De biënnale van Venetië - In de voetsporen van Chantal Pattyn

of 35/35
Een gebruiksaanwijzing op slippers. Door Chantal Pattyn . De Biënnale van Venetië Van maandag tot donderdag om 17u of via de blog pompidou.klara.be Alles voor de kunst
  • date post

    22-Jul-2016
  • Category

    Documents

  • view

    237
  • download

    5

Embed Size (px)

description

 

Transcript of De biënnale van Venetië - In de voetsporen van Chantal Pattyn

  • Een gebruiksaanwijzing op slippers.Door Chantal Pat tyn.

    De Binnale van Veneti

    Van maandag tot donderdag om 17uof via de blog pompidou.klara.be

    Alles voor de kunst

  • 2All the Worlds Futures.De Binnale van Okwui Enwezor & Karl Marx.

  • 3Toen bekend werd dat de de 56ste Binnale van Veneti zou worden geleid door Okwui Enwezor (1963, Nigeria), gingen hier en daar wat wenkbrauwen fronsen. Enwezor, die had zijn ding toch al gedaan in 2002, toen hij documenta 11 leidde? Zou hij in Veneti zijn verhaal nog eens overdoen? Enwezors documenta 11 was 13 jaar geleden heel politiek. Zo hoorde het toen ook. The right man in the right place. Bovendien was hij de eerste Afro -Amerikaan die de job kreeg.

    Het was de hoogste tijd dat de kunstwereld - toen (en nog voor een deel) voornamelijk bevolkt door blanke mannen van middelbare leeftijd - eens ging inzien dat er ook in andere continenten behalve Europa en de V.S. aan kunst werd gedaan. Het is o.m. de verdienste van Enwezor om een aantal van die kunstenaars op de kaart te hebben gezet. De kunstwereld kreeg, op het hoogste niveau, eindelijk een ander en dus gekleurd gezicht. Ik herinner me documenta 11 ook als een plejade van kunstenaars die reageerden op een wereld waarmee ze in onmin leefden. En van het enorme stilleven dat Luc Tuymans toen maakte, als antidotum op zoveel politiek spervuur.

    Enwezor, sinds 4 jaar directeur van het Haus der Kunst in Mnchen (hij volgde er Chris Dercon op) veranderde het geweer niet van schouder op deze Binnale. Voor het eerst in de geschiedenis van de Binnale is het aantal kunstenaars uit westerse landen in de minderheid. De Binnale is in die zin een spiegel van de nieuwe globale verhoudingen, zowel op politiek als economisch niveau. Europa en de V.S. kreunen onder hun gewicht en geschiedenis, niet in staat om zichzelf heruit te vinden. De nieuwe centra liggen in Moskou, de Golf, Latijns-Amerika, China en Indi. Het Nabije Oosten staat - ondanks eerder aangekondigde lentes waar we met zijn allen in geloofd hebben - nog altijd in brand. De financile en economische crisis is alles behalve bedwongen. De wereld bevindt zich in een permanente kramp. Niet in staat om met religieuze twisten, migratie, techno-logische revoluties of klimaatsveranderingen om te gaan.

    Dit is een Binnale die, om al die redenen, vooral over identiteit gaat. En dus over geschiedenis. Want geen toekomst zonder verleden. Met heel wat kunstenaars die als antropologen en historici naar de wereld en naar zichzelf kijken. Met als resultaat een plejade aan verhalen, en heel erg des mensen.

    DE CURATOR

  • 4De titel van deze Binnale is alvast hoopvol. All the Worlds Futures impliceert dat we in die toekomst moeten blijven geloven. En daarvoor hebben we kunst nodig. Enwezor illustreert zijn theorie aan de hand van het schilderij Angelus Novus van Paul Klee, dat in 1921 in het bezit van Walter Benjamin kwam. Benjamin dichtte het werk helderziende eigenschappen toe. Al zag de engel er nog zo bedrukt uit. Maar daar gaat het nu net over. Een kunstwerk represen-teert meer dan zijn eigen afbeelding. Het stelt ons in staat om verder en anders te kijken, voorbij de realiteit zoals ze zich voordoet.

    Alle toekomstvisies van Enwezor worden sa-men gebracht in een Parliament of Forms. M.a.w.: tegenover the state of things staat the appearance of things. Beeldende kunst is er in alle vormen en maten. En dus ook in de vorm van muziek, performance en dans. Als de we-reld waarin we leven er n is van constante verandering en mobiliteit, dan kan het niet an-ders dan dat deze globale shape shifting zich ook in de kunst manifesteert.

    Daarom kreeg de Amerikaanse pianist Jason Moran (deze zomer artist-in-residence op Jazz Middelheim) een plek op de Binnale van En-wezor. Net als de choreografen Lemi Ponifasio en Ivana Mller. Tal van kunstenaars op deze

    Binnale (Theaster Gates, Dora Garcia, ) hanteren performance als vorm in het parle-ment van Enwezor. Wijlen de filmmaker Harun Farocki krijgt een centrale plek in het Arsenale. En nooit maakte ik een Binnale mee waar zoveel muziek weerklonk.

    En dus had Enwezor een podium nodig en liet hij de buik van het Centrale Paviljoen vertim-meren tot The Arena. Dit gebeurde door David Adjaye (1966, Dar-es-Salaam), de Britse sterar-chitect die het nieuwe Smithsonian National Museum of African American History and Cul-ture in Washington zal bouwen. In de Arena maakte ik tijdens de opening ook de creatie mee van een nieuwe compositie van de Duitse kunstenaar Olaf Nicolai. Met drie zangers bracht hij een hommage aan de Italiaanse com-ponist Luigi Nono. Non consumiamo (to Luigi Nono) brengt in herinnering dat de Bin-nale in 1968 een aantal betogers de ingang ontzegde. Nono gebruikte opnames van deze gebeurtenissen in zijn compositie Un volto, del Mare/ Non consumiamo Marx. Het was ook uit onvrede met het conservatisme in de klassieke muziek dat Nono op een bepaald moment tape als medium omarmde. Met cassettebandjes kon je immers wel de arbeider in zijn fabriek bereiken.

    & ZIJN TENTOONSTELLINGALL THE WORLDS FUTURES

  • 5De naam van Marx is gevallen. De soundtrack van deze Binnale is namelijk Das Kapital van Karl Marx. De live readings van dit baanbre-kende, revolutionaire en invloedrijke boek (1867) gaan door tot de volledige vier delen zijn gepasseerd. Nadien neemt Das Kapital andere vormen aan (van discussies, librettos, songs, film screenings). Tot de Binnale op 22 november haar deuren sluit.

    Als grondtoon van een Binnale kan zon sta-tement tellen. Anderzijds schiet Enwezor zich er zwaar mee in de voet. Er is een curator en zijn theorie, maar die verhoudt zich ook tegen-over de kunstmarkt, en dat is een wereld waar ze van Marx niet meteen onder de indruk zijn. Op de openingsdagen wordt het zicht op de lagune licht ontsierd door de jachten van the rich and famous. De rijke dames die er zich ge-durende die drie openingsdagen, met te veel make-up en juwelen, op Louboutins en met een handtas van Chanel door de Giardini struinen (nu en dan met een klein ongemak, zeker na een regenbui) zullen het meer hebben voor Karl Lagerfeld dan voor Karl Marx. Heel wat jonge kunstenaars uit Enwezors selectie zijn al geas-socieerd met een prestigieuze galerie die voor hun werk, if they are lucky, astronomische sommen geld vraagt. Sommen die na deze Bi-ennale alleen maar hoger worden. Maar Marx zal zich op de openingsdagen toch wat in zijn graf hebben geroerd. Een mooi voorbeeld in

    het Italiaans paviljoen is een video van Isaac Julien. Beelden van een discussie over Das Kapital worden afgewisseld met beelden van een veiling bij Sothebys. Maar het werk van Julien - black and gay en door de kunstmarkt doodgeknuffeld - is ondertussen zelf onbetaal-baar geworden.

    Marx of geen Marx, op de mechanismes van de kunstmarkt is op deze Binnale weinig kri-tiek te horen, behalve via The Gulf Labor Group (die actie voert tegen het feit dat de nieuwe kunsttempels in de Golf, zoals Guggenheim Abu Dhabi, worden gebouwd door goedkope gastarbeiders die er als moderne slaven door mensensmokkelaars heen zijn gebracht en tij-dens de openingsdagen een actie ondernam in en op het gebouw van Peggy Guggenheim). Enwezor toont trouwens vooral individuele kunstenaars en weinig collectieven. Tot besluit: dit is een Binnale op een bedje van Marx, maar van institutionele kritiek op het systeem is geen sprake. Enwezor had na zijn documenta best een tandje mogen bijsteken.

    Maar laat deze kritische commentaar de pret niet bederven. Want Enwezor maakte wel een zeer boeiende tentoonstelling, die vooral in het Arsenale zeer geslaagd is. Maar we beginnen onze tocht in de Giardini.

    DAS KAPITAL!

  • 6Hier speelt het eerste deel van de tentoonstel-ling van Enwezor zich af. Hij pakt er uit met een stuk of wat veteranen uit de kunstgeschiedenis (Marcel Brood thaers, Robert Smithson, Hans Haacke, Chris Marker, Walker Evans) en zorgt zo voor een aantal interessante ijkpunten, naast nieuw werk van heel wat mid career kunste-naars en een pak nieuw geweld.

    Ik haal er een paar persoonlijke hoogte-punten uit.

    De gevel is alvast indrukwekkend, met de aan elkaar genaaide canvassen van de 29-jarige Colombiaan (voor wiens werk op twee jaar tijd krankzinnige prijzen worden betaald, maar ik beloof me vanaf nu te onthouden van commen-taar!) Oscar Murillo.

    Daarboven, in neon, de woorden: Blood, Blues, Bruise. Werk van Glenn Ligon (1960, Bronx, NY), die zich liet inspireren door het verhaal van Daniel Hamm, die in de jaren 60, tijdens de rellen in Harlem, als tiener getuigde tegen de politie van New York.

    DEEL 1: HET CENTRAAL PAVILJOEN

    RIRKRIT TIRAVANIJA(1961, Buenos Aires)

    Tiravanija toont tientallen Demonstration Drawings. Het zijn tekeningen van een aantal historische betogingen en protestmarsen. Noot: Tiravanija liet al deze werken maken door Thase tekenaars.

  • 7HANS HAACKE(1936, Keulen)

    Deze conceptuele kunstenaar zette zijn werk altijd in als commentaar op economische en politieke systemen. Sinds de jaren 70 organiseert hij enqutes in prestigieuze musea als het Guggenheim en het MOMA in New York. En nu ook op de Binnale. Vul zijn World Poll in. Haacke laat er trouwens zijn blauwe zeil ook zien. En ik ben altijd weer verrukt van de pozie van dit intrinsiek politieke werk.

    THOMAS HIRSCHHORN(1957, Bern)

    Vier jaar geleden herschiep hij het Zwitserse paviljoen tot een schitterende puinhoop. Nu maakte hij een sculptuur die je door de densiteit ervan nauwelijks doorkomt. Hirschhorn gaat bijna letterlijk door het dak! Overal papier ook, met tekst. Onmogelijk om te lezen, maar net over deze onmogelijkheid gaat het. Beleef het.

  • 8CHARLES GAINES(1944, Charleston)

    Deze Afro-Amerikaanse conceptuele kunstenaar zet politieke en artistieke manifestos om in muziek. Letters worden aan noten verbonden. Hier worden partituren van Amerikaanse folksongs politiek geactiveerd.

    MADHUSUDHANAN(1956, Kerala)

    De tekeningen van deze Indiase film- en documentairemaker zijn indrukwekkend. In Logic of Dissappearance: a Marx Archive voert hij Marx, Lenin en Stalin op. Als oude personages op een zwart-wit storyboard die vanuit het verleden naar het neoliberale heden kijken.

    PETER FRIEDL (1960, Oberneukirchen)

    Zijn installatie met maquettes van allerhande woontypes (Rehousing) is heel mooi. Maar laat je niet verleiden. Dit is een beenharde commentaar op o.m. segregatie en de failliete ideologie van de modernistische architectuur.

    KERRY JAMES MARSHALL (1955, Birmingham, Alabama)

    Ik ben gek op zijn werk, waarin hij de wereld van de Afro-Amerikanen weergeeft, en vaak relateert aan de westerse kunstgeschiedenis, die hij op die manier terecht bijkleurt. Op de Binnale toont Marshall totaal nieuw werk. Een bonte explosie van kleuren en vormen. Geschilderde Rorschach-testen. Subliem.

  • 9ISA GENZKEN(1948, Bad Oldesloe)

    De grand lady van de Duitse kunst laat de maquettes zien van al haar projecten (ook de niet-gerealiseerde). Maar ga ook buiten kijken. Net voor het Oostenrijkse paviljoen plaatste ze twee kolossale orchideen. Zo mooi!

    MARLENE DUMAS (1953, Kaapstad)

    Dumas toont een serie doodshoofden. Kijk. En kijk. Adembenemend.

  • 10

    In deze indrukwekkende gebouwen, waar vroeger de schepen van de Venetiaanse vloot werden ge-bouwd en ook de touwslagerij was gevestigd, komt Enwezor pas goed op gang. Het begint sterk met een aantal iconische werken van Bruce Nauman (1941, Fort Wayne). In combinatie met de machetes die Adel Abdessemed (1971, Algerije) als bloemen-boeketten in de grond stopte, is de entree bijzonder heftig. Love, death, pain.

    Een aantal persoonlijke hoogtepunten:

    DEEL 2: ARSENALE ADRIAN PIPER(1948, New York)

    Deze Amerikaanse die vanuit Berlijn opereert kreeg de prijs voor de beste kunstenaar op deze Binnale. Terecht! Kies een belofte en teken! Ik koos voor I will always do what I say Im going to do. I will always mean what I say doe ik sowieso al en I will always be too expensive to buy vond ik gezien mijn financile toestand niet opportuun. Mijn certificaat heb ik intussen in mijn bibliotheek opgehangen.

  • 11

    CARSTEN HLLER(1961, Brussel)

    Onze wetenschapper- kunstenaar maakte met Fara Fara een film over twee rivaliserende muzikanten in Kinshasa. Hllers werk sluit mooi aan bij de film van Vincent Meessen in het Belgisch paviljoen.

    STEVE MCQUEEN (1969, Londen)

    McQueen is, na zijn alom bejubelde langspeelfilms Shame en 12 years a slave, nog eens als kunstenaar aanwezig. In Ashes vertelt McQueen het verhaal van een vissersjongen die gruwelijk vermoord werd nadat hij drugs op het strand van het Carabische eiland Grenada had gevonden. McQueen filmt zijn herbegrafenis, nadat Ashes eerder in een anoniem graf was gegooid. Ik ging twee keer kijken. Zo pakkend vond ik de film.

    SONIA BOYCE(1962, Londen)

    Schitterende performance van jazz scat, hiphop, gospel en dadastische nonsens. Lachen!

    SAMMY BALOJI(1978, Lubumbashi)

    Baloji, die vorige zomer een zeer goede tentoonstelling maakte in Muzee, is een revelatie. Hij toont hier een uitgewerkte halve bol in koper met de scarificaties die hij ook al in het Belgisch paviljoen aan bod liet komen.

  • 12

    TARYN SIMON(1975, NY)

    Ik ben grote fan van haar werk dat onlangs uitgebreid werd voorgesteld in het Jeu de Paume in Parijs. Opnieuw gaat ze te werk als een beeldhistorica. Ze ontleedde de boeketten die de onderhandelingstafels van een aantal opmerkelijke bijeenkomsten sierden. Geschie-denis, politiek en gedroogde bloemen. Wow!

    LILI REYNAUD DEWAR (1975, la Rochelle)

    Deze zeer uitgesproken feministe laat videos zien van de performances die ze her en der, haar naakte lichaam beschilderd, opvoerde. Op doeken: teksten die onder meer gaan over het hebben van onbeschermde seks. Fel besproken.

  • 13

    NIDHAL CHAMEKH(1985, Dahmani)

    Ik viel als een blok voor de prachtige tekeningen van deze Tunesir. In de serie De quoi rvent les martyrs? evoceert Chamekh de Arabische lente en hoe die in zijn hoofd vorm kreeg, via een opeenstapeling van beelden. Een ontdekking.

    CAO FEI (1978, Guangzhou)

    Een animatiefilm zoals ik er zelden een zag. Kreeg er kop noch staart aan, maar ik bleef kijken naar dit bijzonder esthetische post-apocalyptische sprookje.

    CHANTAL AKERMAN (1950, Brussel)

    In Now laat Akerman op verschillende schermen beelden zien van razendsnelle ritten door conflictgebieden. Van enig conflict zie je niets, maar de soundtrack is die van een oorlog die maar niet wil ophouden. Heftig.

    TIFFANY CHUNG (1969, Danang)

    Deze kunstenares, getekend door de oorlog in Vietnam, laat in minutieuze werken op papier de dramatische statistieken zien van de gevolgen (migratie, vluchtelingen, misdaden tegen de menselijkheid) van het conflict in Syri.

    RICARDO BREY (1955, Havana)

    Every Life is a Fire van Brey, die in Gent woont en werkt, is n van de grootste installaties die ik ooit van hem zag. Hij begon er zes jaar geleden al aan. Je blijft gentrigeerd kijken naar deze persoonlijke vorm van archeologie.

  • 14

    JASON MORAN (1975, Houston)

    De Amerikaanse jazzpianist (en artist in residence op Jazz Middelheim midden augustus) toont twee installaties waarmee hij een ode brengt aan de oude music halls van o.m. The Savoy en The Three Deuces in New York. Twee clubs die zeer actief waren toen de racis-tische wetten van Jim Crow golden. Tot 1964, toen de Civil Rights Act een einde maakte aan deze Amerikaanse apartheid. Ondertussen luisteren we naar Work Songs, de muziek van de chain gang en de inmates. Straf.

    MAJA BAJEVIC (1967, Sarajevo)

    The stockmarket op textiel. When global meets local.

  • 15

    GEORG BASELITZ(1938, Deutschbaselitz)

    De goeroe van de Duitse schilderkunst pakt uit met 8 gigantische zelfportretten. Voeten boven en hoofd beneden, uiteraard. Altijd op zijn kop gevallen, die Baselitz.

    SARAH SZE (1969, Boston)

    Twee jaar geleden veroverde ze mijn hart in het Amerikaans paviljoen. Hier pakt ze helemaal op het einde van de Giardino delle Vergine, een wonderlijke en rustige plek, uit met kleine werkjes. Een stuk touw, een spiegeltje, kralen, en een hangmat die ze in mijn stadstuintje mogen komen leveren. Zoek haar werk in een boom, in het gras, op een muur.

  • 16

    Ik vond de paviljoenen tijdens deze editie niet echt verbluffend. Noch in de Giardini, noch in de stad. Jammer, want ik heb schitterende herinneringen aan Anri Sala en Sara Sze twee jaar geleden. Dit jaar was dit soort extase er niet bij. Verlies er je kostbare tijd niet aan. By the way: waar is Libanon (zo sterk in 2013 met Akram Zaatari)? Kenia trok zich blijkbaar alsnog terug.

    Een aantal paviljoenen daarentegen steekt er met kop en schouder bovenuit.

    De Paviljoenen!

  • 17

    Met Personne et les autres hebben curator Katerina Gregos en Vincent Meessen het bes-te paviljoen van de Binnale afgeleverd.

    Meessen associeerde zich met tien kunste-naars vanuit de hele wereld (waarmee hij het ouderwetse principe van nationale vertegen-woordiging in een paviljoen op de Binnale meteen onderuit haalt) om samen een prisma-tisch verhaal te vertellen over ons koloniale verleden. Of moet ik zeggen: heden? Want het kolonialisme leeft gewoon verder, in een neo-vorm. Meessen en co onderzoeken heel specifiek

    MIJN TOP 10: 1. BELGI

    (Giardini)

    de nasleep van de (diep eurocentrische) koloniale moderniteit en de gevolgen ervan voor o.m. de culturele relaties tussen Europa en Afrika. Kortom, de hamvraag is wat een gemeen-schappelijke avant-garde zou kunnen geweest zijn.

  • 18

    Op mijn vraag of de kunstenaar een historicus is geworden antwoordde Vincent Meessen in Pompidou dat de geschiedenis andere vormen nodig heeft. Omdat de geschreven geschiede-nis haar grenzen heeft bereikt. Via films en installaties kunnen onbekende passages als-nog belicht worden. De kunstenaars op Person-ne et les Autres beenden allemaal kleine, vaak vergeten of nog niet geweten en, in het kader van de koloniale geschiedschrijving, belangrijke narratieven uit. Neem er je tijd voor. Want alle bijdragen zijn interessant. Ik pik er een aantal werken uit.

    Elisabetta Benassi toont een tramhalte op de lijn 44, die Leopold II van Tervuren naar Mont-gomery liet aanleggen in het kader van de In-ternationale wereldtentoonstelling van 1897. Haar werk MFumu is een hommage aan de Congolose intellectueel, activist, stichter van de Union Congolaise en organisator van het 2de Pan-Afrikaans congres (Brussel, 1921) Paul Panda Farnana. Benassis tramhalte heeft iets van een skelet. De onderdelen bestaan uit af-gietsels van beenderen van exotische dieren die ze in het Afrikamuseum vond. Nu en dan lezen acteurs voor uit King Leopolds Soliloquy van Mark Twain (1905). Bingo!

    Want die was er wel degelijk even. Dat illus-treert Meessen op een zeer intelligente manier in zijn film die hij in Kinshasa draaide, op het moment dat er hevige rellen waren. Meessen maakte een reconstructie van de tekst van de protestsong die Joseph MBelolo Ya MPiku in 1968 schreef. MBelolo was betrokken bij de Situationistische Internationale (vanaf nu: SI), eind jaren 50 opgericht door de Franse marxi-stische theoreticus en filmmaker Guy Debord (auteur van het baanbrekende boek La Socit du Spectacle), samen met o.m. de Nederlandse kunstenaar Constant (Nieuwenhuijs) en de Deen Asger Jorn (die SI na vijf jaar al zou ver-laten). In 1961 zou de Belgische marxist Raoul Vaneigem (auteur van Trait de savoir-vivre lusage des jeunes gnrations) aansluiten. Doel van SI? Kunst inzetten voor de permanen-te strijd tegen the powers that be. Het artistie-ke verhaal raakte echter meer en meer in de verdrukking door de politieke, marxistische agenda van SI. De slogans van Vaneigem sier-den in 1968, de hoogdagen van SI, nog de wanden van de Sorbonne.

    De film van Meessen is verbluffend. Onder meer door de manier waarop hij muzikanten (allen vrouwen!) uit Kinshasa tegenwoordig de oude song laat vertolken. Hier bepaalt de mu-ziek de film, niet omgekeerd. Ik genoot in het bijzonder van een aantal bijna dromerige ele-menten (maar we bevinden ons in Kinshasa, en daar is alles wat je niet echt acht toch echt). Twee mannen op een dak passeren de revue met een glazen cirkel. De film werd gedraaid in de 1,2, 3 Club, de legendarische plek waar des-tijds het OK Jazz Orchestra zwaar scoorde.

  • 19

    In het nieuwe werk Socits Scrtes dat Ba-loji voor Personne et les Autres maakte, zien we scarificaties op koperplaten. Net als Benassi trok hij voor zijn onderzoek naar het Afrika-museum. De scarificaties waarvan bepaalde etnische groepen zich bedienden maakten deel uit van hun identiteit, maar werden ook een paspoort voor de kolonisator, die rebellerende groepen hierdoor snel kon identificeren. Het koper verwijst naar de manier waarop de

    kolonisator rijk werd op de kap van de Congo-lese bevolking. Maar ook nu nog zijn westerse bedrijven zeer actief in de koperbusiness. Waardoor Balojis werk duidelijk maakt dat economische exploitatie synchroon loopt met het uitwissen van de etnische identiteit. Baloji is trouwens ook n van de kunstenaars die door Okwui Enwezor in het Arsenale werd uitgenodigd (zie hoger). Sterk. Zeer sterk.

    Nog een schitterende installatie is Negative Space. A Scenario Generator for Clandestine Building in Africa van James Beckett . Via nieu-we combinaties van allerhande bouwwerken (die als houten blokjes in zijn technisch vernuf-tige grijpmachine zitten) wil hij nutteloze en ongebruikte ruimtes opnieuw een doel geven. Een mooie commentaar op het modernisme dat door de kolonisator destijds in Afrika werd gentroduceerd, niet zonder ideologische agenda.

    In een potische installatie geven Tamara Gui-maraes en Kasper Akhoj opnieuw een stem aan Ernest Mancoba (1904-2002), de Zuid-Afri-kaanse schilder die n van de stichtende le-den van CoBra was maar wiens naam door kunsthistorici vergeten schijnt te zijn en niet in de geschiedenisboeken is opgenomen. Aan de Chiesa Santa Maria della Misericordia

    verraden vlag noch wimpel dat hier het pavil-joen van Ijsland gehuisvest is. Christoph Bchel huurde de kerk van een priv-eigenaar en plaatste er een moskee in. En dat was niet naar de zin van de Venetianen. Twee weken na de opening al kwamen de autoriteiten de zaak sluiten. Drogredenen: men had al eens 110 be-zoekers ontvangen i.p.v. de toegelaten 90 per-sonen, er was geen officile aanvraag inge-diend voor een moskee die as such ook gebruikt zou worden. De echte reden: Door de aanwe-zigheid van deze moskee kon men de veiligheid van de Venetianen en de toeristen niet garan-deren. Te triest voor woorden. In het histori-sche centrum van Veneti is namelijk geen moskee te vinden, en dat is waar Bchel op reageerde. Maar net door die consternatie is dit

    Ik was ook erg onder de indruk van de werken van Sammy Baloji. Essays on urban planning is een serie van 12 fotos. Zes ervan zijn luchtfotos van Lubumbashi, zes andere fotos tonen panelen met vliegen en muggen uit het Nationaal Mu-seum van dezelfde stad, waar Baloji trouwens geboren werd. Hij wijst ons hiermee op de afstand van 500 meter die zwarte en blanke wijken indertijd scheidde. Een afstand die werd bepaald door de maximale vlucht van de mala-riamug. Segregatie en social engineering die hygine als argument hanteert.

    2. IJSLAND (Campo dell Abbazia, Canareggio)

    (VP Rialto en vanaf daar een dik kwartier stappen)

    n van de beste en meest relevante paviljoe-nen. Check op voorhand hoe de situatie is. Als het paviljoen alsnog terug operationeel is: Ga er Mekka Cola halen! En trek je schoenen uit!

  • 20

    Armeni kreeg de prijs voor het beste pavil-joen. Een beetje te veel eer, want niet alle 18 kunstenaars op Armenity leveren uitstekend werk af. Wie er met kop en schouders bovenuit steekt, is de in Aleppo geboren Mekhitar Ga-rabedian, die in Gent woont en werkt. In het gras voor het Armeense klooster staan twee megafoons. We horen de stem van zijn vader die alle namen opnoemt van de mensen die hij, na allerlei omzwervingen, leerde kennen. Je hoort hem soms aarzelen, en dan geraakt hij weer op gang. Een 9 minuten durende reflectie over hoe ons geheugen werkt, en wat er met mensen gebeurt die hun geboortegrond moe-ten verlaten.

    Een ander subliem werk laat in neon de zin The world is alive and Van is alive p. 49 Mahari zien. De neon hangt in een inham waar de monniken met hun bootjes aanmeren. Met zicht op de lagune. Garabedian laat hier de naar Siberi verbannen Armeense schrijver Gurgen Mahari aan het woord die voor zijn boek Burning Orchards (1966) meteen na publicatie de ban-vloek kreeg in Yerevan. Ook in het indrukwek-kende klooster ging Garabedian aan het werk. Op de drukpersen van de Mekhitaristen creerde hij Table (Histoire de mes anctres), een inhoudstabel van een kinderboek over de Armeense geschiedenis dat alle heldendaden en historische data opsomt. Garabedian lijkt te willen zeggen dat geschiedenis niet zo werkt. Er zijn ijkpunten, en 1915 - met de Armeense

    3. ARMENI (San Lazzaro/ VP 20 vanaf Giardini)

    genocide die we dit jaar herdenken - was daar een gruwelijk voorbeeld van. Maar de beleving van en de herinnering aan die geschiedenis verloopt anders. Jonge Armeense kunste-naars, allen opgegroeid in de diaspora, worden getekend door een geschiedenis die ze niet persoonlijk meemaakten maar die hun identiteit wel bepaalt. M.a.w.: het geheugen trekt zich wei-nig aan van het lineaire verloop van de tijd. Wie we nu zijn wordt zowel door ons verleden als onze toekomst bepaald. Postmemory heet dat.

    In de mooie kapel van het klooster ligt een pak wit papier. Ga even door de knien en kijk naar het witte blad, dat niet wit is. Je ziet, in relif, een aantal Armeense woorden. Garabe-dian haalde ze van een gedenkplaat voor Daniel Varoujan op de Gentse universiteit. Het Armeens werd op die plaat niet vertaald, en dus ook niet in dit kunstwerk. De dichter blijft onbegrepen.

    Een humoristisch en zeer goed werk is Accent Elimination van Nina Katchadourian die haar ouders ondervraagt over de manier waarop ze haar familienaam moet uitspreken (Katchadourian of Katchatourian?!). Een film over migratie en hoe die onze taal aantast en verandert.

    Ook Sarkis is present met een aantal glasramen maar voor zijn solo kan je terecht in het Turks paviljoen.

    De trip naar San Lazzaro is overigens heerlijk. Eenmaal daar is de stilte er overdonderend. Neem je tijd voor het bezoek aan het klooster zelf. Er zijn prachtige en uitzonderlijke dingen te zien.

  • 21

    In de schitterende Bibliotheca Nazionale Marciana (van Jacopo Sansovino) is Secret Power te zien, een enorme installatie van Simon Denny. Denny onderzocht de door Edward Snowden ge-lekte files en brengt een verbluffende maar bijzonder gelaagde en complexe commentaar over de manier waarop ongekende krachten en machten onze levens bepalen. In combinatie met de kaarten en schilderijen van de prachtige bibliotheek een zeer relevante bijdrage.

    Oostenrijk krijgt de prijs voor het leegste pavil-joen! Heimo Zobernig beperkte zich tot het installeren van een zwarte vloer en dito pla-fond, waarmee hij alle referenties naar de ar-chitectuur (tussen historicisme en modernisme) van Joseph Hoffman (die het paviljoen in 1934 ontwierp samen met Robert Kramrieter) uit-wist. Door de ingreep is de hele vloer genivel-leerd en valt de scheiding tussen binnen en buiten weg. Heel interessant.

    Sarah Lucas (1962, Londen), lang geleden n van de Young British Artists, had maar n doel voor ogen toen ze de opdracht kreeg voor het Britse paviljoen: iedereen moest er vrolijk van worden! Ik werd meer dan jolig van I scream Daddio van Lucas, die trouw bleef aan haar favoriete themas: gender, dood en seks. Ze liet het hele paviljoen schilderen in custardgeel (in het Frans: Crme Anglaise!) en zette er haar soms zeer fallische sculpturen (ntje kreeg als titel Maradona, juist ja, de voetballer!) neer. Net als een serie beelden van vrouwenkonten, mt een sigaret op plekken waar je ze niet ver-wacht. Smoking guns!

    4. NIEUW-ZEELAND (Piazzetta San Marco/ VP San Marco)

    5. OOSTENRIJK (Giardini)

    6. GROOT-BRITTANNI: SARAH LUCAS(Giardini)

  • 22

    Het Deense paviljoen toont Mothertongue, een zeer traditionele presentatie van het werk van Danh Vo (1975), die op Punta della Dogana de beste tentoonstelling van Veneti maakte. Maar loop hier ook binnen voor een goed beeld van het werk van deze in Vietnam geboren en in Denemarken (bijna letterlijk) aangespoelde kunstenaar. Mooi is zijn gebruik van kleine bankjes, ontworpen door de Deen Finn Juhl. Voor meer info verwijs ik door naar mijn uitge-breide tekst (Collateral events. 1.) over Vos tentoonstelling Slip of the Tongue.

    Het is SMAK-directeur Philip Van Cauteren die door de Ruya Foundation werd gevraagd om als curator van het paviljoen van Irak aan te treden. De titel Invisible Beauty heeft Van Cau-teren letterlijk genomen. De schoonheid van kunstenaars uit Irak wordt hier zichtbaar ge-maakt. Want kunst maken in Irak was lange tijd, en helaas nog, iets voor de duisternis.

    Ik was blij om de fotos van Latif Al Ani, n van de meest gerespecteerde fotografen in Irak, te ontdekken.

    Ook de tekeningen van Salam Atta Sabri die, na een leven in de V.S. en Jordani, in 2005 onder het regime van Hoessein in Bagdad te-rug aankwam, maken indruk. Atta Sabri, die oorspronkelijk in keramiek werkte, redde zich artistiek door op een dag de potloden van zijn dochters te nemen en te beginnen tekenen. Uit therapie, meer dan uit ambitie. Op de opening drukte de kunstenaar zijn grote dankbaarheid uit voor wat hem overkwam. Mister Philip had hem als het ware van de vergetelheid gered. Ook minister van cultuur Sven Gatz bleef niet onbewogen.

    Turkije maakt een statement op deze Binnale door tijdens het herdenkingsjaar van de Ar-meense genocide de Armeense kunstenaar Sarkis (1938, Istanbul) carte blanche te geven. Sarkis laat in Respiro een aantal dramatische werken uit de kunstgeschiedenis (als De slag bij San Romano van Paolo Uccello, het Isen-heim altaarstuk van Matthias Grnewald en La tempesta van Giorgione) mee zinderen. Kijk naar zijn glasramen! En naar het altaar uit rood glas dat dezelfde afmeting heeft als het altaar van het Contarelli-kapel in de San Luigi degli Francesi in Rome, waar Caravaggios werken

    7. DENEMARKEN: DANH VO(Giardini)

    9. IRAK (Ca Dandola/ VP San Toma)

    8. TURKIJE: SARKIS(Arsenale, Sale dArmi)

    met scnes uit het leven van Mattes te zien zijn. En luister ondertussen naar de muziek die Jacopo Baboni-Schilingi maakte op basis van de kleuren van de neons van Sarkis.

  • 23

    Ook sterk zijn de werken van de nauwelijks 28-jarige en naar Turkije gevluchte Haider Jab-bar. Zijn werk doet door de stijl en het coloriet een beetje aan Marlene Dumas denken maar door de gruwel die de kunstenaar meemaakte, is hier geen afstand tussen het onderwerp en de afbeelding ervan.

    Nog bijzonder: Van Cauteren bezocht eind vorig jaar 3 vluchtelingenkampen, waar de Ruya Foundation tekenmateriaal verdeelde. Uit de

    meer dan 500 inzendingen maakte Ai Wei Wei een selectie. Opvallend is dat mensen die have en goed hebben moeten verlaten en de gruwel persoonlijk in de ogen hebben gekeken, niet die gruwel tekenen, maar een huis met spelende kinderen, een kikker, Spongebob Kunst is het niet en net daarom is deze serie des te in-drukwekkender. De opbrengst van het boek Traces of Survival gaat integraal naar de vluch-telingenkampen.

    De Duitsers houden ervan hun paviljoen com-pleet af te breken. Waar dit goed voor was weet ik niet. Ik vond het nodeloos ingewikkeld. Op het dak gooit Olaf Nicolai nu en dan een boomerang door de lucht. Ga er beneden in ligzetels gewoond de nieuwe film van Hito Steyerl bekijken!

    10. DUITSLAND (Giardini)

  • 24

    Verlies geen tijd door mordicus alle paviljoenen te willen bezoeken. Veel interessanter is het om langer in het Centrale Paviljoen of het Arsenale te blijven. Of trek de stad in. Het aantal tentoonstellingen is niet te tellen.

    En dan begin je aan de rest van de stad!

  • 25

    Dat een kunstenaar als curator optreedt in dit door Tadao Ando verbouwde optrekje van de Franse zakenman Franois Pinault is een pri-meur. De Deense kunstenaar Danh (zeg: Jan!) Vo maakte er, met werken uit de collectie van Pinault en uit verschillende Venetiaanse insti-tuten, de tentoonstelling Slip of the Tongue. Zelden zon interessante en pakkende tentoon-stelling gezien op deze plek, die ik nogal kli-nisch vind.

    Vo behoort sinds een jaar of vijf tot het inter-nationale kransje van kunstenaars dat tentoon stelt in de beste musea ter wereld en bij een topgalerie (Marian Goodman) zit. Zijn leven heeft iets van een film. Geboren in Vietnam in 1975, op vierjarige leeftijd gevlucht, door een Deens schip gered van de door zijn eigen vader getimmerde boot waarop hij met zijn familie rond dobberde, op die manier in Kopenhagen beland. Nu leeft en werkt hij in Mexico. Zijn eigen verhaal en dat van zijn familie heeft hem heel lang bezig gehouden. Op Slip of the Ton-gue zie je Oma Totem waarin Vo een wasma-chine, een koelkast met een kruis erop en een TV op elkaar stapelde. Het zijn de objecten die zijn grootmoeder kreeg van de bijstand toen ze als vluchtelinge in Mnchen aankwam.

    MIJN TOP 10: 1. SLIP OF THE TONGUE, PUNTA DELLA DOGANA

    (VP Salute). Tot 31 december. Open van 10 tot 19 uur. Gesloten op dinsdag.

  • 26

    Vo zette zijn eigen vader zelfs aan het werk. Phung Vo, die geen Frans spreekt of leest, ko-pieerde een brief die een katholieke missiona-ris, enkele dagen voor zijn executie in 1861, vanuit Tonkin naar zijn vader schreef.

    Vo vertrekt vaak van een persoonlijke ervaring om iets over de wereld te vertellen. Aan het plafond van de benedenverdieping hangt een enorme luchter. Die haalde Vo uit het Hotel Majestic in Parijs. Het is namelijk onder die luchter dat de Amerikanen in 1973 met de Viet-cong onderhandelden.

    Vo laat er ook een houten krat met het logo van Carnation Milk zien. Daarin plaatste hij een fragment - door Vo zelf (of n van zijn assis-tenten) in stukken gezaagd - van een 17de eeuwse gepolychromeerd houten beeld dat Christus voorstelt (of voorstelde!). Je wordt even onwel van zon daad. Maar dan kom je weer te weten dat Vo van die melk hield. En dus heet het werk Beauty Queen.

    Vo is ook een man met humor. Hij zette op een fragment van een beeld van een kind uit de 2de eeuw N.C. een gotisch beeld van een madon-na. Titel: Your mother sucks cocks in hell! Ci-taat-je uit The Exorcist. Een film die hij ook twee keer parafraseert in het Deens paviljoen.

    Vo bouwde Slip of the Tongue zorgvuldig op via formele en inhoudelijke linken naar het werk van de 39 andere kunstenaars. Je valt van de ene verbazing in de andere. Het zijn allemaal topwerken en ensembles die je zelden te zien krijgt. Ik was totaal weg van de Codex Artaud die Nancy Spero begin jaren 70 maakte. En van Gold sheet, een werk van Roni Horn. Letterlijk: een blad goud.

    En toch wordt zon krat betekenisvol. Een hoger model van Johnny Walker (zo gemaakt omdat er meer flessen in konden!) met een fragment van een 17de eeuws beeld van een cherubijntje (te zien in het Deense paviljoen) erin verwijst naar het favoriete drankje van de koloniale machthebbers.

    Nog een subliem werk hangt aan het plafond. Allerhande werktuigen, zoals een niet onge-vaarlijke zaag, hangen er tussen opengevou-wen kartonnen dozen waarop in goud aan de ene kant de 13 strepen en 13 sterren van de eerste versie van de Amerikaanse vlag werden aangebracht en aan de andere kant de logos van Scott, Coca Cola, Kelloggs en Colgate. De kroonjuwelen van een natie en een herinnering aan de manier waarop de V.S. uiteindelijk aan een vlag met 50 sterren kwam.

    Nog innemend: de werken van Lee Lozano en Francesco Lo Savio. Vermakelijk: de spring-plank die Elmgreen & Dragset monteerden op een raam. Nog: het werk van Felix-Gonza-lez-Torres.

    Ook Hildegard is erbij, een van de poppen die figureerden in de film Das Loch van Harald Thys & Jos De Gruyter!

    Uit de Galleria dell Accademia leende Vo een werk van Giovanni Bellini. Uit de Fondazione Giorgio Cini een aantal schitterende miniaturen.

    Dit is werkelijk de beste tentoonstelling die je in Veneti kan bekijken.

  • 27

    2. PROPORTIO. PALAZZO FORTUNY. SAN MARCO 3958- SAN BENETO

    (VP SantAngelo) Open van 10 tot 18 uur. Gesloten op dinsdag.

    Axel Vervoordt maakt voor de vijfde keer een tentoonstelling in het Palazzo Fortuny. Rond de sacrale verhoudingen en de gulden snede, die men eeuwen geleden linkte aan geheime, spi-rituele kennis.

    Vervoordt trad op als curator en ontwierp sa-men met de Japanse architect Tatsure Miki vijf ruimtes, opgetrokken uit hennep en kalk. Be-doeling is om de bezoeker fysiek de sacrale proporties te laten voelen (en niezen, die hen-nep ging in mijn neus zitten!). Architectuur en de leer der verhoudingen kreeg, evident, een grote rol op Proportio. Via een tekening van Drer, een pagina uit het baanbrekende en in-vloedrijke werk Architectura van Hans Vrede-man de Vries (een belangrijk handboek voor het gebruik van klassieke, architecturale elemen-ten) tot de maquette van de Villa Savoye van Le Corbusier en zijn tabouret voor de Cit Ra-dieuse.

    Vervoordt pakt naar goede gewoonte uit met een aantal sterke ensembles. Eentje om voor op je knien te gaan zitten is het portret van een vrouw (1485) door Sandro Boticelli naast een werk van Jef Verheyen.

    Hans op de Beeck (ook aanwezig op Glas-stress!) maakt indruk met zijn nieuwe video Night Time.

    De show wordt echter gestolen door Raio, een gigantisch werk (285 x 370 cm!) van Michal Borremans, voorstellende: het paard van Axel Vervoordt zelf!

    Neem je tijd voor Proportio. Want er is zo veel te zien. Nog een aantal persoonlijke favorieten: de schilderijen van Agnes Martin, Kees Goud-zwaard, Ben Nicholson, Josef Albers, Robert Ryman en Kazuo Shiraga. Het werk Golden Dream van Ann Veronica Janssens waar ik altijd stil van word. En dan had ik het nog niet over alle kostbare oudheden die Vervoordt er toont. Een must see.

    Een ruimte die me deed duizelen was die met de rode draden van Fred Sandback, een indrin-gend schilderij van Brice Marden en een qua-driptiek van Raoul De Keyser. De zaal met Anish Kapoor en Giacometti is subliem.

    Nog bijzonder is een werk uit albast van Edu-ardo Chillida. Op de grond ligt Romeu, een sculptuur van Berlinde De Bruyckere. Een an-dere naakte man in Fortuny is het gipsen model van de Paris van Canova. Uniek!

  • 28

    3. PORTABLE CLASSIC. PRADA FOUNDATION. CA CORNER DELLA REGINA. SANTA CROCE 2215

    (tegenover Ca Pesaro) (VP San Stae of Rialto Mercato). Open van 10 tot 18 uur. Gesloten op dinsdag.

    4. PARADISE. CY TWOMBLY. CA PESARO. (VP San Stae of Rialto Mercato) Open van 10 tot 18 uur en na 31 oktober tot 17 uur.

    Dicht op maandag.

    campo vaccino genoemd). De Grieks-Romeinse voorbeelden zouden een hele industrie in gang trappen. De originele beelden werden in aller-hande materialen en andere formaten gekopi-eerd, eeuwen aan een stuk.

    In de centrale zaal zie je een recente kopie die in Napels werd gemaakt van de zgn. Farnese Hercules. En Hercules wordt kleiner en kleiner, tot hij nog 20 cm is en uit beschilderd porselein bestaat, een beeldje uit het Victoria & Albert Museum.

    Als je de Prada Foundation bezoekt, ga dan om de hoek ook naar Ca Pesaro waar Gagosian en de Cy Twombly Foundation een heel mooie presentatie maakten met werk van de Ameri-kaanse schilder Cy Twombly (1928-2011), de abstract expressionist die zijn halve leven in Itali woonde en zich voornamelijk door de antieke en Europese kunst en literatuur zou laten inspireren. Maar altijd op leven en dood, met de liefde als dynamische kracht en motor.

    In Milaan liet Muccia Prada ondertussen een oude stokerij verbouwen door Rem Koolhaas, maar The Prada Foundation pakt ook in Veneti naar goede gewoonte sterk uit met een ten-toonstelling die ook door Pradas vaste archi-tect Rem Koolhaas werd vormgegeven. En hoe! Portable Classic reconstrueert op een verrassende manier het verhaal waarop men vanaf de 15de eeuw, met de opkomst van de Renaissance, genteresseerd geraakte in al die oude rommel die de Romeinen hadden achter-gelaten (het was de tijd dat er nog koeien graasden op het Forum Romanum, om die reden

    Portable Classic is ook het verhaal van de ge-schiedenis van het verzamelen. Als thema niet slecht nu de stad door nogal wat verzamelaars wordt bezocht. Uit het Museum voor Schone Kunsten in Gent is een werk van Tintoretto te zien, namelijk zijn portret van Giovanni Paolo

    Corner, die een klassiek beeldje vast houdt. In de displays zie je vervolgens kopien van dat beeld. De kwaliteit van de werken, die uit de meest prestigieuze musea ter wereld komen (van t Getty in L.A. tot het Hermitage), is bui-tengewoon hoog en de presentatie is super.

    Ik viel om bij het zien van twee van zijn land-schappen uit 1986: het kan niet anders of dit is Twomblys ode aan Caspar David Friedrich. En net zoals bij zijn overzicht in Tate Modern in 2008, viel me op hoe krachtig de werken zijn van een man die toen al 80 was. En dan te bedenken dat Donald Judd, toch een groot kunstenaar en uitmuntend criticus, ooit be-weerde dat er behalve een aantal strepen en woorden niets te zien was op de schilderijen van Cy Twombly!Subliem is een enorm schilderij dat rozen voor-stelt. Op basis van Les Roses van R.M.Rilke. Verzuipen in verf en pozie. Ik hield deze ten-toonstelling voor de laatste dag. Het is een ideale afsluiter om de stad in ultieme schoon-heid te verlaten!

  • 29

    5. MY EAST IS YOUR WEST (Palazzo Benzon, San Marco 3927, vanaf Santo Stefano de weg naar Fortuny volgen maar

    iets vroeger afslaan naar links!) Open van 10 tot 18 uur. Gesloten op maandag.

    6. ENERGY MADE VISIBLE. JACKSON POLLOCKS MURAL. PEGGY GUGGENHEIM.

    Tot 16 november. Open van 10 tot 18 uur. Gesloten op dinsdag. Dorsoduro 701 (VP Accademia of Salute)

    Kunst veroorzaakt soms doorbraken die poli-tiek onmogelijk zijn. Op de tentoonstelling My East is your West komen op die manier India en Pakistan samen. Shilpa Gupta (1976) leeft en werkt in Mumbai en Rashid Rana (1968) in Lahore. Het werk van Rana doet je technisch versteld staan (je speelt ook zelf een rol in het kunstwerk als je lang genoeg voor de camera staat!) maar ik was vooral gentrigeerd door het werk van Gupta die een potische en lite-raire queeste ondernam over het leven op de grens tussen Indi en Bangladesh. Een ontdek-king waar je even je tijd voor moet nemen.

    Guggenheim presenteert namelijk Pollocks le-gendarische Mural uit 1943. Het grootste werk dat hij ooit maakte, uit de periode voor de drip-pings. Pollock maakte dit werk voor Peggy Guggenheims appartement in New York (het werk zegt iets over de afmetingen van haar optrekje), die het later om een onbekende re-den aan de universiteit van Iowa schonk. Het schilderij, dat gedurende 18 maanden werd gerestaureerd in het Getty in Los Angeles, wordt vergezeld door werken van Lee Krasner (met wie Pollock in 1945 in het huwelijk trad), Robert Motherwell, en een serie fotos die van invloed waren op zijn werk in de jaren 40. Echt geweldig.

    Bezoek, als je er bent, ook de collectie, die nu en dan van opstelling verandert. Dit keer een prachtige presentatie met werk van Mondri-aan, Van Doesburg, Georges Vantongerloo en Magritte. En hetgeen me erg blij maakte: een beeld van mijn oude liefde de Dogon uit Mali ertussen! In de collectie Schulhof zie je een aantal schitterende werken van Ellsworth Kelly. Ga, eenmaal in de tuin, ook even Peggy zelf groeten. En haar hondjes. Noblesse oblige!

    Verpruts je tijd niet aan de tentoonstelling die het museum maakte over Charles, de oudere broer van Jackson Pollock (al zie je een paar fijne jeugdwerkjes van Jack, met zijn broer ging het stilistisch uiteindelijk alle kanten op. Too bad!). Ga meteen voor the real thing!

  • 30

    7. GLASSTRESS (Palazzo Franchetti. Instituto Veneto die Scienze, Lettere ed Arte, Piazza Santo Stefano 284.

    VP Accademia) Tot 22.11. Elke dag open van 10 tot 18 uur.

    Gotika is de titel van deze samenwerking tussen het Hermitage Museum en Berengo Studio.

    Op deze tentoonstelling wil men nagaan hoe middeleeuwse vormen en structuren ook in de beeldtaal van nu zijn binnengedrongen en hoe kunstenaars die via Venetiaanse glastechnieken

    doen herleven. Zo letterlijk hoef je t niet te ne-men want heel wat kunstenaars gingen nogal vrij met de opdracht om en deden gewoon hun ding, in glas. Niet alle werken zijn even kwali-teitsvol maar nu en dan zit er een juweeltje tussen, zoals een boek met gekleurde platen van Olafur Eliasson. Ik zag er ook mooi nieuw werk van Johan Creten, Hans op de Beeck en Pascale Marthine Tayou. Ook Thomas Lerooy en Wim Delvoye zijn van de partij, met bestaand werk.

    Het is echter Koen Vanmechelen die de show steelt. Zijn Awakener/ Lifebank neemt een hele etage van dit prachtige palazzo in. Deze keer ligt de focus niet op kippen maar op zaden. De bood-schap is duidelijk: dont mess with food! Zaden vormen de kern van ons bestaan. Vanmechelen verzamelde zeldzame soorten in glazen bokalen en presenteert ze als kostbaarheden in de kluis van een bank (het Palazzo Franchetti was ooit de zetel van de Banca di Venezia). Hij installeerde ook een tuin en verderop wordt er volgens het princi-pe van slow food gekookt met de ingredinten eruit. Ik heb geproefd en het was zeer lekker! Het was zeer lekker! Vanmechelen zit ook op het ei-land Murano voor een kweekprogramma met kip, champignon en dromedaris! Inclusief restaurant. Maar daar ben ik helaas niet geraakt.

  • 31

    8. JIMMIE DURHAM. VENICE: OBJECTS, WORK AND TOURISM.

    Fondazione Querini Stampalia. Tot 20 september. Open van 10 tot 18 uur. Gesloten op maandag.

    9. JENNY HOLZER. WAR PAINTINGS. Museo Correr (Piazza San Marco) Tot 22 november. Elke dag open van 10 tot 19 uur.

    Na 31 oktober tot 17 uur.

    De Amerikaanse kunstenaar Jimmy Durham (1940) praatte in Veneti en op de eilanden van de lagune met mensen die meestal onzichtbaar blijven: de mannen die de boten maken en her-stellen, schrijnwerkers, glasblazers, Onder-tussen verzamelde hij allerlei rotzooi van de straat: glas, oude stenen. En hij leerde n en ander over oude ambachten en technieken. Met zijn gevonden materiaal maakte hij nieuwe wer-ken en constellaties die worden tentoongesteld tussen de kostbare kunstobjecten en werken van de Fondazione Querini Stampalia. Het is Durhams commentaar op een cultuur die ver-dwijnt ten voordele van het toerisme. Dit is ook n van de weinige plekken waar je moderne architectuur ziet in Veneti. De gelijkvloerse verdieping werd er namelijk in 1959 verbouwd door Carlo Scarpa.

    Je moet heel wat gangen van deze prachtige collectie door voor je het werk van de Ameri-kaanse conceptuele kunstenaar Jenny Holzer vindt, maar het loont de moeite. Holzer is voor-al bekend voor haar werken in neon, maar sinds een jaar of tien, in de nasleep van Nine Eleven, maakt ze schilderijen waarvoor ze zich baseert

    op allerhande gevoelige documenten van de Amerikaanse overheid (de War on Terror, de acties in Afghanistan en Irak). Je moet deze schilderijen dus vooral lezen. Je stoot op onder-vragingen, autopsierapporten en op zeer pak-kende uitspraken van mensen die werden op-gepakt.

  • 32

    10. HEARTBREAK HOTEL. WALTER VANHAERENTS. GIUDECCA.

    Fondamenta delle Zitelle (Neem de VP aan Zattere en stap uit aan Zitelle). Open van 10 tot 18 uur. Gesloten op dinsdag.

    Walter Vanhaerents, de aannemer uit Torhout die zijn eigen collectie al sinds een paar jaar in Brussel laat zien, huurde een ruimte op Giudec-ca waar hij op de tonen van Elvis Heartbreak Hotel werk laat zien van o.m. Cindy Sherman, Yinka Shonibare, Ugo Rondinone, Andy Warhol en Sam Falls.

    Bijzonder is Four Part Large Animals van Bruce Nauman en de vier Martyrs van Bill Viola. Toe-gegeven, aan de presentatie van de serie in Saint-Pauls Cathedral raakt men hier niet, maar: vaut le dtour! (en als je daar bent spring dan 30 meter verder bij de buren binnen om de werken van Mark Dion te zien!)

    Er zijn nogal wat Belgische kunstenaars die deze zomer werk in Veneti tentoon stellen. Met Belgen bedoel ik ook alle kunstenaars die hier niet geboren zijn maar wel wonen en wer-ken en vice versa, die hier geboren zijn maar andere oorden hebben opgezocht. De kunst-wereld is namelijk een globale onderneming.

    Vincent Meesen palmt samen met o.m. Sam-my Baloji het Belgisch paviljoen in.

    In de tentoonstelling van Okwui Enwezor vind je werk van Chantal Akerman, Carsten Hller, Sammy Baloji, Ricardo Brey en Marcel Broodthaers.

    Marcel Broodthaers Armoire de Cuisine is te zien op Slip of the Tongue, net als Hildegard van Harald Thys & Jos De Gruyter.

    Werk van Michal Borremans, Koen van den Broek, Jef Verheyen, Raoul De Keyser en Ber-linde De Bruyckere wordt getoond op Proportio in Palazzo Fortuny.

    Thomas Lerooy, Hans op de Beeck, Wim Del-voye, Johan Creten, Pascale Marthine Tayou en Koen Vanmechelen zie je op Glasstress. Vanmechelen zit ook op Murano. En het werk waarop Rinus Van de Velde zichzelf afbeeldt terwijl hij Warhols Brillo Boxen maakt, is te zien op Revenge of the Common Place, de Vlaamse bijdrage aan deze Biennale in Palazzo Nani Mocenigo, Dorsoduro 960 (VP Accademia).

    Werk van Magritte en Georges Vantongerloo tref je aan in de recente collectie-presentatie bij Peggy Guggenheim.

    ZOEK DE BELGEN/ CHERCHEZ LES BELGES!

  • 33

    Take your time!

    PRAKTISCH

    Neem je tijd. Een mens kan niet meer kunst aan dan zijn/ haar hoofd kan vatten. Kijk, en neem nu en dan een break om te lezen. Voor het Ar-senale had ik een uur of zes nodig. En dan ging ik nog eens terug. Want alles in n keer opne-men is ondoenbaar. In het midden vind je een bar waar je iets kan eten en drinken (de Insala-ta Binnale is niet eens zo slecht!). Verderop vind je nog een bar, waar je rustig kan zitten, met zicht op het water en de Corderie. Overal Illy-koffie. Live Happ-illy heet dat!

    Kortom, neem een dagje voor de Giardini, een dag voor Arsenale en combineer op een derde dag een paar paviljoenen en tentoonstellingen in de stad.

    Als je de belangrijkste tentoonstellingen wil zien en de Binnale wil bezoeken zonder te jog-gen heb je een dag of vier nodig.

    Alle info op www.labiennale.org

    Plan!

    Nogal wat paviljoenen liggen in de stad. Com-bineer die met andere tentoonstellingen voor je voeten het begeven en je alweer naar huis moet.

    Het paviljoen van Nieuw-Zeeland kan je best combineren met The War Paintings van Jenny Holzer. Allemaal op San Marco.

    Vandaar kan je oversteken naar Salute. Voor Punta della Dogana. En vanaf daar ben je op een wip bij Peggy Guggenheim. Als je daar dan toch bent, spring dan binnen bij Palazzo Cini waar Ettore Spalletti tentoonstelt.

    Glasstress, aan de brug van Accademia, kan je makkelijk combineren met Revenge of the Com-mon Place, de Vlaamse bijdrage met werk van Francis Als, Song Dong en Rinus Van de Velde.

    Proportio en My East is your West liggen op loopafstand van elkaar.

    Net zo voor The Prada Foundation en Ca Pesaro.

    Jimmie Durham stelt tentoon op Santa Maria Formosa. Vanaf daar kan je te voet makkelijk naar het Arsenale.

    Als je naar Giudecca wil, neem je de boot vanaf Zattere. Vijf minuten stappen vanaf Accademia.

    Check de uren van de boot naar het Armeense paviljoen op San Lazzaro. Je kan een boot ne-men vanaf San Zaccharia maar het is handiger vanaf Giardini omdat er van daaruit meer boten vertrekken. Je kan, op lijn 20, een eiland vroe-ger afstappen voor de bijdrage van Cuba. Neem water mee naar Armeni! Je gaat naar een klooster, en daar is geen bar!

    Op de Binnale kan je handige plannetjes mee-nemen.

  • 34

    Openingsuren!

    Short guide!

    Kijk wat uit als je naar de Binnale trekt en maak een goede planning om te voorkomen dat je voor gesloten deuren staat. Heel wat musea zijn dicht op dinsdag. Maar een enkele keer op maandag.

    De Binnale zelf is gesloten op maandag. Openingsuren: van 10 tot 18 uur en op vrijdag en zaterdag tot 20 uur. Een enkele keer is een tentoonstelling pas om 11 uur open, zoals in Palazzo Cini.

    Als je enigszins genformeerd door de Binnale wil geraken, koop je best de short guide. Hij weegt geen ton, kost geen fortuin en je vindt er per kunstenaar een goede beschrijving van het werk dat wordt getoond. Opgepast: het boek werd gedrukt voor de definitieve installatie van

    de tentoonstelling. Een aantal kunstenaars dat in het Arsenale belandde (zoals Carsten Hller, Christian Boltanski, Mika Rottenberg en Adrian Piper!), staat onder Giardini gecatalogeerd. Bij de les blijven dus!

    Logeren!

    Een economische manier om in Veneti te loge-ren is een appartement huren. Je vindt goede adressen vanaf 800 euro per week voor vier personen. Ze voorzien ook handdoeken. Je moet

    wel zelf je vuilniszak buiten zetten! Voor half 8! Of er volgt een boete! Check www.veniceappartments.com en www.veniceapartments.org

    Bagage!

    Porter Service!

    Vaporetto!

    Als je vroeg moet uitchecken (en je hebt geen hotel) en je weet met je bagage geen blijf, laat ze dan achter bij Venice Luggage Deposit, niet zo ver van Rialto. Betrouwbaar.

    Edoch slechts om 9 u 30 s ochtends open! 10 euro per koffer, 3 euro per zak.

    www.veniceluggagedeposit.com

    Als je zwaar geladen bent (zoals ondergeteken-de, die altijd met tien kilo boeken naar huis gaat) en een appartement hebt gehuurd (waar je je bagage niet kan achterlaten) kan je een porter bestellen. Die komt met een stootkar je koffers

    ophalen. Kost 30 euro. Tien euro extra als je meer dan zes bruggen over moet (zoals ik, maar lief lachen, een mooie vriendin aan je zijde en een beetje Italiaans spreken doet altijd wonderen!)

    Neem een pas voor een aantal dagen. Zelfs al neem je een dag geen Vaporetto. Het is goed-koper dan aparte tickets kopen.

    De 1 stopt overal, de 2 gaat iets sneller maar slaat haltes over.

  • 35

    Taxiboot!

    In case of emergency kan je een boot nemen. 100 euro van Marco Polo tot aan de stad. Spreek de fermatas (de stops) af als je met een aantal mensen bent. Per koffer en fermata komt er vaak iets bij. Het is handig en als je met een bende bent maar net iets duurder dan de Allilaguna. Als je ergens op een eiland blijft steken is het zeer comfortabel om het nummer van Venezia Motos-cafi bij te hebben: 0039.041.71.69.22 en 0039.041.71.67.67.

    Meer info?

    Mail: [email protected] vind me op Facebook of Twitter.

    Laat me ook weten, als je Veneti bezoekt, wat jouw ervaringen zijn. Ik was er 6 volle dagen maar zag bijlange niet alles. En miste de show van Peter Doig die zeer goed schijnt te zijn en geraakte niet in de paviljoenen van Cyprus en Iran, waarover ik goede dingen vernam. Laat het weten! Benieuwd naar jullie ervaringen en tips!

    Copyright fotos Chantal Pattyn (behalve portret Okwui Enwezor, beeld Bruce Nauman en beelden uit de film 1,2, 3 van Vincent Meessen)