magazijnier kan op heel natuurlijke wijze
gesproken instructies ontvangen en mondeling opdrachten confirmeren bij het Warehouse
Management Systeem (softwarepakket dat helpt bij het beheren van een magazijn). De
communicatie tussen de wearable computer en het WMS vindt plaats via het standaard RF
netwerk dat in het bedrijf reeds aanwezig is), smart glasses (Smart glasses worden gebruikt om
handmatige orderverzamel- en sorteerprocessen te ondersteunen. Een smart glass is een
voorbeeld van ‘augmented reality’: het realtime combineren van reële en virtuele elementen.
Specifiek voor een smart glass is het gebruik als ‘wearable’ en de projectie van het virtuele
beeld in een optisch scherm. De smart glass lijkt een alternatief voor distributieprocessen die te
kleinschalig of te wisselend zijn voor operationele automatisering of pick-to-light en sort-to-light-
systemen. Een smart glass combineert namelijk de mogelijkheden van een handsfree
aansturing (zoals bij pick-by-voice) met een visuele sorteertechniek (zoals bij put-to-light).
Vision picking wordt het ook wel genoemd), RFIF (Radio Frequency Identification is een
technologie die het mogelijk maakt om producten, dieren en personen op afstand uniek te
identificeren via een op afstand uitleesbare radiografische streepjescode). RF staat voor het
frequentiebereik van 300 Hz tot 3000 GHz, het radiospectrum. De technologie kan unieke
codes over afstanden versturen en uitlezen), enz. De combinatie van bestaande technologieën
moet de hele werking naar een hoger niveau tillen.
City logistics
Een gevolg van de opkomst van e-commerce laat zich voelen in de steden: steeds meer kleine
voertuigen brengen individuele pakjes naar mensen thuis. Betrokken partijen – fabrikanten,
distributeurs, logistieke dienstverleners en transporteurs – zijn echter op zoek naar manieren
om hierin kosten te besparen en de kwaliteit te verhogen. Die tendens geldt ook voor de
bevoorrading van de winkels in de stad. Eén manier om dat te doen zijn magazijnen in of
dichtbij de stad waar leveringen van verschillende partijen worden geconsolideerd en verdeeld
over de verschillende wijken. Het gaat om een heel nieuwe markt waar de vastgoedsector
brood in ziet. Het gaat dan niet meer om grote gebouwen van vele vierkante meters, maar
eerder om kleine gebouwen op een ideale locatie. Maar ook het transport zelf zal veranderen:
bundelen om samen te transporteren, afhaalpunten, pakjesautomaten, kleinere voertuigen,
fietsen, enz.
Zonder chauffeur
De doorbraak van automatisch geleide voertuigen (AGV’s) in magazijnen is een feit. Voertuigen
zonder chauffeur zorgen steeds meer voor routinetaken en monotone interne transporten
tussen productiehal en magazijn. Tegelijk gaan de pioniers nog een stuk verder. Het samenspel
tussen de automatische voertuigen wordt gesofisticeerder. De magazijntrucks geven ladingen
E-commerce
190
aan elkaar door, ze werken samen met transportbanden en conveyors, communiceren met
deuren en liften.
Warehouse of the future
Bedrijven die nu nieuwe magazijnen bouwen, willen zeker weten dat ze aan de vereisten van de
toekomst zullen voldoen. Flexibiliteit is daarbij een sleutelwoord. Flexibiliteit in de eerste plaats
op het vlak van aan- en afvoer van goederen. De mobiliteitsproblemen in de drukke regio’s van
ons land, maken dat steeds meer spelers opteren voor een multimodale ontsluiting waarbij
zowel de weg, als het spoor en het water kunnen dienen om het magazijn te bevoorraden.
Tegelijk willen bedrijven flexibiliteit in de dimensie van het distributiecentrum. Amazon zweert
bijvoorbeeld zweert enerzijds bij de zeer grote gebouwen met een oppervlakte van 200.000 m2,
maar tegelijk heeft het nood aan kleinere crossdocks dicht bij de plaats van uitlevering en zelfs
hele kleine hubs in de stadscentra.
Terug naar Europa
De noodzaak om flexibel in te spelen op de wensen van de consumenten maakt dat heel wat
bedrijven hun productiestrategie herbekijken. Waar ze vroeger omwille van de kosten fabrieken
openden in China en Zuidoost-Azië, merken ze nu dat de verre afstand een hinderpaal vormt
om goed te kunnen inspelen op de steeds grilligere consument. De massaproductie blijft aan de
Stille Oceaan, maar hun agile factories komen in het Oude Continent. Dat heeft enerzijds een
impact op het transport van afgewerkte goederen, waarbij de trein volgens experts aan belang
kan winnen. Als de tendens zich doorzet, zal het ook een negatieve impact hebben op het
volume containers dat via de diepzeehavens ons land binnenkomt. Tegelijk is er een tendens
dat Aziatische bedrijven en in het bijzonder de e-commercebedrijven uit China naar Europa
lonken als een aanlokkelijke afzetmarkt. Dat brengt ook weer logistieke activiteiten in België met
zich mee.
Groene logistiek
Duurzaamheid blijft een noodzakelijke voorwaarde. Consumenten en overheden oefenen druk
uit om de bedrijfsprestaties op het vlak van milieu en het respect voor mens en omgeving te
verbeteren. Het nieuwe magazijn van Nike is een voorbeeld bij uitstek in ons land met een
volledige energieonafhankelijkheid (wind- en zonne-energie, koude-warmteopslag,
biomassaverbranding), slimme verlichting, een gesloten watercircuit, recyclage van verpakking,
enz.
Uberization
Het succes van Uber in de markt van het vervoer van personen of Airbnb in de huisvesting
hebben logistieke specialisten aan het denken gezet, en met name de vraag of ook de logistiek
of het transport van pakjes en goederen niet kan uitgevoerd worden door de consumenten zelf.
Er worden steeds meer projecten gelanceerd om dit uit te testen. DHL is bijvoorbeeld in
Stockholm met een dergelijke dienstverlening begonnen waarbij consumenten via de app
MyWays kunnen aangeven hoe ze zelf pakjes willen ontvangen, maar zich ook kandidaat
kunnen stellen om pakjes te gaan leveren. De bezwaren die thans opgeld maken voor Uber en
Airbnb (valse concurrentie door het niet volgen van bestaande reglementering) kan
mogelijkerwijze ook gaan spelen voor de sectoren van de logistiek en transport.
E-commerce
191
5.6.3 Logistiek marktaandeel en organisatie van toekomstgerichte stadsdistributie
Logistiek marktaandeel
In e-commerce is het logistieke gebeuren van essentieel belang. Op het web is doorgaans niet
het aangeboden product noch de prijs doorslaggevend, maar wel de dienstverlening die gelinkt
is aan het aangekochte product. Hoe snel kan het product geleverd worden? Hoe betrouwbaar
is het betaalsysteem? Hoe goed is de dienst naverkoop? Het is dus van belang te investeren in
die “service” om meerwaarde te creëren.
Een eerste vraag is of Vlaanderen haar rol van logistiek centrum ook kan spelen in de wereld
van e-commerce. België heeft alleszins een sterke inhaalbeweging ingezet op het vlak van de
internethandel (€8,2 miljard in 2015, een groei van 34,2%; in 2016 wordt een verdere groei
verwacht tot €9,6 miljard, een groei van 16,5%). In 2015 was e-commerce in België goed voor
een aandeel van 4,5% van de totaalomzet van de retail. Hiermee hinkt België achterop ten
opzichte van onze buurlanden waar de omzet zich situeert tussen 7 tot 14% (bijvoorbeeld
Nederland 8,9%) en ten opzichte van de Scandinavische landen (Denemarken 24%, Finland
8,2%). De sterke groei in de laatste jaren laat niettemin uitschijnen dat het potentieel voor e-
commerce in België veelbelovend is. Daarbij komt nog dat de infrastructuur aanwezig is om een
goede dienstverlening uit te werken.
Vanuit logistiek oogpunt speelt Vlaanderen op dit ogenblik echter minder mee: een groot deel
van onze online aankopen wordt verzonden vanuit e-distributiecentra in de buurlanden. Uit de
tweede editie van de Becommerce Cross-Border Summit blijkt dat de 100 belangrijkste
webwinkels in België samen een omzet van 2,6 miljard euro voor 2014-2015, tegenover 1,1
miljard euro het jaar daarvoor. De BeShopping 100 studie toont aan dat deze omzet nog voor
bijna 72% op buitenlandse webwinkels wordt gerealiseerd. De meeste online aankopen van
Belgische consumenten vinden plaats in buurlanden zoals Nederland, Duitsland en Frankrijk.
Ook Comeos, de federatie voor handel en diensten die ook de grootste webshops in België
vertegenwoordigt, geeft aan dat 53,7% van de online bestedingen in het buitenland worden
verwerkt. Vaak is de consument zich hiervan niet bewust want 32,5% van houders met een
domeinnaam .be is eigenlijk een buitenlandse speler. Bovendien bevindt ook de logistiek
achter Belgische webshops zich vaak in het buitenland. Onze gunstige logistieke positie tussen
belangrijke e-commerce afzetmarkten zoals Nederland, Duitsland en Frankrijk wordt niet
verzilverd. Een recente studie uitgevoerd door PwC in opdracht van het Vlaams Instituut voor
de Logistiek, toont aan dat Vlaanderen zich op de zesde plaats bevindt als ideale locatie voor e-
commerce distributiecentra ten opzichte van 44 West-Europese regio’s. Dit is op zich een zeer
goed resultaat maar het zijn allemaal aangrenzende, concurrerende regio’s die Vlaanderen
voorafgaan (Rheinland-Pfalz, Saarland, Wallonië, Zuid- en West-Nederland). Als voornaamste
oorzaken worden vernoemd de hoge loonkosten, de operationele kosten voor een Vlaams
distributiecentrum, logistieke competenties, de investeringsaantrekkelijkheid, het fileleed en het
gebrek aan bouwgronden en magazijnen (op de as Antwerpen-Brussel). Bovendien blijkt dat er
in 2015 een achteruitgang kan genoteerd worden in het aantrekken van aan e-commerce
gerelateerde directe buitenlandse investeringen in Vlaanderen, nl. van €606,9 miljoen249 in 2014
(21,9% van het totale bedrag van €2,77 miljard aan directe buitenlandse investeringen) naar
€237 miljoen in 2015 (8,8% van het totale bedrag van €2,7 miljard aan directe buitenlandse
249
Vlaams Parlement, Schriftelijke vraag nr. 566 van 9 juni 2016 van Lydia Peeters aan Philippe Muyters, Vlaams minister van Werk, Economie, Innovatie en Sport, Distributiecentra voor e-commerce –stand van zaken
E-commerce
192
investeringen). FIT hanteert drie categorieën e-commerce gerelateerde directe buitenlandse
investeringen: BDI omtrent elektronische handelsvoering (webshops, e-marketing, product
development, assortimentsbeheer) zelf, BDI omtrent (een onderdeel van) e-fulfilment250
(logistieke verwerking en levering van goederen, de afhandeling van teruggestuurde goederen,
stock management, enz.) en BDI aangaande innovatieve ondersteunende ICT-dienstverleners
(bedrijven die mee de omslag naar een digitalisering van de handel mogelijk maken). In 2014
en 2015 werden respectievelijk vijf en vier buitenlandse investerende bedrijven gedetecteerd
die – naast de klassieke verkoopkanalen – tevens zeer sterk gericht zijn op online verkoop. FIT
geeft aan dat door de sterke logistieke ligging van Vlaanderen in Europa en een sterke ICT
ecosfeer het vooral bedrijven zijn actief in (een onderdeel van) e-fulfilment of in ondersteunende
dienstverlening (ICT, marketing, consultancy,…), die naar boven komen. Het zwaartepunt van
het aantal jobs (724) en het investeringsbedrag (€198 miljoen) ligt in 2015 bij de projecten van
de categorie e-fulfiment en in 2014 bij de ondersteunende dienstverlening.
Tabel 19: BDI in e-commerce (2015)
Type proces Aantal BDI projecten Aantal jobs gecreëerd/aangekondigd
(voor zover gekend)
Geïnvesteerd investeringsbedrag (voor zover gekend)
2014 2015 2014 2015 2014 2015
E-fulfilment (Delivery, DC, Packaging,…)
7 10 308 724 €22.000.000 €198.000.000
Elektronische handelsvoering (online verkoop)
5 4 900 137 €79.000.000 €39.000.000
Ondersteuning e-commerce (ICT,…)
7 8 359 20 €505.880.000 Niet gekend
Totaal 19 22 1.567 881 €606.880.000 €237.000.000
Bron: FIT
Tabel 20: Onderverdeling e-commerce investeringsprojecten naar economische activiteit, 2015
Economische activiteit Aantal BDI projecten Aantal jobs gecreëerd/aangekondigd
(voor zover gekend)
Geïnvesteerd investeringsbedrag (voor
zover gekend)
Logistiek 9 705 €195.000.000
R&D 5 10 Niet gekend
Sales&Marketing 8 166 €42.000.000
Totaal 22 881 €237.000.000
Bron: FIT
Spreidt men de e-commerceprocessen uit over de relevante en verwante economische
activiteiten waarin de BDI door FIT worden geklasseerd (logistiek, R&D, sales&marketing,
manufacturing en HQ), dan blijkt dat 9 van de 10 projecten inzake “e-fulfilment” meteen ook
logistieke investeringsprojecten (eentje is een S&M investeringsproject) zijn. 5 van de 8
projecten van de categorie “ICT ondersteuning” zijn R&D investeringsprojecten (de 3 overige
zijn S&M investeringsprojecten). De 4 projecten van het type “elektronische handelsvoering”
250
Fulfilment voor een webwinkel betekent in wezen ervoor zorgen dat online bestelde producten ook daadwerkelijk bij de eindconsument aankomen (warehousing, services, distributie, retourzendingen)
E-commerce
193
vallen allen onder de activiteit “S&M”. Hierbij kan vastgesteld worden dat het zwaartepunt van
het aantal jobs (705) en het investeringsbedrag (€195.000.000) in 2015 duidelijk ligt in de
projecten met als economische activiteit “logistiek”.
De algemene teneur blijft dat de achterstand die de Belgische bedrijven de voorbije jaren
opliepen tegenover het buitenland niet snel zal weggewerkt worden. Er speelt immers het effect
van de ‘first mover advantage’ waardoor het voor de volgers zeer moeilijk en duur wordt om nog
marktaandeel te veroveren. Spelers als Bol.com, Coolblue, Zalando zijn intussen heel bekend
bij de consument en hebben een voorsprong op de Belgische bedrijven opgebouwd. Voor
webwinkels die zich specialiseren in bepaalde nicheproducten is de achterstand niet
onoverkomelijk en zijn er nog kansen weggelegd. Anders ligt het voor grote retailers met een
breed gamma producten, die moeten concurreren met spelers als Amazon of Zalando. De kloof
kan volgens specialisten nog gedicht worden maar zal heel wat inspanningen vergen. De
klappen zullen vooral vallen bij bedrijven die nauwelijks of geen e-commerce strategie hebben,
waartoe heel wat kleine retailers horen.
Toekomstgerichte stadsdistributie
Volgens een studie van ING251 kunnen stadsdistributiecentra een belangrijke rol spelen in de
toekomstige logistiek rond e-commerce. De wereld van logistieke dienstverleners actief in
stedelijke distributie verandert snel. Dit heeft alles te maken met maatschappelijke
doelstellingen op het gebied van duurzaamheid, maar vooral ook met de toenemende online
consumptie en de verschuiving die daardoor optreedt. Bovendien gaat de zoektocht naar
efficiëntie door. De transitie van fysiek naar online verandert de omvang en samenstelling van
de goederenstroom in stedelijke gebieden. Het toekomstige aanbod bestaat uit een kleiner
aantal traditionele winkels, waarbij de diversiteit per winkelgebied toeneemt (meer horeca,
leisure, zorg en kleine verkooppunten). De winkelstraat maakt deels plaats voor afhaalpunten
en levering aan huis, wat de ‘oude wereld’ vooral voor non-food producten, maar ook voor food-
producten verandert. Distributie in de steden wordt nog fijnmaziger, terwijl de zendingsgrootte
afneemt en de frequentie toeneemt. Snelheid van levering wordt een nog belangrijker criterium.
Producten waarvoor consumenten nog naar de binnenstad komen zijn vers en wisselen vaker
(juist de nieuwe producten willen consumenten zien) Hier zijn ook meer kleinere vrachtwagens
(grote bestelwagens) voor nodig, die steeds vaker elektrisch rijden. Tegelijkertijd groeit de vraag
naar betere logistieke oplossingen voor e-commerce. De opkomst van stedelijke distributie heeft
dan ook grote impact op het beleveren van consumenten. Distributie wordt steeds meer een
combinatie van belevering van winkels en distributie rechtstreeks naar de klant. Fabrikanten
gaan daarbij ook rechtstreeks aan de klant leveren.
Klanten eisen een grotere flexibiliteit ten aanzien van afleveropties (bezorgen op het werk,
ophalen in de winkel, ophalen bij afhaalpunt (b.v. in de wijk), thuisbezorgen door een
koeriersdienst, thuisbezorgen, bezorgen in een intelligente dropbox aan huis) en worden
veeleisender. Hoe de verdeling van de belevering van online aankopen zich precies zal
ontwikkelen is volgens ING moeilijk te zeggen, maar duidelijk is wel dat gemak een belangrijke
rol speelt. De klant bepaalt hoe de logistiek verloopt, terwijl dienstverleners ook meer grip willen
hebben op het tijdstip van aflevering om de efficiëntie te verbeteren. Idealiter wordt er een
gezonde balans gevonden tussen levering op maat, efficiëntie en duurzaamheid. De ambitie om
slimmere logistieke concepten te bedenken en gebruik te maken van stadsdistributiecentra als
251
Luman, R. 2015. Stedelijke distributie in het winkellandschap van de toekomst. Snelle groei van e-commerce noopt distributeurs tot aanpassing van het business model, ING
E-commerce
194
ontkoppelpunten kan hieraan bijdragen. De echte uitdaging van internetlogistiek zit in de last
mile. The last mile zorgt voor de grootste milieubelasting in het logistieke proces en slokt 13%
tot 75% van de totale logistieke kosten op252. Een intense sensibilisering van de klant rond de
kost en de gevolgen van transport en e-commerce dringt zich bijgevolg op. Vaak ziet men nog
dat bij online-aankopen het transport gratis wordt aangeboden. Dit is zeer kostelijk en
bovendien milieuvervuilend. Segmentering van de klant dringt zich op: wie meer wil en speciale
eisen heeft, bijvoorbeeld door te kiezen voor een bepaald tijdsslot, moet meer betalen.
Om veranderende en toenemende (stadsmensen gebruiken meer e-commerce en zullen dus
nog meer stromen naar de binnenstad veroorzaken) goederenstromen efficiënter te kunnen
organiseren is de verwachting dat speciale ontkoppelpunten aan de rand van de stad
(stadsdistributiecentra) de toekomst hebben. Kleinere zendingsgrootte in combinatie met
toenemende leveringsfrequentie vraagt om logistieke inrichting, waarbij korter op de bal kan
worden gespeeld. Nu staat dit nog in de kinderschoenen, maar in bijvoorbeeld Amsterdam en
Delft zijn dergelijke initiatieven al actief. Dit hoeft niet altijd voor één stedelijke kern, maar regio’s
met verschillende steden kunnen samenwerken. In de praktijk gaat het om ‘cross-docks’. Dit zijn
logistieke centra die bedrijven in staat stellen om kleine zendingen gegroepeerd te
transporteren zonder dat daarvoor tussentijdse opslag nodig is. Goederen worden aangevoerd
vanuit distributiecentra van leveranciers en binnen korte tijd van inkomende naar uitgaande
voertuigen verplaatst. Bijkomend voordeel hiervan is dat het tijdstip van levering niet meer
afhankelijk is van de openingstijden van winkels of horecagelegenheden. Vanuit deze hubs kan
vervoer met kleinere en schonere (elektrische) voertuigen naar de binnenstad worden
georganiseerd. Hoewel er voor verladers kostenvoordelen te behalen zijn, blijft er wel actieve
bevordering nodig om dit tot een succes te maken. De overheid gaat een soort regie moeten
orchestreren zodat niet iedereen zomaar de stad kan binnenrijden, door bijvoorbeeld de
leveringsuren te reguleren of leveringen uit de spits te halen. Ook de clustering van logistieke
zones in bestemmingsplannen kan bijdragen aan een efficiënte (stedelijke) distributie. Een
oplossing zou kunnen zijn om stadsdistributiestromen aan de ingang van de steden te
ontwikkelen. Oudere, kleinere opslagplaatsen aan de stadsrand zouden op die manier een
nieuwe functie kunnen krijgen. Hiertoe is het noodzakelijk dat voldoende handelaars
meestappen in dergelijke projecten zodat de transportkosten beheersbaar blijven.
Samenwerkingsverbanden tussen de diverse spelers dringen zich op en dienen te worden
gestimuleerd. Stadsdistributie zal tevens nog andere functies moeten aannemen zoals het
terugnemen van verpakkingen of zorgen voor de automatische gecontroleerde bevoorrading
van de rekken zodat er geen reserves meer nodig zijn. Ook het dronesconcept kan op één of
andere manier in dit verhaal geïntegreerd worden evenals datamining van de logistieke flows
teneinde een geconsolideerde stroom te kunnen genereren. Bij de optimalisatie van de
logistieke stroom zal 3D-printing ook een belangrijke rol kunnen spelen door bijvoorbeeld een
oplossing aan te reiken voor het produceren van wisselstukken. 3D-printing zal rechtsreeks een
grote impact hebben op de kosten-, de duurzaamheids- en de transportproblematiek waarmee
de logistiek te kampen heeft. Wanneer de producent/consument massaal aan het 3D-printen
slaat zullen de lagelonenlanden niet meer de werkplaats van de wereld zijn. De
vervoersstromen zullen drastisch wijzigen. Landen die vooral eenvoudige massaproducten
maken zullen het moeilijk krijgen omdat de producent/consument deze zelf kan printen. Voor de
3D-printer heeft de producent/consument grondstoffen, en nog belangrijker, digitale informatie
(tekeningen) nodig. Ook zal deze 3D-printen voorraden doen slinken. Met een 3D-printer kan
men 'just in time' produceren. Het voorspellen van de vraag is niet meer nodig. Voorraadbeheer
252
Nederlandse logistiek in 2040, Raad voor de leefomgeving
E-commerce
195
zal verschuiven van eindproducten naar basisgrondstoffen en halffabrikaten. Doordat er minder
materiaal over de wereld wordt getransporteerd bij 3D-printing heeft deze technologie grote
milieuvoordelen. Zeker wanneer het mogelijk is om met bioplastics te printen zou de bijdrage
van 3D-printen aan het milieu aanzienlijk kunnen worden.
5.7 Digitale infrastructuur
5.7.1 Topinfrastructuur is noodzakelijk
De snelle technologische ontwikkelingen, onder meer op het vlak van mobiel internet, en de
impact ervan op e-commerce nopen de operatoren in samenwerking met de overheid om te
investeren in een state-of-the-art netwerkinfrastructuur. Een aantrekkelijke infrastructuur op het
vlak van connectiviteit, dataopslag en ICT-toepassingen vormt een belangrijke
locatievestigingsfactor in de concurrentiestrijd om online bedrijven en de creatie van nieuwe
jobs. Een krachtige uitrusting trekt bedrijven aan die gebruik maken van digitale faciliteiten,
zoals e-commerce, app-ontwikkelaars en mediabedrijven. De kwaliteit van de digitale
infrastructuur is met andere woorden primordiaal. Een inadequate digitale infrastructuurmix zal
immers het gebruik van digitale technologieën door consumenten en ondernemingen
belemmeren en een rem zijn op de ontwikkeling van een innovatieve ICT-sector, aldus een door
de CRB gecoördineerde studie253.
Mobiel internet254,255 zit duidelijk in de lift. Vooral het aantal mensen dat mobiel internet gebruikt
is het voorbije jaar fors toegenomen. Zo steeg het aantal SIM-kaarten met dataverbinding
tussen eind 2014 en begin dit jaar met meer dan 15%, van 6,4 miljoen naar 7,4 miljoen. Bijna 7
op tien Belgen heeft vandaag een mobiele dataverbinding. Hiermee bereikt de penetratie van
mobiel internet een voorlopig hoogtepunt. Dat is meer dan een verdubbeling op drie jaar tijd.
Volgens cijfers van de verschillende telecomoperatoren is ook de 4G-dekking256 buitenshuis van
de verschillende telecomoperatoren er het voorbije jaar op vooruitgegaan. Telecomregulator
253
CRB, Federaal Planbureau en FOD Economie. 2015. Belgium 2.0. Naar een succesvolle digitale transformatie van de economie: de rol van breedbandinfrastructuur en andere elementen, 18 november 2015
254 Mobiel internet betekent dat men overal toegang heeft tot het internet en dat men niet gebonden is aan een
bepaalde locatie zoals bij een draadloos netwerk (wifi). Men heeft toegang tot internet met een mobiel apparaat (smartphone, tablet). Daarvoor is een simkaart nodig die is aangesloten op een mobiel netwerk van een telecomoperator.
255 In België worden de mobiele diensten niet alleen aangeboden door de drie operatoren van mobiele netwerken
(BASE, Mobistar, Proximus) maar ook door een aantal virtuele mobiele operatoren of MVNO's of ook door commerciële partners. Aan de hand van de volgende lijst kan worden nagegaan via welk netwerk elk van deze mobiele operatoren zijn diensten aanbiedt:
BASE: Allo RTL, Turk Telekom Mobile, Aldi, Carrefour Mobile, Contact Mobile, Digiweb, Ello Mobile, JIM Mobile, Join Experience, Nextel Mobile, Ortel Mobile, Simyo, Sudpresse Mobile, United Telecom, Mobile Vikings, Numericable, Transatel, Vectone Mobile;
Mobistar: 1617, Galaxy Mobile Solutions, Lycamobile, Plug Mobile, Red Bull Mobile, Telenet, Tellink, Transatel, Voo;
Proximus: De Post, Scarlet Mobile, Schedom/Dommel
256 2G, 3G, 4G zijn omschrijvingen die worden gebruikt om de generatie van het mobiele netwerk aan te duiden. Zo
staat 4G voor de 4e generatie van technologie. Elke nieuwe generatie zorgde voor hogere datasnelheden en nieuwe technische mogelijkheden. 2G of EDGE: telefoneren, sms’en en basic surfen; 3G of HSPA: snel mobiel internet waarmee je foto’s kunt delen, video’s kunt kijken en mobiele toepassingen kunt downloaden; 3G Dual Carrier of HSPA+: een versnelde versie van 3G, tot 2x sneller; 4G: ultrasnel mobiel internet, tot 10x sneller dan 3G.
E-commerce
196
BIPT verifieerde de cijfers en publiceerde op 24 februari 2016 de nieuwe dekkingskaarten257
(situatie 14 januari 2016) voor 4G in ons land. Uit de cijfers van de operatoren en het BIPT blijkt
dat de 4G-dekking in ons land vandaag bijna 97% van het grondgebied beslaat en meer dan
99% van de bevolking bereikt. Telecomoperator Proximus ging er tussen september 2015 en
januari 2016 sterk op vooruit en neemt de koppositie over van Mobistar. Proximus breidde haar
4G-dekking heeft van 83,40% van het Belgische grondgebied naar 96,83%, een stijging met
13%. Operatoren Mobistar en Base hebben vandaag een 4G-dekking van het grondgebied
resp. 89,55% en 63,84%. Telenet maakt voor zijn mobiele diensten gebruik van het netwerk van
Mobistar. Het komt er voor Belgische operatoren op aan om te blijven investeren in hun
netwerken en eenmaal het nog snellere 5G beschikbaar is, zo snel mogelijk mee op de kar te
springen. Door mee te investeren en infrastructuurprojecten te faciliteren kunnen de overheden
de operatoren tot een verdere uitrol van een geavanceerde breedbandinfrastructuur stimuleren.
Experimenteerruimte, een realistische omgeving waar industrie en de academische wereld
dingen kunnen uittesten is een aandachtspunt voor de overheid. In dat opzicht is het initiatief
van het BIPT van juni 2016 om bedrijven en onderzoekscentra voortaan testspectrum toe te
kennen om hun 5G-ontwikkelingen te testen positief te noemen. Voorwaarde was dat ook de
academische en start-up wereld erbij betrokken zouden worden zodat ook starters hun
toepassingen kunnen testen in combinatie met nieuwe technologie. Dit kan ons land vooraan in
de race houden.
Samengevat stelt de studie van de CRB dat de prestatie op het vlak van infrastructuur in België
in Europees perspectief op dit moment erg gunstig is, maar waarschuwt de studie ervoor dat
België zal moeten blijven investeren om haar koppositie in de toekomst niet te verliezen.
Daartoe is het belangrijk dat de overheid een kader creëert dat de noodzakelijke investeringen
voldoende aanmoedigt. Een aantal voorwaarden om investeringen in infrastructuur aan te
moedigen waar volgens de CRB op basis van de literatuur vaak naar wordt verwezen zijn de
volgende:
Een gezonde concurrentie. Concurrentie geeft operatoren prikkels om te investeren. Op die
manier proberen ze zich te onderscheiden van hun concurrenten. Echter, zoals reeds
aangegeven door Schumpeter, is winstgevendheid ook belangrijk zowel op het moment
van de investering zelf (om deze te kunnen financieren) als in de toekomst (als incentive
om te investeren). Recent onderzoek (Aghion e.a., 2005) erkent het samengaan van beide
effecten en karakteriseert de relatie tussen investeringen en concurrentie door een
omgekeerde U-relatie: bij een laag niveau van concurrentie zal een toenemende
concurrentie een positief effect hebben op de investeringen, echter vanaf een bepaald
niveau zal het effect van bijkomende concurrentie op investeringen negatief zijn.
Naast een gezonde concurrentie tussen de operatoren dient ook gezorgd te worden voor
een eerlijke concurrentie met de nieuwe OTT-spelers258 die vaak voor het leveren van
dezelfde diensten aan minder strenge regels moeten voldoen. Er dient dan ook bekeken te
worden waar de regelgeving op traditionele operatoren kan worden verlicht, al zal natuurlijk
257
Deze dekkingskaarten vertalen de aanwezigheid van het netwerk buiten voor een referentiestandaarddienst, maar weerspiegelen niet volledig de werkelijke kwaliteit van de dienst, zoals die door de klant ervaren wordt; deze kwaliteit kan worden beïnvloed door verschillende factoren, bijvoorbeeld het feit dat de dienst wordt verstrekt binnen in een gebouw of in een voertuig, het soort van gebruikt eindtoestel (conventionele mobiele telefoon, smartphone, tablet), het soort van gebruikte dienst (telefoondienst, datatransmissie), enz.
258 OTT-spelers of de Over-the-top spelers, zijn bedrijven die een dienst of product aanbieden dat dankzij de
telecom infrastructuur aan de consument geleverd wordt, zonder dat ze zelf het netwerk bezitten. De bekendste OTT-spelers zijn Google, Facebook en Amazon.
E-commerce
197
daar waar de markt faalt een minimale regelgeving moeten voorzien worden zowel voor de
traditionele operatoren als voor de OTT-spelers (onder meer op het vlak van
consumentenbescherming, privacy en veiligheid).
Een regelgevend kader dat investeringen voldoende aanmoedigt. Om investeringen aan te
moedigen dient het regelgevend kader aan een aantal voorwaarden te voldoen. Ten eerste
dient het duidelijk en voorspelbaar te zijn. Operatoren dienen voorafgaand aan hun
investeringen te weten waar ze aan toe zijn. Gegeven de hoge vaste kosten is ook
voldoende continuïteit in de regelgeving belangrijk. Ten slotte is het ook belangrijk dat
regelgeving – op alle beleidsniveaus – geen onnodige barrières opwerpt voor investeringen
in infrastructuur.
Transparantie van netwerkdekking en –kwaliteit verbeteren. Het in kaart brengen van de
netwerkdekking- en kwaliteit kan via het prikkelen van de consument de concurrentie
tussen operatoren stimuleren. Daarnaast is het een nuttig instrument voor overheden om
een beter zicht te krijgen op de gebieden waar de markt faalt en waar eventuele
overheidsinterventie nodig is. De Atlas van het BIPT is op dit vlak zeker een positief
initiatief.
Investeringen in ICT en netwerken resulteren echter niet automatisch in economische groei en
jobs. De effecten van investeringen in ICT en netwerken verschillen onder meer naargelang de
manier waarop ze geëxploiteerd worden door gebruikers en ontwikkelaars van ICT-goederen en
–diensten. Dit zal mede bepaald worden door de mate waarin deze investeringen gepaard gaan
met complementaire (organisatorische) innovaties en verdere investeringen in kennis en skills.
5.7.2 Kosten van aanleg hoge snelheidsinfrastructuur verlagen: de omzetting van richtlijn 2014/61/EU259
Inzake infrastructuur kan ook verwezen worden op de cruciale rol van de gemeenschappen260
en gewesten261 bij de implementatie van de Europese richtlijn van 15 mei 2014 om de kosten
van de aanleg van ultrasnelle netwerken te verlagen. De lidstaten moesten deze richtlijn tegen
1 januari 2016 omzetten zodat deze op 1 juli 2016 in werking konden treden. Op 23 maart 2016
werd inbreukdossier 2016/0164 opgestart door de Europese Commissie tegen België. Tegen 23
juli 2016 werd, na een verlenging van de oorspronkelijke responsetermijn van 27 april, een
antwoord van België op de ingebrekestelling verwacht. Het antwoord van België d.d. 13 juli
2016 bevat een nota van de Vlaamse overheid262 betreffende de stand van zaken (d.d. 7 juli
2016) inzake de omzetting van de richtlijn.
259
RICHTLIJN 2014/61/EU van het Europees Parlement en de Raad van 15 mei 2014 inzake maatregelen ter verlaging van de kosten van de aanleg van elektronische communicatienetwerken met hoge snelheid, PB L 155, 23 mei 2014
260 De richtlijn gebruikt de (correcte) terminologie ‘elektronische communicatie’. Elektronische communicatie omvat
zowel punt-tot-punt communicatie, die ressorteert onder de bevoegdheid van de federale overheid en gangbaar als telecom wordt bestempeld, als radio-omroep en televisie, die ressorteert onder de bevoegdheid van de Gemeenschappen en gangbaar als omroep wordt bestempeld. In de praktijk houdt dit in dat bij de aanleg van elektronische communicatie-infrastructuur of het aanbieden van elektronische communicatiediensten in Vlaanderen zowel de federale overheid als de Vlaamse Gemeenschap quasi altijd samen bevoegd zijn, gelet op het gedeeld gebruik van infrastructuur door beide entiteiten.
261 De richtlijn heeft raakvlakken met KLIP-decreet (Kabel- en leidinginfrastructuur), het GIPOD-decreet (Generiek
Informatieplatform Openbaar Domein) en stedenbouwkundige vergunningen en toelatingen om het openbaar domein te gebruiken.
262 VR 2016 1609 DOC. 0972/1BIS, Conceptnota aan de Vlaamse regering – Betreft: aanleg elektronische
communicatienetwerken met hoge snelheid (BBC-richtlijn)
E-commerce
198
De Europese richtlijn heeft als doelstelling om de kosten van de aanleg van
breedbandinfrastructuur te beperken door:
het gezamenlijk gebruik van en informatie over bestaande fysieke infrastructuur van andere
nutssectoren;
een efficiëntere aanleg van nieuwe fysieke breedbandinfrastructuur door meer coördinatie
van werken, afgestemde vergunningsprocedures en het proactief voorzien van voor
breedband bestemde binnenhuisinfrastructuur.
De uitrol van vaste en draadloze elektronische communicatienetwerken met hoge snelheid in de
hele Unie vergt aanzienlijke investeringen, waarvan een significant deel gaat naar
civieltechnische werken. Een groot deel van die kosten ontstaat doordat de uitrol op een aantal
punten inefficiënt is als gevolg van het onderbenutting van bestaande passieve infrastructuur
(zoals kabelgoten, leidingen, mangaten, straatkasten, palen, masten, antenne-installaties,
torens en andere ondersteunende constructies), gebrek aan coördinatie van civiele werken,
belastende administratieve vergunningsprocedures en knelpunten bij de aanleg van netwerken
in gebouwen. Dit veroorzaakt hoge financiële drempels, vooral in plattelandsgebieden.
Maatregelen voor een efficiënter gebruik van bestaande infrastructuur die beogen de kosten
omlaag te brengen en obstakels bij de uitvoering van nieuwe civieltechnische werken uit de weg
te ruimen, kunnen een belangrijke bijdrage leveren tot een snelle en uitgebreide aanleg van
elektronische communicatienetwerken met hoge snelheid, zonder dat dit ten koste gaat van
doelmatige concurrentie, en zonder het nadelig beïnvloeden van de veiligheid, de beveiliging en
het soepel functioneren van de bestaande publieke infrastructuren.
Deze richtlijn geeft invulling aan een doelstelling van de Digitale Agenda om tegen 2020 alle
Europeanen toegang te geven tot veel sneller internet (30 Mbps of meer) en ten minste 50 %
van de Europese huishoudens toegang te geven tot een internetverbinding van meer dan 100
Mbps. Deze doelstelling werd bevestigd in één van de 3 pijlers van de Digitale Eengemaakte
Markt: “ an environment where digital networks and services can prosper”.
Volgens de Index van de digitale economie en maatschappij voor 2016 voor België, liggen de
prestaties van België boven het EU-gemiddelde, met 78% van de breedbandaansluitingen die
een snelheid van 30 Mbps of meer halen. Maar om verdere stappen te maken heeft het rapport
voor 2016 het over 2 uitdagingen voor België:
het verhogen van mobiele breedbandinfrastructuur en
het bevorderen van de uitrol van supersnelle breedbandverbindingen boven 100 Mbps.
Een efficiënte en tijdige omzetting van Europese regelgeving die de opportuniteiten van
technologische en innovatieve ontwikkelingen faciliteert, is één van de kwaliteitskenmerken van
toekomstbestendige regelgeving.
E-commerce
199
5.8 Online platformen
5.8.1 Wat ?
Online platforms bestrijken allerlei activiteiten263 zoals online reclame, marktplaatsen,
zoekmachines, sociale media, creatieve inhoud, appstores, communicatiediensten,
betalingssystemen en platforms voor de deeleconomie264. Marktplaatsen of online platforms
gaan vaak uit van hetzelfde concept, maar kunnen in hun opzet toch geheel verschillend zijn
van elkaar.
Sommige platformen doen niet meer dan vraag en aanbod samenbrengen door bijvoorbeeld
een shop in shop aan te bieden, heel wat andere bieden ook extra diensten aan zoals payment
en shipment terwijl nog andere zich rechtstreeks als verkoper naar de consument gaan
profileren. Heel wat platforms laten bovendien toe aan consumenten onderling om
(tweedehands-)goederen te verkopen en ook de sharing economy zorgt voor heel wat nieuwe
platformwebsites.
Shopping Tomorrow265 definieert een handelsplatform als een website waarop meerdere B2C-
verkopers hun producten kunnen verkopen, waarbij de transactie plaatsvindt op het platform of
waarbij direct naar de verkooppagina van een product in de webshop van de verkoper wordt
verwezen. Shopping Tomorrow onderscheidt de volgende grondvormen van handelsplatformen
(in de praktijk zijn platformen ook vaak een combinatie hiervan):
Vergelijkingssites (met koopoptie) (bijvoorbeeld Kieskeurig.nl.)
Zoekmachines met koopoptie (Google shopping of Bing shopping zijn hier voorbeelden
van)
Opengestelde platformen. Dit zijn platformen die voorheen webwinkels waren, maar
tegenwoordig toegang bieden aan derden. Hierbij valt te denken aan spelers zoals
Bol.com, Zalando of Amazon.
Lokale platformen. Er zijn steeds meer platformen die een lokale buurt, zoals in Nederland
de Negen Straatjes in Amsterdam, omvormen tot een platform waar virtueel kan worden
gewinkeld. Ook zijn er kleine spelers die verspreid zijn, zoals boetiekjes, die zelf te klein
zijn om een goed lopende webshop te hebben, en online hun krachten bundelen. Een
voorbeeld hiervan is Locals United.
Marktplaatsen. Enkele voorbeelden van marktplaatsen zijn eBay of AliExpress.
Veilingen. Vaak zijn dit sites die hun assortiment regelmatig veranderen, afhankelijk van
restpartijen van aanbieders. Denk aan iBood of Groupon.
263
Een paar concrete voorbeelden: Google’s AdSense, DoubleClick, eBay en Amazon Marketplace, Google en Bing Search, Facebook en You Tube, Google Play en App Store, Facebook Messenger, PayPal, Zalando en Uber
264 Voor cijfergegevens hierover: zie European Commission, Flash Eurobarometer 438, Report: The use of
collaborative platforms, June 2016
265 ShoppingTomorrow is het platform in Nederland waar retailers gezamenlijk continu de ontwikkelingen van
consumentengedrag, technologie en de (internationale) markt verkennen en tot concrete acties komen om hun eigen concurrentiepositie en die van Nederland te verbeteren. Het onderzoeksplatform is geïnitieerd door Thuiswinkel.org en wordt ondersteund door 24 branche- en belangenverenigingen, van de ANVR (reizen) tot en met het Verbond van Verzekeraars.
E-commerce
200
Thema Portals. Steeds meer consumenten of kleine ondernemers openen een site met
reviews of voorbeelden van producten (denk aan kleding), waar wordt doorverwezen naar
een webshop van de aanbieder. Denk hierbij aan Fashionchick of Asos.
De afbakening van wat een online platform is, doet de Europese Commissie aan de hand van
een aantal bijzondere kenmerken, zoals het creëren van en uitdagen van nieuwe markten, het
opereren in meerzijdige markten, het profiteren van netwerkeffecten en het gebruik van data.
Dit leidt tot een ruime afbakening waardoor onder meer online advertentieplatformen,
marktplaatsen, zoekmachines, sociale mediaplatformen, communicatiediensten,
betalingssystemen, en platformen voor de deeleconomie, als online platforms worden
aangemerkt. Online platforms hebben niettemin een aantal belangrijke en specifieke kenmerken
gemeen266:
kunnen nieuwe markten creëren en vormgeven, traditionele markten uitdagen, nieuwe
vormen van participatie organiseren of winst halen uit het verzamelen, verwerken en
bewerken van grote hoeveelheden gegevens;
opereren op markten met diverse marktdeelnemers, maar met wisselende controle over de
rechtstreekse interacties tussen groepen gebruikers;
profiteren van “netwerkeffecten” waarbij doorgaans de waarde van de dienst toeneemt met
het aantal gebruikers;
zijn vaak afhankelijk van informatie- en communicatietechnologie om snel en moeiteloos
hun gebruikers te bereiken;
spelen een cruciale rol in de digitale waardeketens, met name door een grote waarde te
creëren (onder meer via data-accumulatie), nieuwe ondernemingen mogelijk te maken en
een nieuwe strategische afhankelijkheid te creëren.
Veruit de meeste platforms vinden hun oorsprong in de VS en Azië. Volgens de Commissie
vindt slechts 4% van de totale marktkapitalisatie van de grootste online platforms in de EU
plaats.
5.8.2 De groei van online platforms
Internet maakt het meer dan ooit makkelijker om vraag en aanbod in real time op elkaar af te
stemmen, zowel lokaal als globaal. Internet wordt door een verscheidenheid van online
platforms gebruikt die het hart vormen van digitale ecosystemen waarin marktplaatsen worden
voorzien voor goederen, diensten en informatie, die zowel fysiek als digitaal worden geleverd.
Vele van deze platformen verschenen gedurende de laatste twintig jaar en worden aangestuurd
door snel groeiende ondernemingen267. Een vergelijking van de top-15 internetbedrijven in
termen van marktkapitalisatie in 1995 en 2015 laat zien dat de grootste spelers Internet
Serviceproviders (ISP’s), media en hard- of softwarebedrijven zijn die op heden tevens
platformoperatoren zijn. Zes van de 13 platforms in 2015 zijn marktplaatsen voor goederen of
diensten (e-commerce), vijf verzorgen de matching tussen vraag en aanbod (zoekmachines,
sociale netwerken, publiciteit) en binnen het geheel zijn er vijf die individuelen matchen met
266
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economische en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s, Online platforms en de digitale eengemaakte markt. Kansen en uitdagingen voor Europa, COM(2016) 288 final, 25 juni 2016
267 OECD, New forms of work in the digital economy. 2016 Ministerial Meeting on the Digital Economy, Technical
Report, OECD Digital Economy Papers, No. 260, 13 May 2016
E-commerce
201
peers (P2P), eerder dan bedrijven met bedrijven (B2B) of bedrijven met consumenten (B2C).
Verschillende platforms combineren meer dan twee markten en laten verschillende types van
transacties toe op hetzelfde platform, met inbegrip van P2P en B2C, zoals bijvoorbeeld
Facebook. Apple en Salesforce vormen iet of wat uitzonderingen in de 2015-lijst, alhoewel ook
Apple succesvolle platforms aanstuurt (iTunes en App Store) die in 2015 niet bestonden.
Tabel 21: Top 15 beursgenoteerde Internetbedrijven volgens marktkapitalisatie in 1995 en 2015
1995
December
Hoofdproduct of -activiteit
$ Miljard 2015
Mei*
Hoofdproduct of -activiteit
$ Miljard
1 Netscape Software 5,42 Apple Hardware, services 763,77
2 Apple Hardware 3,92 Google Informatie (zoekmachine)
373,44
3 Axel Springer Media, publiciteit 2,32 Alibaba Goederen (e-commerce) 232,76
4 RentPath Media, verhuur 1,56 Facebook Informatie (sociaal, P2P) 226,01
5 Web.com Webservices 0,98 Amazon.com Goederen (e-commerce) 199,14
6 PSINet ISP 0,74 Tencent Informatie (sociaal, P2P) 190,11
7 Netcom On-Line ISP 0,40 eBay Goederen (e-commerce, P2P)
72,55
8 IAC/Interactive Media 0,33 Baidu China Informatie (zoekmachine)
71,58
9 Copart Transportveiling 0,33 Priceline Group Services 62,65
10 Wavo Corporation Media 0,20 Uber Services (P2P) 51,00
11 iStar Internet ISP 0,17 Salesforce.com Services 49,17
12 Firefox Communications
ISP 0,16 JD.com Goederen (e-commerce) 47,71
13 Storage Computer Corp.
Geheugen/opslag software
0,10 Yahoo! Informatie (zoekmachine)
40,81
14 Live Microsystems Hard- en software 0,09 Netflix Services (media) 37,70
15 iLive Media 0,06 Airbnb Services (P2P) 25,00
17 2.443
Bron: OESO
*Uber en Airbnb zijn geen beursgenoteerde bedrijven en hun marktwaarde is gebaseerd op schattingen. Zij vervangen Linkedln (14) en Twitter (15) van de originele lijst samengesteld door KPCB, 2015; Fortune, 2015a.
Los van de namen van de 15 bedrijven, is de marktwaarde gedurende 20 jaar 144 maal
toegenomen en zijn hun activiteiten meer divers geworden. In tegenstelling tot een traditionele
onderneming drukt de waardering van een platformoperator niet in de eerste plaats zijn
omzet(verkoop) uit, maar de waarde van de netwerken – individuele of bedrijven – die het
omvat, hun transacties en de data die zij genereren. Als marktprovider opereren de online
paltforms in diverse domeinen: alleen al de in de hierboven weergegeven lijst van platforms zijn
actief in accommodatie, publiciteit, communicatie, content, retail, transport en reizen. Door
verschillende markten (bijvoorbeeld e-commerce, informatie en publiciteit) en netwerken op één
platform te centraliseren, verkrijgt de platformoperator een machtige positie en kan hij
netwerkeffecten exploiteren binnen en tussen verschillende markten en de voorwaarden
scheppen waarbinnen deze markten functioneren. Eens de netwerkomvang van de platforms
een kritische massa heeft bereikt, beschermen de netwerkeffecten de positie van het platform –
mogelijk zelfs marktdominantie – door als een drempel te werken tegen de intrede van andere
platforms of bedrijven. Een andere verklaring voor het succes van online platforms is hun
E-commerce
202
vermogen om de transactiekosten te reduceren, zijnde de kosten voor het vinden van
betrouwbare informatie over een gewenst product, de prijs- en contractonderhandelingen en het
opvolgen en handhaven van de transacties.
De toename van online platforms is voornamelijk mogelijk omdat zij een sleutelrol vervullen bij
de internetactiviteiten van burgers en bedrijven. Dit blijkt uit de resultaten van twee
Eurobarometer-enquêtes over het gebruik van online platforms268 (online marktplaatsen,
zoekmachines, betalingssystemen, sociale media en video- en content-sharingsites). Het betreft
een onderzoek bij enerzijds de consumenten en anderzijds de kmo’s.
Het eerste onderzoek (consumenten) geeft aan dat:
bijna negen op tien internetgebruikers minstens eenmaal per week zoekmachines
consulteren. Zes op de tien respondenten zou van zoekmachine veranderen indien het
opgeleverde resultaat niet aan de verwachtingen voldoet.
bijna zes op de tien respondenten verwacht dat online platforms zoekresultaten
presenteren in een volgorde die het beste past bij wat hen interesseert.
bijna twee derde van de respondenten zijn zich bewust dat de internetervaring verschillend
kan zijn naargelang de gebruiker en zijn vroegere online activiteiten. Minstens de helft van
de respondenten is bezorgd over de data die daarbij over henzelf worden verzameld.
één derde van de respondenten leest gewoonlijk de bepalingen en voorwaarden op online
platforms, alhoewel slechts één op vijf aangeeft er rekening mee te houden wanneer
gebruik wordt gemaakt van het betreffende platform.
Het tweede onderzoek (kmo’s) geeft aan dat:
bijna vier op tien ondernemingen verkopen hun producten en/of diensten op het internet
(37%). Er is echter een meerderheid die dit nooit doet (62%).
vier op tien ondernemingen die gebruik maken van online platforms beweert dat zij
gemakkelijk commerciële data van de ene marktplaats naar de andere kunnen transfereren
(41%).
twee derde van de ondernemingen die online verkopen meent dat hun positie in de
zoekresultaten een belangrijke invloed heeft op hun verkoop (66%). Ongeveer zes op tien
ondernemingen maakt gebruik van S(earch)E(ngine)O(ptimization)-technieken om hoger te
figureren in de zoekresultaten (56%). Bijna de helft van deze ondernemingen gaat akkoord
dat zoekmachines de volgorde waarin de resultaten worden weergegeven, mogen
veranderen met het oog op hun eigen commerciële belangen (48%).
meer dan de helft van alle online verkopende ondernemingen meent dat
gebruikersrecensies over hun onderneming niet correct zijn en daarom werden verwijderd
(53%). Over het algemeen worden gebruikersreviews als correct beschouwd (53%).
iets meer dan zes op 10 ondernemingen die hun producten en/of diensten verkopen op
online marktplaatsen, menen dat de bepalingen en de voorwaarden van deze websites
268
Special Eurobarometer 447, Report Online Platforms, April 2016, (http://ec.europa.eu/information_society/newsroom/image/document/2016-24/special_eurobarometer_447_-_report_on_online_platforms_16136.pdf) ; Flash Eurobarometer 439, Report The use of online marketplaces and search engines by SME’s, April 2016 (http://ec.europa.ec/information_society/newsroom/image/document/2016-24/flash_eurobarometer_439_-_report_on_the_use_of_online_marketplaces_and_search_engines_by_smes_16137.pdf)
E-commerce
203
over het algemeen duidelijk zijn (63%). Iets meer dan één derde van de ondernemingen
gelooft dat zij de bepalingen en voorwaarden kunnen beïnvloeden of amenderen (36%).
5.8.3 Trends en ontwikkelingen
Shopping Tomorrow269 ziet volgende trends en ontwikkelingen in handelsplatformen:
Ondersteunen het hele aankoopproces. Waar de initiële functie van platformen het bij
elkaar brengen van vraag en aanbod betreft, gaan steeds meer platformen het complete
aankoopproces ondersteunen. Steeds meer platformen bieden zelf de feitelijke aankoop,
de logistieke afhandeling, het betalen en de klantenservice aan. Zo wordt in bepaalde
pilot gebieden in de VS een aankoop op eBay bij de lokale retailer opgehaald en binnen 1
uur aan de consument afgeleverd via eBay Now. Er wordt over het algemeen steeds meer
geëxperimenteerd met het verzenden van producten, zoals ook duidelijk wordt uit de
plannen van Amazon om met Drones pakketjes te gaan verzenden (Amazon Prime Air), of
in Duitsland het verzenden naar afgelegen gebieden met drones door DHL. Andere
experimenten zijn onder andere het bezorgen van pakketjes door taxi's, zoals in 2014
gepilot door taxibedrijf Uber.
Handelsplatformen convergeren qua rol en functionaliteit. Naast productlevering plaatsen
steeds meer vergelijkingssites een "koopknop" en betaalfaciliteit op hun site. Hiermee
vullen marktplaatsen steeds meer de complete retail-functie in, en worden hiermee
handelsplatformen. Zo is Kieskeurig.nl begonnen om bij sommige producten direct af te
kunnen rekenen, in plaats van te verwijzen naar de website van de verkoper. Deze trend
past in een bredere trend waarin retailers, merken, marktplaatsen en zoekmachines
convergeren. Dit is bij warenhuizen goed zichtbaar, die inmiddels vaak naast hun eigen
producten ook die van andere retailers aanbieden. In bepaalde gevallen zijn deze
alternatieve aanbieders ook concurrerend met het platform zelf. Dit leidt onder andere tot
het toevoegen van ontbrekende producten en productcategorieën, maar ook tot gemak
voor de consument. Er kan namelijk op één plek vergeleken en gekocht worden. Dit is
bijvoorbeeld goed zichtbaar bij Bol.com via het Bol.com Plaza concept: door het toelaten
van externe leveranciers wordt een logische aanvulling op het eigen assortiment
gecreëerd. Bol.com verwacht dat hierdoor in 2019 33% van de verkopen via Bol.com Plaza
zal plaatsvinden, een verdubbeling van de 16% die in 2014 gehaald werd. Ook andere
online warenhuizen die eerst alleen eigen producten verkochten zijn overgestapt op dit
type model. Zo hebben zowel Zalando als Amazon hun site geopend voor de verkoop van
producten van derden. Bij Zalando uit dit zich in complete shop-in-shops270 op de website.
Door het kunnen vergelijken van meerdere aanbieders van een product op een
handelsplatform neemt transparantie voor de consument toe. Aspecten als levertijd,
garantie en service kunnen hierdoor naast prijs meegenomen worden in de afweging.
Andersom is het zo dat handelsplatformen die eerst alleen C2C verkopen faciliteerden
269
Groothuis A., Boot J. en Gabriner R. Eurogroup Consulting, Onderzoeksrapport online handelsplatformen. Hoe kunnen reatilers inspelen op de groei van handelsplatformen?, Shopping Tomorrow, Expertgroep Handelsplatformen, februari 2015
270 Winkels met een groot winkeloppervlak, zoals in Nederland de Bijenkorf genereren extra omzet door relatief
kleine oppervlaktes in de winkel te verhuren aan een andere winkel. Zo heeft bijvoorbeeld de Bijenkorf een Senseo winkel die door Douwe Egberts geëxploiteerd wordt. Ook via het internet wordt steeds vaker samengewerkt. Zo bieden webwinkels in toenemende mate virtuele verhuurruimte aan. Via Wehkamp.nl kan bijvoorbeeld kleding bij C&A worden gekocht en via Neckermann.nl zijn vliegreizen bij Vliegtickets.nl te verkrijgen.
E-commerce
204
steeds vaker ook een B2C platform worden. Marktplaats is hiervan een goed voorbeeld
met zijn outlet. Op die manier ontstaan drie typen productgroepen: die met alleen eigen
producten, die met zowel eigen als externe producten en die met alleen externe producten.
De ontwikkelingen zorgen ervoor dat de grenzen tussen B2B, B2C en C2C steeds vager
beginnen te worden. Ook zoekmachines en social media breiden hun rol uit. Google
Shopping wordt naar verwachting de komende jaren steeds groter, en zowel Facebook als
Twitter experimenteren in de VS met een koopknop. Kortom, bij de traditionele webshops,
het C2C handelsplatform, de vergelijkingssites, zoekmachines en zelfs bij social media
treedt er convergentie op, waardoor deze sites in zekere zin steeds meer op elkaar
beginnen te lijken.
Onderscheid tussen retailer en productmerk verdwijnt. Steeds meer retailers bieden hun
producten op handelsplatformen aan. Daarmee laten zij een deel van hun retailfunctie
invullen door het platform. Zelf nemen ze de rol aan van productmerk.
Handelsplatformen stimuleren internationalisatie. Veel retailers en productmerken zien
platformen als een adequaat middel om internationale markten te verkennen en aan
naamsbekendheid te bouwen. Dit beperkt de initiële investering voor internationale
expansie en kan eenvoudig met een beperkt assortiment worden gepilot. Om nieuwe
markten te testen gebruikt bijvoorbeeld HEMA marktplaatsen als Amazon en La Redoute in
Frankrijk als springplank. “We willen de klant eerst verleiden voor we een eigen shop in dat
land openen. We doen de fulfilment dan zelf en hopen zo nieuwe klanten aan te trekken uit
nieuwe landen. Op een gegeven moment besluiten we dan daar live te gaan met eigen
winkels en een shop”, aldus Joke Vink van HEMA tijdens Logistiek & E-commerce in 2014.
HEMA wil op deze manier uitbreiden naar ‘andere marktplaatsen in Europa’ en het
assortiment online vergroten. Rakuten is het op drie na grootste handelsplatform ter
wereld, en is gebaseerd in Japan. In Japan zelf is het het grootste handelsplatform, met
een enorm bereik. Voor internationale verkopers wordt het zo simpel mogelijk gemaakt om
op Rakuten.com te verkopen. Voor andere merken lonkt op deze wijze ook de Chinese
markt. Het Spaanse modelabel Zara opent een eigen winkel op Tmall.com, door Alibaba
gepresenteerd als springplank voor Westerse merken naar de Chinese markt. Zara heeft al
fysieke winkels in zestig Chinese steden en het merk verkoopt al online op Zara.cn. Met
een entree op Tmall.com wil Inditex zijn aanwezigheid op de markt vergroten. Apple heeft
zijn eigen shop-in-shop geopend op Tmall.com, onderdeel van Alibaba.com, om direct
Chinese consumenten aan te spreken. Naast de handelsplatformen behorend bij Alibaba
zijn er nog enkele grote spelers in China. Zo doen veelal rijke Chinezen hun aankopen bij
het luxe kledingplatform Shangpin.com, waar het Britse Topshop recentelijk een shop-in-
shop op heeft geopend. Buiten het feit dat Europese bedrijven via buitenlandse
handelsplatformen voet aan de grond proberen te krijgen, begint ook de consument steeds
internationaler te kopen. Vaak zijn prijzen van bijvoorbeeld accessoires in het buitenland
aanzienlijk lager, waardoor consumenten steeds vaker snoertjes en opladers uit China
bestellen in plaats van in eigen land.
Transparantie leidt tot prijsdruk. Door de toegenomen transparantie op zowel internationaal
als nationaal niveau en de prijsharmonisatie die hierdoor het gevolg is, wordt het in
toenemende mate lastiger voor verkopers om nog voldoende marge te behalen. Dit geldt
ook voor de fysieke verkoopkanalen. De prijstransparantie zorgt ook voor showrooming
waarbij consumenten alleen nog naar de winkel gaan om het product fysiek te kunnen zien,
om vervolgens het product elders goedkoper te bestellen. Dit fenomeen wordt webrooming
genoemd. Consumenten die weleens van online handelsplatformen gebruik maken, kopen
E-commerce
205
regelmatig een product in een fysieke winkel nadat ze het product gezocht en bekeken
hebben op een online handelsplatform.
Risico op concurrentiebeperkingen. Een mogelijk gevolg van de trend van consolidatie van
handelsplatformen is dat de enige bedrijven die het nog kunnen opbrengen om prominent
aangeboden te kunnen worden op handelsplatformen, de bedrijven zijn waarvan het
geldpotje ook het grootst is. Bovendien hebben kleinere spelers niet genoeg leverage om
over scherpe voorwaarden te kunnen onderhandelen. Dit zou er uiteindelijk toe kunnen
leiden dat alleen grote spelers overblijven. Voor kleinere spelers wordt het daarom steeds
vaker noodzakelijk samen te werken.
Handelsplatformen faciliteren kleine, lokale ondernemers. Er ontstaan steeds meer
platformen waarin lokale (kleine) retailers de krachten bundelen om ook online voldoende
aanwezig te zijn en de hedendaagse consument moderne koopfaciliteiten te bieden (zoals
online bestellen en betalen, afhalen van gecombineerde orders dan wel thuisbezorging).
Het betreft hier zowel initiatieven die primair bedoeld zijn voor lokale klanten, als
initiatieven die zich focussen op een specifiek thema of doelgroep. Voorbeelden van
platformen die lokale ondernemers bundelen, zijn Locals United (verkoopt via een scala
aan lokale kledingwinkels) en Farfetch (verkoopt via losse boetiekjes van over de hele
wereld). Tegelijkertijd proberen grote spelers zoals Amazon een deel van deze
nichespelers het gras voor de voeten weg te maaien met vergelijkbare initiatieven zoals
AmazonFresh, waarbij verse levensmiddelen thuis afgeleverd worden, en Amazon Local,
waarbij consumenten maaltijden bij lokale restaurants kunnen bestellen.
Handelsplatformen plaatsen de consument aan het roer. Het belang van ratings en reviews
van producten neemt toe, zeker nu consumenten sneller via centrale handelsplatforms hun
producten aanschaffen. Aangezien productpagina's op handelsplatformen doorgaans veel
meer traffic krijgen dan productpagina’s op conventionele webshops, worden reviews op
handelsplatformen steeds gebruikelijker, en daarmee ook betrouwbaarder. Dit neemt een
deel van de vertrouwensband over die de traditionele fysieke winkel biedt. Ook op andere
vlakken is goed te merken dat online consumenten steeds mondiger worden, en dat hun
input en oordeel vaak iets maakt of breekt. Zo zijn er bijvoorbeeld zogenaamde
‘lookbooks’, waarbij looks online worden gezet door inspirators en consumenten en de
kleding direct bij de diverse verkopers besteld kan worden. Zelfs op juridisch gebied krijgen
consumenten een steeds grotere rol. Online marktplaats eBay kreeg in 2014 al 60 miljoen
klachten en geschillen per jaar. Met het exponentieel groeiende aantal online discussiefora
en marktplaatsen, neemt dit aantal alleen nog maar toe. Het is voor bedrijven een grote
uitdaging om hier grip op te houden én de geschillen bevredigend op te lossen. Daarom
roepen partijen zoals eBay steeds vaker de hulp van de crowd in, in vaktermen
crowdsourced online dispute resolution genaamd (CODR). Bij eBay liep een pilot waarbij
via een computersysteem willekeurige gebruikers werden geselecteerd en gevraagd om
deel te nemen. Zij kregen een korte beschrijving van het dispuut voorgelegd met de vraag
hierover een oordeel te vellen. Wanneer ten minste dertien gebruikers een oordeel hadden
geveld, deed het systeem een bindende uitspraak. Deze initiatieven tonen aan dat de
consument in de nabije toekomst een steeds grotere rol toebedeeld zal krijgen bij
handelsplatformen.
Handelsplatformen zijn altijd dichtbij via de smartphone of wearable. Het bezoeken van
handelsplatformen via smartphone of tablet heeft de afgelopen jaren al een grote vlucht
genomen en de verwachting is dat deze trend zich de komende tijd nog flink door zal
zetten. Apps spelen perfect in op de behoefte van de consument om te vergelijken, zelfs
E-commerce
206
wanneer hij fysiek aan het winkelen is. Maar ook om ‘instant satisfaction’ te kunnen bieden
door een snelle koop gevolgd door een snelle bezorging. Door de toename in bezoek van
handelsplatformen via smartphones is het waarschijnlijk dat toepassingen en apps die
aankopen kunnen ondersteunen de komende jaren in gebruik en hoeveelheid zullen
toenemen. Zo zal de NFC chip in telefoons binnenkort al gebruikt worden om op fysieke
locaties met de telefoon of smartwatch te betalen en zullen er talloze apps voor
smartphones, smartwatches, smartglasses en tablets beschikbaar komen. Een voorbeeld
hiervan is Powatag, waarmee het mogelijk is om producten uit een tv reclame via een
snapshot te identificeren en te bestellen.
Handelsplatformen worden steeds vaker gebruikt als outlet. Steeds meer bedrijven
ontdekken de mogelijkheden die platformen bieden om als outlet te fungeren. De typen
producten die aanbieders via outlets verkopen variëren tussen producten uit de reguliere
collectie, retouren, producten die refurbished zijn, ex-lease modellen, showroommodellen
en restpartijen. Er zijn C2C handelsplatformen die tegenwoordig ook een functie als outlet
vervullen, denk hierbij aan Marktplaats, maar er zijn ook platformen die zich specifiek als
outlet positioneren. Sommige doen aan partij-verkoop, zoals iBOOD of Groupon, anderen
hebben een breder aanbod, zoals Vente Exclusive.
Handelsplatformen leiden tot diverse logistieke modellen. De toegenomen diversiteit in de
vormen van handelsplatformen zorgt ervoor dat er ook een breed scala is ontstaan aan
logistieke modellen. In een toenemend aantal gevallen werken productmerken en
handelsplatformen samen, waarbij het productmerk voorraadhoudend blijft en via
dropshipments de levering aan de eindconsument verzorgt. Dit soort logistieke modellen
maakt het makkelijker de long tail271 aan te bieden aan consumenten. Voor veel
productmerken lijken nieuwe logistieke modellen en samenwerkingsverbanden ook een
manier om B2C e-commerce onder de knie te krijgen. Waar het voorheen helder was
welke partij waarvoor verantwoordelijk was lopen inmiddels de verantwoordelijkheden
steeds vaker door elkaar. In het geval van eBay vindt de betaling en bestelling van een
product plaats bij eBay, maar de opslag van het product en de bezorging is vaak in handen
van de productleverancier. In het geval van shop-in-shops zijn deze logistieke modellen
weer anders. Veel gebruikte logistieke modellen worden hieronder schematisch
weergegeven:
Tabel 22: veel gebruikte logistieke modellen
Order Eigendom
voorraad
Locatie
voorraad
Voorrraad
management
levering retouren
Dropshipments272
271
De long tail is de benaming voor een verschijnsel dat vooral door de opkomst van het internet in opkomst is geraakt. Marketing is vaak gericht op populaire producten en media met een groot publiek. Bij de long tail is de optelsom van minder populaire artikelen en begrippen echter in de meerderheid. Dankzij e-commerce kunnen webwinkels als Amazon en Bol.com boeken en muziek verkopen die dermate ver achterin de long tail zitten dat ze in een traditionele winkel zelden in het assortiment opgenomen zouden worden. Dankzij de omvang van het internet en potentiële afzetmarkt is ook de optelsom van producten met een kleinere vraag een interessante markt geworden.
272 Drop shipping (of met Nederlandse spelling dropshipping, ook bekend als doorverkoop of direct shipment) is
een techniek voor integraal ketenbeheer. Bij deze constructie ontvangt een handelaar/retailer een bestelling van een eindklant. De handelaar plaatst de bestelling door naar de producent. De producent levert het product direct aan de eindklant. De factuur van de producent gaat naar de (tussen)handelaar. De factuur van de handelaar
E-commerce
207
handelsplatform X
verkoper X X X X X
Consigment273
handelsplatform X X X X X
verkoper X
Crossdock274
Handelsplatform X X X
verkoper X X X
Order Eigendom
voorraad
Locatie
voorraad
Voorrraad
management
levering retouren
Naast deze modellen zijn er echter talloze combinaties denkbaar. Bijvoorbeeld is er een
model waarbij de verkoper voorraad voor het handelsplatform vooraf dient te reserveren in
zijn eigen systeem. Op het moment dat een klant via het platform een product bestelt, levert
de verkoper het product uit de gereserveerde voorraad aan het handelsplatform. Het
handelsplatform bezorgt het product vervolgens bij de klant.
Handelsplatformen vereisen nieuwe omnichannel optimalisatietools. Steeds meer retailers
en productmerken gebruiken meerdere handelsplatformen als extra distributiekanalen. Dit
maakt de distributiemix steeds complexer. Bovendien hebben de verschillende
handelsplatformen vaak zelf een eigen wijze waarop ze productinformatie van verkopers
aangeleverd willen krijgen. Dit kan leiden tot een wildgroei aan aanleverformats voor
verkopers. Het ultieme spel is om te optimaliseren over kanalen heen. Als bepaalde
producten schaars worden, stellen retailers die alleen nog beschikbaar in eigen kanalen of
op handelsplatformen met hoge marges. Als concurrenten op een bepaald platform in prijs
zakken, zakken retailers op dat specifieke platform mee. Bij grote hoeveelheden kanalen
en producten, vraagt dit om een verdere automatisering op basis van ‘business rules’ en
constante monitoring van externe platformen. Ook logistieke dienstverleners zoals
DocData spelen in op deze trend, door oplossingen te bieden waarbij vanuit één voorraad
(en een centrale applicatie) op meerdere handelsplatformen verkocht kan worden. Dit zorgt
ook direct voor het centraliseren van aanleverformats aan deze dienstverleners, die
vervolgens de gewenste output formats leveren aan de platformen. Bij uitlevering draagt de
dienstverlener zorg voor de juiste verpakking, documenten en dergelijke. Zo'n oplossing
gaat naar de eindklant. Dropshipping is een model waarbij ondernemers niet hoeven te investeren in voorraden. Meestal gaat dit ook direct gepaard met kostenbesparing op het gebied van inventaris, personeel en logistiek.
273 Consigment of de levering van in consignatie, ook wel conseignment genoemd, wil zeggen dat de retailer de
leverancier pas betaalt als hij de goederen daadwerkelijk verkocht heeft. Dit heeft als voordeel dat de leverancier niet beperkt wordt door het krimpende inkoopbudget van de retailers. Het grote voordeel voor de retailer is dat deze beduidend minder hoeft te investeren in voorraden. Consignment stock’ is dus een soort Vendor Managed Inventory-partnership waarbij de leverancier eigenaar blijft van de goederen die hij levert totdat ze in het productieproces van de fabrikant worden opgenomen. Vendor Managed Inventory (VMI) is een een partnership waarbij de fabrikant zijn voorraad, die bij de groothandelaar opgeslagen ligt, zelf managet. De fabrikant beslist dus zelf hoeveel voorraad hij aanhoudt en welke hoeveelheid hij elke periode levert aan de groothandelaar.
274 Methode waarbij de goederen die worden ontvangen in een distributiecentrum, niet worden opgeslagen maar
direct worden verdeeld naar de afnemers en gereedgemaakt voor verzending.
E-commerce
208
kan er dan uiteindelijk voor zorgen dat restvoorraden makkelijker verkocht kunnen worden,
zonder dat alle benodigde data omgezet hoeft te worden zodat het bij een ander platform
verkocht kan worden. Dit scheelt tijd, moeite en geld.
Handelsplatformen en integratietools worden bron van big data. Hoe meer verkopen van
een bedrijf via een handelsplatform verlopen, hoe meer het handelsplatform kan leren van
het gedrag van de klanten – op grote schaal. Zo weet Amazon na het bekijken van een
enkel product vaak direct al welke andere aankopen kunnen volgen. Door de verkopen van
verschillende productcategorieën aan elkaar te correleren ontstaat zo een beter beeld van
het gedrag van klanten dan dat klanten van zichzelf weten. Daar deze informatie in handen
is van het handelsplatform, en niet in de handen van de verkoper op het handelsplatform,
heeft het platform een enorme troef in handen. Als de informatie niet gedeeld wordt, wordt
het voor de verkoper steeds lastiger om in te schatten hoe doelgroepen goed te bereiken
zijn, terwijl het handelsplatform steeds slimmer wordt. Als er door het handelsplatform wel
inzicht wordt gegeven in de gegevens, kan dit tot waardevolle samenwerking leiden. Zeker
nu er tools op de markt komen die door het verzamelen en analyseren van grote bergen
data inzicht kunnen geven in de trends van de markt. Zo heeft eBay een benchmark
dashboard dat door verkopers op eBay gebruikt kan worden om real time informatie te
krijgen over de sales performance van hun directe concurrenten per sector. Er zijn echter
ook al tools die niet specifiek op één website gericht zijn. Een goed voorbeeld van een tool
die het EDI-verkeer van verschillende webshops in de fashion branche onderzoekt is
EditD. EditD houdt van verschillende webshops zowel de trends als de nieuwste pricing
insights bij. Op die manier kan het prijspeil van collectiestukken gematcht worden. Ook
analyseert EditD de cijfers van retailverkopen, maakt het een overzicht van de nieuwste
catwalktrends door beeldanalyse en scant het de social media netwerken om hypes te
ontdekken. Zo hebben geabonneerden altijd een real time overzicht dat bovendien op alle
apparaten te bekijken is.
Handelsplatformen variëren in kostenmodel. Op hoofdlijnen zijn er twee afrekenmodellen
met handelsplatformen te onderscheiden: cost per click en cost per sale. Het cost-per-click
model wordt meestal toegepast in situaties waarbij de consument vanuit het
handelsplatform wordt doorgelinkt naar de webshop van de verkoper. Per verwijzing
betaalt de verkoper een klein bedrag, ongeacht of er daadwerkelijk een koop tot stand
komt. De cost-per-sale modellen worden toegepast als de transactie plaatsvindt op het
handelsplatform. De verkoper betaalt dan een vast bedrag of percentage van de
verkoopwaarde (of een combinatie daarvan) aan het platform. In beide gevallen kan het
voorkomen dat een ook een eenmalig bedrag en/of maandelijks abonnementsgeld betaald
moet worden. Voor cost-per-sale modellen kan het totale af te dragen bedrag daarmee al
snel oplopen tot 15 tot 20 procent van de verkoopomzet via het platform.
De toekomst van handelsplatformen. Onderzoeksbureau GfK verrichtte in 2013 in opdracht
van Shopping2020 onderzoek naar het shop-gedrag van consumenten in 2020. Zo zijn
ruim 330 experts in de retail ondervraagd hoe zij de toekomst voor zich zien. De experts
verwachten dat van de retailers die nu nog niet via platformen verkopen, ongeveer een
derde hun producten in 2020 zal aanbieden op Amazon. Ook is de verwachting dat de
populariteit van Bol.com en Marktplaats verder zal toenemen. Qua omzet verwachten de
experts dat er door retailers tussen 2014 en 2020 ruim 2,3 keer zoveel omzet gegenereerd
zal worden via handelsplatformen. In 2014 is deze omzet nog 9,4 procent, de verwachting
is dat deze in 2020 al 22,3 procent zal zijn. Wat betreft logistiek en bezorging is de
verwachting van de experts dat bezorgdiensten en koeriers in 2020 flexibeler zullen
E-commerce
209
worden ingezet dan nu het geval is. Dit sluit aan bij de trend van het sneller kunnen
leveren, zoals bijvoorbeeld eBay Now. Een meerderheid van de experts geeft aan dat ze
verwachten dat bezorgkosten in 2020 gratis, en dus verwerkt in de productprijs, zullen zijn.
5.8.4 Juridische aandachtspunten
Een karakteristiek kenmerk van de platformeconomie is volgens de Hoge Raad voor
Werkgelegenheid het ontbreken van een contractueel kader. Enkel het activeren van een
rekening op een website is vereist. Bij Uber bijvoorbeeld, is er geen arbeidsovereenkomst
tussen de chauffeurs en het platform. Ze worden enkel betaald wanneer ze ritten doen en zijn
zelf verantwoordelijk voor hun pensioen en hun sociale bescherming. De over het algemeen
door de traditionele ondernemingen gedragen risico’s worden afgewenteld op de werkenden.
Dat (quasi) ontbreken van verantwoordelijkheid kenmerkt ook Airbnb, zowel op juridisch,
contractueel of strafrechtelijk gebied. De activiteit van deze ondernemingen komt neer op het in
contact brengen van vraag en aanbod. Voor sommige soorten activiteiten kunnen de platformen
dan ook gezien worden als concurrenten van de uitzendbedrijven, die een soortgelijke
intermediatiedienst verlenen, maar als werkgevers onderworpen zijn aan veel strengere
verplichtingen. De nieuwe strategie welke er in bestaat producent en consument met elkaar in
contact te brengen dankzij de nieuwe technologieën, kan een gevaar betekenen voor de
traditionele ondernemingen uit sommige bedrijfstakken (taxi, horeca, uitzendarbeid,…). In
tegenstelling tot de klassieke ondernemingen moeten de platformen niet zwaar investeren,
dragen weinig productiekosten en hebben in verhouding tot hun waardering weinig personeel.
Bij deze nieuwe economische werkwijze is het niet meer van belang fysiek kapitaal te bezitten,
maar komt het erop aan een belangrijk online netwerk op te zetten. Het nieuwe bedrijfsmodel
werkt volgens een tweezijdige markt, die twee categorieën van gebruikers omvat en een
interactie met zich brengt om goederen en diensten uit te wisselen (bijvoorbeeld Airbnb: de
verhuurders en zij die kamers zoeken). De waarde van het platform voor een gebruiker is
daardoor gecorreleerd aan het aantal deelnemers aan de andere zijde van het platform. In het
kader van de digitalisering kan het relatieve voordeel snel leiden tot het ontstaan van een
‘superster’. Door het netwerkeffect kunnen de platformen zich ultradominant positioneren
(‘winner-takes-all’-mentaliteit). Door die situatie kan de eigenaar van het platform zich een groot
gedeelte van de door de gebruikers gegenereerde waarde toeëigenen. De grote spelers
hebben nagenoeg een monopoliepositie, met ‘captive customers’ en op een afstand gehouden
concurrenten. In die context kan zich een concentratiebeweging voordoen, zoals al het geval is
voor de bemiddeling in het hotelwezen bijvoorbeeld. Op dat gebied hebben vier ondernemingen
in de VS 95% van de online reismarkt in handen.
Gelet bovendien op hun verschillende opzet is het voor de consument enerzijds en voor de
webshops die hun goederen via zo’n platform verkopen anderzijds in veel gevallen niet duidelijk
hoe de juridische verhoudingen tussen platform, webshop en consument nu precies in elkaar
zitten: wie is de verkoper en bij wie kan men terecht voor retours, garantie of klachten? In heel
wat gevallen realiseert de consument zich immers helemaal niet dat hij zich op een marktplaats
bevindt en dat hij mogelijks van een derde aanbieder koopt. De precieze hoedanigheid van de
marktplaats als loutere contactpersoon of als effectieve verkoper heeft overigens ook fiscale en
boekhoudkundige implicaties.
Bovendien kan een ondoordachte opzet van een platform onnodige legale verplichtingen voor
het platform met zich meebrengen. Om maar een voorbeeld te geven: het is de verkoper en niet
de invoerder of leverancier die moet instaan voor de wettelijke conformiteitsgarantie. Een
platform dat in eigen naam verkoopt om op die manier de deelnemende shops te faciliteren,
E-commerce
210
neemt dus als verkoper deze verplichting op zich en doet er goed aan contractuele back to back
afspraken te maken met de deelnemende shops.
Het is bijgevolg erg belangrijk voor nieuwe marktplaatsen om goed na te denken over hun
precieze opzet en om de nodige tijd en aandacht te schenken aan de inhoud van sluitende
contracten met de deelnemende verkopers en aan de communicatie naar de consument op de
marktplaats zelf. Transparantie en duidelijkheid kunnen immers heel wat juridische discussies
voorkomen én zorgen voor meer vertrouwen bij de consument en dus betere verkoopcijfers.
De nieuwe digitale vennootschappen halen met andere woorden de bestaande regels overhoop
en creëren nieuwe sociale codes, waardoor de overheid vaak tegenover een fait accompli komt
te staan en onrechtvaardige concurrentie tussen het platform en de traditionele ondernemingen
wordt gecreëerd.
Ook de Europese Commissie is de snelle groei van het aantal marktplaatsen overigens niet
ontgaan. Onderzoek van de Commissie wijst uit dat al deze verschillen in aanpak tussen
marktplaatsen en platforms voor nog heel wat meer juridische problemen kunnen zorgen dan
enkel maar de onduidelijke relatie met de consument. Verschillende online marktplaatsen zijn
inmiddels zo groot geworden dat ook de vrije mededinging potentieel in gevaar komt, zegt de
Commissie. Het onderhandelingsevenwicht is vaak zoek in de relatie tussen webshopuitbaters
en platforms en het risico op misbruik daarvan is volgens de Commissie reëel. We spreken dan
over de macht voor platforms om bepaalde verkoopsvoorwaarden op te leggen aan webshops,
om webshops producten al dan niet te laten bieden, zelfs om prijzen op te leggen.
Bovendien vraagt Europa zich af of de vrijheid voor webshops om van platform te veranderen in
sommige gevallen niet beperkt wordt en ook rond privacy (van wie is de verzamelde data, wie is
er verantwoordelijk voor en wie mag ze gebruiken?) en in welke mate aanwezigheid op
platforms en marktplaatsen voor kleinere webshops omwille van puur technische redenen van
online marketing een noodzaak dreigt te worden.
Uit de feedback van vakverenigingen, consumenten en marktplaatsen die de Commissie
ontving, blijkt een duidelijke vraag naar vooral meer garanties op transparantie op vlak van de
precieze relaties ten aanzien van de consument, privacy en dataverwerking, de rol van de
marktplaats in S(earch)E(ngine)O(ptimization) en search results, en zelfs op vlak van de
aansprakelijkheid van tussenpersonen voor illegale content op grond van de Richtlijn
Elektronische Handel (in welke mate is een marktplaats aansprakelijk bij verkoop van namaak
door deelnemende verkopers?).
De Europese Commissie heeft haar bevindingen geanalyseerd en een initiatief275 genomen met
voorstellen om waar nodig de bestaande EU-regelgeving aan te vullen voor wat betreft
transparantie naar consumenten, en naar deelnemende webshops. Voor wat de
mededingingsrechtelijke risico’s betreft, voorziet het Europees recht wellicht in alle nodige
middelen om misbruiken te voorkomen en is een en ander vooral een kwestie van het gepast
inzetten van die middelen.
Met de mededeling brengt de Europese Commissie de belangrijkste vraagstukken,
innovatiemogelijkheden en regelgevende uitdagingen inzake online platforms in kaart en stelt
een beleidsaanpak voor de ondersteuning van de ontwikkeling van online platforms in de EU
voor. De Europese Commissie ziet online platforms immers als bron van economische groei en
275
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economische en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s, Online platforms en de digitale eengemaakte markt. Kansen en uitdagingen voor Europa, COM(2016) 288 final, 25 juni 2016
E-commerce
211
wil hun ontwikkeling ondersteunen, waarbij ze het creëren van de Digitale Interne Markt als
belangrijkst voorwaarde ziet. Om te zorgen dat wet- en regelgeving bijdraagt aan de
ontwikkeling en schaalvergroting van verschillende soorten online platforms, heeft de
Commissie een aantal aandachtspunten geformuleerd. Allereerst acht ze harmonisatie van wet-
en regelgeving van belang voor het tot stand brengen van de digitale interne markt, omdat
versnippering van regelgeving zorgt voor onzekerheid en verwarring voor zowel gebruikers als
bedrijven. Daarnaast is het voor eerlijke mededinging belangrijk dat alle online platforms zich
houden aan bestaande wet- en regelgeving. Verder pleit de Commissie voor een
probleemgestuurde en specifieke aanpak, waarbij in eerste instantie wordt gekeken of het
bestaande regelgevingskader niet reeds voldoet. Tot slot kunnen volgens de Commissie zelf-
en coregulering een rol spelen in hat adresseren van vraagstukken die online platforms
oproepen. Bij het oplossen van kwesties in verband met online platforms gaat de Commissie uit
van volgende beginselen:
een gelijk speelveld voor audiovisuele mediadiensten;
verantwoordelijk gedrag van online platforms om fundamentele waarden te beschermen;
transparantie en billijkheid om het vertrouwen van de gebruiker te behouden en innovatie
te beschermen;
open en niet-discriminerende markten in de data-economie.
Op basis van deze vier beginselen komt de Commissie tot de aankondiging van verschillende
wetgevende en niet-wetgevende acties op het gebied van onder meer consumentenrecht,
auteursrecht, aansprakelijkheid van tussenpersonen, de reikwijdte van het regelgevend kader
voor telecommunicatie en de overdraagbaarheid van data.
Online platformen veroorzaken als organisatiemodel een belangrijke shift in de economie en de
maatschappij. Digitalisering zorgt ervoor dat de kost om zo’n een platform op te richten veel
kleiner is. De voornaamste reden waarom een platform als organisatiestructuur zo sterk
doorwerkt, is de netwerkexternaliteiten: de waarde van het platform stijgt met het aantal
gebruikers ervan, omdat die gebruikers ook zelf een stuk bijdragen aan het platform en er dus
eigenlijk geen onderscheid meer is tussen producenten en gebruikers. Immers, gebruikers
leveren zowel een dienst als dat ze die dienst gebruiken. Hoe meer mensen Uber gebruiken,
hoe meer chauffeurs er komen. En hoe meer chauffeurs er zijn, hoe meer mensen Uber
gebruiken. En die groei is exponentieel, want hoe meer mensen Uber gebruiken, hoe groter de
kans dat nog veel meer mensen Uber zullen gebruiken, waardoor nog veel meer mensen Uber
zullen gebruiken. Daardoor kan Uber, dankzij het netwerk, niet enkel een volledige markt
inpalmen maar die ook met een multiplicaat vergroten
Door deze nieuwe evolutie (ook van marktmacht) stelt zich de vraag naar het vermogen van de
overheden om een efficiënt regelgevend kader te ontwerpen. Ondanks de initiatieven van de
Europese Commissie zullen er zich juridische vragen blijven stellen betreffende onder meer de
bezoldiging van de werkenden (in allerlei vormen), de belastbare activiteiten, het onderscheid
tussen zelfstandige en gesalarieerde arbeid, de marktmacht van bedrijven, belastingafdracht,
consumentenrechten of nog bescherming van persoonlijke gegevens. Wat bijvoorbeeld de al
dan niet belastbare activiteiten betreft, beschikken de belastingdiensten over weinig informatie
over de reikwijdte van de activiteiten die via platformen verlopen. De werkende geven niet
systematisch aan en de platformen evenmin. Volgens een studie uitgevoerd in Frankrijk door
het instituut Sofres276 geven maar 15% van de werkenden van de platformen hun inkomen aan.
276
TNS Sofres is onderdeel van de groep KANTAR TNS, marktleider inzake marketingstudies
Top Related