Zelfredzaamheid en fysieke veiligheid van burgers Een eenduidig begrip van zelfredzaamheid van...

download Zelfredzaamheid en fysieke veiligheid van burgers Een eenduidig begrip van zelfredzaamheid van burgers

of 127

  • date post

    28-Sep-2020
  • Category

    Documents

  • view

    1
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Zelfredzaamheid en fysieke veiligheid van burgers Een eenduidig begrip van zelfredzaamheid van...

  • 1

    drs. R. van den Brand (red.)

    Zelfredzaamheid en fysieke veiligheid van

    burgers Verkenningen

  • ZELFREDZAAMHEID EN FYSIEKE VEILIGHEID VAN BURGERS:

    VERKENNINGEN

    2

    Voorwoord Zelfredzaamheid van burgers bij rampen en zware ongevallen is één van de thema’s binnen het onderzoek dat het Nibra verricht voor het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Zelfredzaamheid verwijst in het kort naar de handelingen van burgers zowel voorafgaand aan rampen en zware ongevallen -in relatie tot risico’s- als in reactie op feitelijke rampen en zware ongevallen1. Onderzoek naar zelfredzaamheid is om twee redenen belangrijk voor de toekomst van de hulpverlening bij rampen en zware ongevallen. Ten eerste is uit evaluaties van rampen en zware ongevallen in Nederland gebleken, dat de handelingen van burgers van grote betekenis zijn voor het verloop en de gevolgen van deze incidenten (Betuwe, 1995; Volendam, 2001; Enschede, 2001; Amersfoort, 2002). De handelingen van burgers hebben potentieel gevolgen voor de overheidshulpverlening. Burgers kunnen zichzelf en anderen in gevaar brengen of nalaten om zich daaraan te onttrekken. Zij kunnen ook zichzelf en anderen in veiligheid brengen, bevrijden of medisch verzorgen. Begrip van de handelingen van burgers kan nieuwe inzichten opleveren voor een effectieve overheidshulpverlening die daarbij aansluit. Ten tweede is er sprake van een veranderende houding van de overheid ten aanzien van het fysieke veiligheidsbeleid. Beleidsmakers hebben het begrip zelfredzaamheid omarmd, mede vanwege de beperkingen van de overheid bij de bestrijding van rampen en zware ongevallen. Op het terrein van de brandweer en rampenbestrijding wordt gezocht naar een beleidsmatige invulling van het begrip of -meer nog- naar de mogelijkheden om de zelfredzaamheid van burgers te bevorderen. Deze zoektocht wordt echter bemoeilijkt door een gebrek aan eenduidigheid van het begrip. De vragen die ten aanzien van de handelingen van burgers gesteld kunnen worden zijn legio: Wanneer reageren mensen al dan niet op waarschuwingssignalen van het bevoegd gezag? Onder welke omstandigheden kiezen mensen de bekende uitgang en niet de nooduitgang? Welke voorzieningen voor overleefbare condities in een gevaarlijke omgeving dragen bij aan de zelfredding? Willen en kunnen mensen zich prepareren op voor hen relevante rampscenario’s? Sommigen denken bij zelfredzaamheid aan de technische maatregelen om op eigen kracht te vluchten bij brand. Anderen denken aan de (georganiseerde) voorbereiding door burgers op voor hen relevante rampen. Weer anderen denken aan het vermogen van mensen om de gevolgen van een incident of ramp op eigen kracht te boven te komen. Omdat de vragen over de handelingen van burgers zo divers zijn is het begrip ‘zelfredzaamheid van burgers’ -in relatie tot hun fysieke veiligheid- nog niet volledig in beeld voor wetenschappelijk onderzoek en bij beleidsmakers. De onderhavige publicatie is de neerslag van de verkenningen die onderzoekers van het Nibra binnen diverse wetenschappelijke en professionele disciplines hebben uitgevoerd naar de handelingen van burgers bij rampen en zware ongevallen. Het doel van deze publicatie is niet om de betekenis van zelfredzaamheid ‘vast te leggen’. Evenmin is het de bedoeling om een uitputtend overzicht te geven van alle mogelijke invullingen van zelfredzaamheid. Wél denken we met deze verkenningen de discussies te

    1 In deze publicatie wordt afwisselend gesproken over ‘rampen en zware ongevallen’, ‘rampen’, ‘incidenten’. Deze termen worden gezien als uitwisselbaar. Het gaat om ongewenste gebeurtenissen van fysieke aard, waarbij mensen (dodelijk) getroffen (kunnen) worden.

  • 3

    kunnen verrijken van hulpverleners, bestuurders en –hopelijk ook- burgers over de aard en (on)mogelijkheden van zelfredzaam handelen van burgers bij rampen en zware ongevallen. Een eerdere versie van deze publicatie is voorzien van kritisch commentaar door drie referenten. Onze bijzondere dank gaat daarom uit naar dr. P. van der Torn – arts MMK, dr.ir. J.B. Terpstra (Universiteit Twente) en dr. J.P. van de Sande (RUG). Daarnaast danken wij het ministerie van BZK voor het mogelijk maken van dit onderzoek. Prof. dr. B.J.M. Ale MIFireE Programmamanager Onderzoek

  • ZELFREDZAAMHEID EN FYSIEKE VEILIGHEID VAN BURGERS:

    VERKENNINGEN

    4

  • 5

    Inhoud Voorwoord INLEIDING 1. Waarom onderzoek naar zelfredzaamheid? 2. Uitgangspunten 2.1 Zelfredzaamheid: van sociale veiligheid naar fysieke veiligheid 2.2 Wat is zelfredzaamheid: aanzetten tot definitie 2.3 Opzet van de verkenningen 2.4 Beperkingen DEEL I BURGER EN OVERHEID 3. Het bestuurlijk-politiek debat over zelfredzaamheid 3.1 Inleiding 3.2 De verantwoordelijkheid voor veiligheid 3.2.1 Politiek denken over ‘eigen verantwoordelijkheid’ 3.2.2 Kabinetsvisie Andere overheid 3.3 De grenzen van de overheidszorg voor veiligheid 3.3.1 Terugtrekkende overheid en deregulering 3.4 Zelfredzaamheid en burgerschap 3.4.1 De morele kant van zelfredzaamheid: plichten van burgers? 3.4.2 Hulpbereidheid en competenties van burgers 3.4.3 Civil society: publieke opinievorming en sociaal kapitaal 3.5 Toepassing: zelfredzaamheid en de preparatie op rampen 3.6 Conclusies 4. Lessen uit de praktijk van sociale zelfredzaamheid 4.1 Inleiding 4.2 Achtergrond van sociale zelfredzaamheid 4.3 Uitgangspunten van sociale zelfredzaamheid 4.4 Vormen van sociale zelfredzaamheid; parallel met zelfredzaamheid bij

    rampen en zware ongevallen

    4.5 Onderzoek naar de praktijk van sociale zelfredzaamheid 4.6 Betekenis van lessen uit sociale zelfredzaamheid voor de preparatie op

    rampen

    4.6.1 Kan de overheid zelfredzaamheid bevorderen? 4.7 Conclusies en onderzoeksvragen voor vervolg DEEL II MENS 5. Psychosociale aspecten van zelfredzaamheid 5.1 Inleiding 5.2 Zelfredzaamheid en burgerhulp 5.3 Omstandershulp en de reguliere hulpverlening 5.3.1 Implicaties van omstandershulp voor overheidshulpverlening

  • ZELFREDZAAMHEID EN FYSIEKE VEILIGHEID VAN BURGERS:

    VERKENNINGEN

    6

    5.3.2 Grenzen aan omstandershulp: risico-afweging 5.4 Anticiperende zelfredzaamheid: voorbereiding op rampen 5.5 Risicoperceptie en gedragsbeïnvloeding 5.5.1 Risicoperceptie: psychologische processen ter voorkóming van angst 5.6 Onderzoeksvragen voor vervolg 6. Zelfredzaamheid en het menselijk functioneren 6.1 Inleiding 6.2 De betekenis van zelfredzaamheid in medisch/ fysiologisch verband 6.2.1 Lichamelijke en geestelijke vermogens van mensen 6.2.2 Medische zelfhulp, zelfredding en geloof in eigen kunnen 6.3 Onderwerpen in verband met rampen en zware ongevallen 6.3.1 Lichamelijke en geestelijke vermogens bij rampen en zware ongevallen 6.3.2 Stress bij rampen en zware ongevallen 6.3.3 Menselijke overlevingsdrang 6.3.4 Self-efficacy: geloof in eigen kunnen 6.3.5 Medische zelfredding 6.3.6 Medisch handelen door burgers: omstandershulp 6.4 Onderzoeksvragen voor vervolg 7. Een psychologisch perspectief op evacuatie uit gebouwen

    7.1 Inleiding 7.2 Gedrag en gedragsbeïnvloeding bij evacuatie 7.2.1 Waarschuwingen opvolgen 7.2.2 Het concept ‘paniek’ bij vluchten 7.2.3 Gedrag van mensen in een menigte 7.2.4 Typen gedragsreacties bij brand 7.2.5 Self-efficacy: geloof in eigen kunnen 7.3 Theorieën en toepassingen op evacuatie uit gebouwen 7.3.1 Compliance Theory 7.3.2 Attitude Theory 7.3.3 Beslissen onder tijdsdruk 7.4 Onderzoeksvragen voor vervolg 7.4.1 Het uitvoeren van onderzoek naar het gedrag van mensen tijdens

    incidenten

    DEEL III RUIMTE 8. Een bouwkundig perspectief op evacuatie uit gebouwen

    8.1 Inleiding 8.2 Wat is zelfredzaamheid: terminologie van evacuatie uit gebouwen 8.3 Bepalingsfactoren voor zelfredzaamheid 8.3.1 Gedragsgerelateerde factoren 8.3.2 Brandgerelateerde factoren 8.3.3 Ontwerptechnische factoren 8.3.4 Omgevingsgerelateerde factoren 8.4 Theoretisch perspectief: individueel en collectief evacueren 8.5 Onderzoeksvragen voor vervolg 9. Een ruimtelijk perspectief op zelfredzaamheid: migratie en

  • 7

    evacuatie uit bedreigde gebieden

    9.1 Inleiding 9.2 Begripsafbakening zelfredzaamheid 9.3 Theoretische perspectieven op zelfredzaamheid 9.3.1 Zelfredzaamheid pre-incident: risicomigratie 9.3.2 Zelfredzaamheid post-incident: evacuatie uit een gebied 9.4 Zelfredzaamheid in ruimtelijke ordeningsbeleid 9.4.1 Operationalisering van het begrip zelfredzaamheid 9.5 Onderzoeksvragen voor vervolg TERUGBLIK 10. Samenvatting 11. Reflectie 11.1 Concepten van zelfredzaamheid 11.2 Het denken over zelfredzaamheid bij bestuurders en hulpverleners 11.3 Kader voor vervolgonderzoek

  • ZELFREDZAAMHEID EN FYSIEKE VEILIGHEID VAN BURGERS:

    VERKENNINGEN

    8

  • 9

    Inleiding

  • 10

    1. Waarom onderzoek naar zelfredzaamheid? Het handelen van burgers heeft potentieel zowel negatieve als positieve gevolgen voor het verloop van rampen en zware ongevallen2. Het zich begeven in een drukke en onveilige ruimte en daarbij, onbewust van gevaar, vuurwerk afsteken (Volendam, 2001), het toelopen op en blijven toekijken bij een brandende vuurwerkopslag (Enschede, 2001), het negeren van officiële waarsc