Werkgebied Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier · Visserij Service Nederland sterk in...

Click here to load reader

  • date post

    23-Jan-2020
  • Category

    Documents

  • view

    0
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Werkgebied Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier · Visserij Service Nederland sterk in...

  • Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    Monitoring vismigratieknelpunten 2013 Werkgebied Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

    Rapport VSN 2013.07

    In opdracht van Stichting Waterproef

    13 februari 2014

  • Monitoring vismigratieknelpunten 2013; Werkgebied Hoogheemraadschap

    Hollands Noorderkwartier

    Projectnummer VSN 2013.07

    Datum 13 februari 2014

    Aantal pagina’s 120

    Opdrachtgever

    Contactpersoon

    Stichting Waterproef

    Emile Nat

    Samenstelling Visserij Service Nederland

    Molenkade 3

    2964 LB Groot-Ammers

    [email protected]

    www.visserijservicenederland.nl

    Auteurs Jan-Willem Kroon & Bram van Wijk

    Bibliografische referentie:

    Kroon, J.W. & A.N. van Wijk, 2014. Monitoring vismigratieknelpunten 2013; Werkgebied

    Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, VSN2013.07. Visserij Service Nederland in

    opdracht van Stichting Waterproef

    © Visserij Service Nederland, Groot-Ammers / Stichting Waterproef

    Dit rapport is vervaardigd op verzoek van de opdrachtgever en is zijn eigendom. Niets uit dit

    rapport mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk,

    fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke

    toestemming van de opdrachtgever en Visserij Service Nederland, noch mag het zonder een

    dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd.

    Visserij Service Nederland is niet aansprakelijk voor gevolgschade, alsmede schade welke

    voortvloeit uit toepassingen van resultaten van werkzaamheden of andere gegevens verkregen

    van Visserij Service Nederland; opdrachtgever vrijwaart Visserij Service Nederland voor

    aanspraken van derden in verband met deze toepassing.

    mailto:[email protected]://www.visserijservicenederland.nl/

  • Inhoudsopgave

    Samenvatting ............................................................................................................... 6

    1 Inleiding ............................................................................................................. 7

    1.1 Aanleiding ............................................................................................... 7

    1.2 Doel ......................................................................................................... 7

    1.3 Leeswijzer ................................................................................................ 8

    1.4 Kanttekeningen ....................................................................................... 9

    VOORJAAR 2013 ........................................................................................................ 10

    2 Gemaal Warder ............................................................................................... 11

    2.1 Werkwijze ............................................................................................. 11

    2.2 Resultaten ............................................................................................. 12

    2.3 Conclusie/samenvatting ....................................................................... 16

    3 Gemaal Lely ..................................................................................................... 17

    3.1 Werkwijze ............................................................................................. 17

    3.2 Resultaten ............................................................................................. 18

    3.3 Conclusie/samenvatting ....................................................................... 21

    4 Gemaal en stoomgemaal Vier Noorderkoggen ............................................... 22

    4.1 Werkwijze ............................................................................................. 22

    4.2 Resultaten ............................................................................................. 23

    5 Gemaal Westerkogge ...................................................................................... 34

    5.1 Werkwijze ............................................................................................. 34

    5.2 Resultaten ............................................................................................. 35

    5.3 Conclusie/samenvatting ....................................................................... 42

    6 Gemaal Pieter Engel ........................................................................................ 43

    6.1 Werkwijze ............................................................................................. 43

    6.2 Resultaten ............................................................................................. 44

    6.3 Conclusie/samenvatting ....................................................................... 49

    NAJAAR 2013 ............................................................................................................. 50

    7 Gemaal Warder ............................................................................................... 51

    7.1 Werkwijze ............................................................................................. 51

    7.2 Resultaten ............................................................................................. 52

    7.3 Conclusie/samenvatting ....................................................................... 57

    8 Gemaal Lely ..................................................................................................... 58

    8.1 Werkwijze ............................................................................................. 58

    8.2 Resultaten ............................................................................................. 59

    8.3 Conclusie/samenvatting ....................................................................... 64

  • 9 Gemaal en stoomgemaal Vier Noorderkoggen ............................................... 65

    9.1 Werkwijze ............................................................................................. 65

    9.2 Resultaten ............................................................................................. 66

    9.3 Conclusie/samenvatting ....................................................................... 77

    10 Gemaal Westerkogge ...................................................................................... 79

    10.1 Werkwijze ............................................................................................. 79

    10.2 Resultaten ............................................................................................. 80

    10.3 Conclusie/samenvatting ....................................................................... 89

    11 Gemaal Oosterdel en Broekersluis .................................................................. 91

    11.1 Werkwijze ............................................................................................. 91

    11.2 Resultaten ............................................................................................. 92

    11.3 Conclusie/samenvatting ....................................................................... 97

    12 Gemaal Pieter Engel ........................................................................................ 98

    12.1 Werkwijze ............................................................................................. 98

    12.2 Resultaten ............................................................................................. 99

    12.3 Conclusie/samenvatting ..................................................................... 103

    13 Gemaal Eilandspolder Zuid ........................................................................... 104

    13.1 Werkwijze ........................................................................................... 104

    13.2 Resultaten ........................................................................................... 105

    13.3 Conclusie/samenvatting ..................................................................... 110

    14 Gemaal en sluis Westwouderpolder ............................................................. 111

    14.1 Werkwijze ........................................................................................... 111

    14.2 Resultaten ........................................................................................... 112

    14.3 Conclusie/samenvatting ..................................................................... 116

    Bijlage: Toelichting aanbevelingen maalregime ...................................................... 117

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    6

    Samenvatting

    In 2013 is op acht locaties verspreid door het beheersgebied van

    Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier onderzoek gedaan naar vismigratie.

    Bij vijf locaties is in het voorjaar onderzoek gedaan naar aanbod en zo mogelijk

    intrek van vis. In het najaar is op acht locaties een monitoring gedaan naar

    uittrekkende vis en beschadiging van vis door gemalen. De doelsoorten bij de

    onderzoeken zijn paling, driedoornige stekelbaars en spiering, maar ook andere

    vissoorten zijn in de rapportage verwerkt.

    In het voorjaar migreert veel vis vanuit groot water richting polders. Dit omdat het

    watertemperatuur in het ondiepe polderwater sneller oploopt, waardoor er

    optimale paaiomstandigheden zijn. Daarnaast is het voorjaar de tijd waarin glasaal

    vanuit zee de binnenwateren intrekt om op te groeien.

    Bij de voorjaarsbemonsteringen werd bij vijf gemalen onderzoek gedaan naar

    aanbod van vis. Op alle locaties is veel aanbod van driedoornige stekelbaars

    vastgesteld. Daarnaast zijn bij de gemalen Lely, Vier Noorderkoggen en

    Westerkogge enkele glasalen gevangen, maar de aantallen van deze vissoort waren

    gering. De aanwezigheid van spiering en overige vissoorten varieerde sterk per

    locatie. Naast de gemalen zijn bij de locaties stoomgemaal Vier Noorderkoggen en

    Westerkogge ook aanbodbemonsteringen bij waterinlaten uitgevoerd door middel

    van zegenvisserij. Bij beide inlaten werd een aanzienlijke hoeveelheid witvis

    aangetroffen. Bij de inlaat bij stoomgemaal Vier Noorderkoggen is met behulp van

    een fuik onderzoek gedaan naar de intrek van vis. Hierbij is een zeer grote

    hoeveelheid vis gevangen, waarbij pos de meest algemene vissoort was. Bij de

    passagebemonsteringen bij waterinlaten nabij de gemalen Westerkogge en Pieter

    Engel waren de vangsten een stuk kleiner.

    In het najaar migreren veel vissoorten, indien mogelijk, vanuit polders naar hun

    overwinteringsgebieden. Daarnaast vind in deze periode van het jaar migratie van

    schieraal plaats.

    Bij de najaarsmonitoring is op acht locaties onderzoek gedaan naar aanbod en

    uittrek/uitspoeling van vis. Op vrijwel alle locaties is aanbod en uittrek van schieraal

    geconstateerd.

    Op de locaties Vier Noorderkoggen en Westerkogge zijn naast

    aanbodbemonsteringen bij het gemaal ook aanbodfuiken bij waterinlaten geplaatst.

    Ook is het visaanbod bij de Broekersluis bepaald. Bij stoomgemaal Vier

    Noorderkoggen bleek het schieraalaanbod een factor 3 hoger dan bij het gemaal. Bij

    de andere locaties was het aanbod bij de waterinlaat of sluis kleiner of gelijk aan het

    aanbod bij het gemaal.

    Bij de uittrekbemonsteringen bij de gemalen Warder, Lely en Pieter Engel trad

    aanzienlijke schade en sterfte op onder passerende schieralen. Voor schubvis was

    de schade hoog bij de gemalen Warder en Pieter Engel. Bij de andere bemonsterde

    gemalen lag het vastgestelde sterftepercentage zowel voor schieraal als voor

    schubvis onder de 10%.

  • - Inleiding -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    7

    1 Inleiding

    1.1 Aanleiding

    Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier zet zich in voor een verbetering van

    de vismigratie in haar beheersgebied. In het rompprogramma 2009-2014 worden 33

    van de 55 prioritaire vismigratieknelpunten aangepakt. In het kader van WBP4

    zullen tot 2015 in totaal 42 knelpunten worden aangepakt. In 2010 en 2011 heeft

    Visserij Service Nederland in opdracht van het Hoogheemraadschap diverse

    knelpunten onderzocht op visaanbod, migratiemogelijkheden en schade door

    gemalen. In 2012 heeft Visserij Service Nederland het migratieonderzoek in

    opdracht van Stichting Waterproef uitgevoerd. Ook in 2013 heeft het

    hoogheemraadschap aan Stichting Waterproef opdracht gegeven om de

    projectcoördinatie voor het migratieonderzoek van het jaar 2013 op zich te nemen.

    Waterproef heeft aan Visserij Service Nederland gevraagd om evenals in

    voorgaande jaren het veldwerk en de rapportage te verzorgen.

    1.2 Doel

    Om te komen tot een goede oplossing voor het opheffen van een migratieknelpunt

    is het van belang dat er meer inzicht komt in de aard en de omvang van het

    knelpunt en het aanbod van vis voor en achter een knelpunt.

    In dit onderzoek is gekeken naar 8 migratieknelpunten, verspreid door het

    werkgebied van het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. In tabel 1.1 is

    een overzicht van de locaties gegeven.

    Tabel 1.1 Locaties vismigratieonderzoek 2013

    Locatie Voorjaar Najaar

    1. Gemaal Warder Ja Ja

    2. Gemaal Lely Ja Ja

    3. Gemaal en stoomgemaal Vier Noorderkoggen Ja Ja

    4. Gemaal Westerkogge Ja Ja

    5. Gemaal Oosterdel en Broekersluis - Ja

    6. Gemaal Pieter Engel Ja Ja

    7. Gemaal Eilandspolder Zuid - Ja

    8. Gemaal en sluis Westwouderpolder - Ja

    TOTAAL AANTAL LOCATIES 5 locaties 8 locaties

    In het voorjaar is op 5 locaties onderzoek gedaan naar intrekkende vis. In het najaar

    zijn 8 locaties onderzocht op uittrekkende vis. In figuur 1.1 zijn de locaties op een

    kaart weergegeven.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    8

    Figuur 1.1. Locaties onderzoeken vismigratie 2013 (afbeelding: Google Maps)

    Naast de hoofddoelsoorten paling, driedoornige stekelbaars en spiering zijn ook alle

    andere gevangen vissoorten geregistreerd en in de rapportage verwerkt.

    Het doel van het onderzoek is om vast te stellen in welke mate de knelpunten

    daadwerkelijk een barrière vormen voor migrerende vis. Daarnaast bieden de

    onderzoeken inzicht in de mogelijkheden om de knelpunten daadwerkelijk op te

    lossen. Het uitwerken van aanbevelingen voor het verbeteren van de vispassage

    maken geen onderdeel uit van de opdracht. Daarom word volstaan met het per

    knelpunt in een kader puntsgewijs noemen van aanbevelingen. In overleg met de

    opdrachtgevers en objectbeheerders van onderzochte locaties kunnen de

    aanbevelingen per locatie nader worden uitgewerkt. Daarom vindt na afloop van de

    bemonsteringen een vergadering met alle betrokkenen plaats, waarbij de

    aanbevelingen in de kaders richtinggevend zijn.

    1.3 Leeswijzer

    Het rapport bestaat uit twee delen, namelijk de resultaten van het

    voorjaarsonderzoek en de resultaten van het najaarsonderzoek. Zoals eerder

    beschreven is gekeken naar 8 migratieknelpunten. In het voorjaar is op 5 locaties

    Gemaal en sluis

    Westwouderpolder

    Gemaal Pieter Engel

    Gemaal Warder

    Gemaal Westerkogge

    Gemaal Eilandspolder Zuid

    Broekersluis

    Gemaal Vier

    Noorderkoggen Gemaal Oosterdel

    Stoomgemaal 4 NK

    Gemaal Lely

  • - Inleiding -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    9

    onderzoek gedaan naar intrekkende vis. In het najaar zijn alle 8 locaties onderzocht

    op uittrekkende vis. Iedere bemonsterde locatie wordt in een apart hoofdstuk

    beschreven. Voor de overzichtelijkheid is er onderscheid gemaakt tussen voor- en

    najaar. Per hoofdstuk worden de werkwijze en de resultaten behandeld. Omdat de

    werkwijze op bepaalde locaties hetzelfde was, wordt er regelmatig verwezen naar

    voorgaande hoofdstukken. Elk hoofdstuk wordt afgesloten met een beknopte

    conclusie/samenvatting van de resultaten. Daarnaast is in deze paragraaf een kader

    opgenomen met daarin puntsgewijs enkele aanbevelingen voor optimalisatie van

    vismigratie.

    1.4 Kanttekeningen

    Vissen reageren op weersomstandigheden. Voor veel vissoorten speelt – naast de

    daglengte – vooral de watertemperatuur een belangrijke rol voor het moment

    waarop ze migreren. Schieralen migreren vooral bij ruig herfstweer.

    Bij de interpretatie van de onderzoeksresultaten van de voorjaarsbemonsteringen

    dient er rekening te worden gehouden met de lang aanhoudende kou in de

    maanden april en mei. Mogelijk is dit van invloed geweest op de migratieperiode

    van verschillende vissoorten. Ondanks de weeromstandigheden is op de meeste

    locaties toch een redelijke tot grote hoeveelheid vis gevangen, waardoor een goed

    beeld is verkregen van de vismigratie.

    Tijdens de bemonsteringen in het najaar was het vooral in september vaak relatief

    rustig weer, waardoor de migratie van schieraal niet goed op gang kwam. In oktober

    waren er enkele dagen met veel regen en wind, waardoor de schieraalmigratie

    beter op gang kwam. Het was echter niet mogelijk om op alle locaties tegelijk te

    bemonsteren, waardoor bij enkele locaties slechts enkele door het gemaal

    migrerende schieralen zijn gevangen. Op de meeste locaties is het wel gelukt om

    een redelijk beeld van het aanbod van schieraal en andere vissoorten te krijgen.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    10

    VOORJAAR 2013

  • - Gemaal Warder -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    11

    2 Gemaal Warder

    Gemaal Warder ligt zoals de naam al aangeeft in Warder en maalt water uit een

    polder naar het Markermeer. Er is geen inlaat of andere migratiemogelijkheid

    aanwezig voor vis die in de richting van de polder wil migreren. De uitstroom van

    het gemaal is erg ondiep. De waterdiepte is hier hooguit een meter.

    2.1 Werkwijze

    Om te bepalen of er bij gemaal Warder aanbod van vis is, zijn aan de

    Markermeerzijde van het gemaal de volgende bemonsteringen uitgevoerd:

    Bepalen visaanbod (met name glasaal, driedoornige stekelbaars en spiering)

    door middel van kruisnetbemonsteringen;

    Bepalen aanbod van (grote) vis door middel van zegenbemonsteringen.

    Voor het gemaal is gedurende vier avonden met een kruisnet bemonsterd. De

    afmeting van het kruisnet was 1,3 bij 2,6 meter. De bemonsteringen vonden plaats

    van 21.00 tot 24.00 uur, waarbij het kruisnet om het kwartier werd opgehaald.

    Voorafgaand aan de bemonsteringen draaide het gemaal enige tijd. Hierdoor werd

    een lokstroom gecreëerd, waardoor vissoorten als glasaal en driedoornige

    stekelbaars worden aangetrokken. Omdat de migratieactiviteit van veel vissoorten

    in het donker het grootst is, zijn de bemonsteringen in de avonduren uitgevoerd.

    Om tijdens de bemonstering vis te lokken werd boven het kruisnet een lamp van

    1000 Watt geplaatst.

    Om vast te stellen of er ook grote vis voor het gemaal aanwezig is, is twee keer een

    bemonstering door middel van een zegen uitgevoerd. Hierbij is gevist met een

    hydraulische zegen met een lengte van 200 meter. Beide zegenbemonsteringen

    hebben overdag plaatsgevonden.

    Bij de bemonsteringen werden alle gevangen vissen gedetermineerd en

    doorgemeten, waarbij de gegevens op een turfformulier zijn genoteerd. Vervolgens

    zijn de vissen teruggezet in hetzelfde water.

    In tabel 2.1 is een overzicht opgenomen van datums en tijd van de uitgevoerde

    bemonsteringen bij gemaal Warder. Bij de kruisnetbemonsteringen is de tijdsduur

    van 21.00 tot 24.00 uur aangegeven. Hier kan in de praktijk een kleine afwijking in

    zitten omdat iets eerder/later is begonnen of geëindigd, maar dit verschil is voor het

    resultaat van het onderzoek verwaarloosbaar.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    12

    Tabel 2.1. Overzicht bemonsteringen gemaal Warder

    Datum Activiteit Tijdsduur

    9 april Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    17 april Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    1 mei Zegenbemonstering 10.00 – 12.00 uur

    13 mei Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    15 mei Zegenbemonstering 11.00 – 13.00 uur

    21 mei Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    Figuur 2.1. Kruisnetbemonstering Figuur 2.2. Zegenbemonstering

    2.2 Resultaten

    In totaal zijn tijdens de bemonsteringen bij gemaal Warder 15 vissoorten gevangen.

    Bij de kruisnetbemonsteringen ging het om 1900 exemplaren, verdeeld over 14

    soorten. Met de zegen zijn 7 vissoorten gevangen. Hierbij ging het in totaal om

    slechts 34 exemplaren.

    Aanbod – kruisnetbemonsteringen

    In tabel 2.2 zijn de gevangen vissoorten en aantallen bij de kruisnetbemonsteringen

    opgenomen. Bijna 90% van de vangst bestond uit driedoornige stekelbaarzen. Dit

    waren 1168 exemplaren. Tijdens de bemonsteringen werden in het ondiepe en

    heldere water voor het gemaal ook veel stekelbaarzen waargenomen, die tegen de

    terugslagklep ‘zoeken’ naar een migratiemogelijkheid. Naast de driedoornige

    stekelbaarzen is van de doelsoorten één spiering gevangen.

    Van de overige vissoorten werd de tiendoornige stekelbaars met 100 exemplaren

    het meest gevangen, gevolgd door blankvoorn (47) en brasem (45). De gevangen

    aantallen van de overige vissoorten waren klein.

  • - Gemaal Warder -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    13

    Tabel 2.2. Gevangen vissoorten kruisnetbemonsteringen

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Driedoornige stekelbaars 1668 3 – 7

    Spiering 1 7

    Overige vissoorten

    Alver 6 5 – 12

    Baars 7 6 – 14

    Blankvoorn 47 6 – 13

    Brasem 45 6 – 11

    Kolblei 1 15

    Marmergrondel 13 4 – 8

    Pos 3 9 – 11

    Riviergrondel 1 5

    Ruisvoorn 3 11 – 12

    Snoekbaars 1 12

    Tiendoornige stekelbaars 100 2 – 6

    Winde 4 10 – 12

    TOTAAL 1900 2 – 15

    In figuur 2.3 is een lengte-frequentieverdeling van de gevangen driedoornige

    stekelbaarzen te zien. De meeste vissen hadden een lengte tussen de 4 en 6

    centimeter.

    Figuur 2.3. Lengte-frequentieverdeling driedoornige stekelbaars

    In figuur 2.4 zijn de vangsten per avond weergegeven, waarbij driedoornige

    stekelbaars en overige vissoorten apart zijn genoemd. De vangst van driedoornige

    stekelbaarzen vertoont een grote piek op 15 april, waarna de vangsten in mei sterk

    teruglopen. Ook overige vissoorten werden in april meer aangetroffen dan in mei,

    hoewel de aantallen geen enkele keer erg groot waren.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    14

    Figuur 2.4. Vangsten per datum

    Een mogelijke verklaring voor de grote vangst op 17 april is dat het gemaal op de

    dagen voorafgaand aan deze bemonstering lange tijd heeft gedraaid, waardoor ook

    lang een lokstroom voor vis aanwezig was. De geringe vangst op 21 mei wordt

    mogelijk veroorzaakt doordat het gemaal voorafgaand aan deze bemonstering

    helemaal niet heeft gedraaid. Zie hiervoor figuur 2.5 waarin het maalregime en de

    bemonsteringstijdstippen samen in een grafiek zijn gezet.

    Figuur 2.5. Vergelijking maalregime en bemonsteringstijdstippen

  • - Gemaal Warder -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    15

    Aanbod – zegenbemonsteringen

    In tabel 2.3 zijn de gevangen vissoorten en aantallen bij de bemonsteringen met de

    zegen opgenomen. De vangst was met in totaal 34 vissen gering. Van de

    doelsoorten zijn 5 driedoornige stekelbaarzen en 6 spieringen aangetroffen.

    Tabel 2.3. Gevangen vissoorten zegenbemonsteringen

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Driedoornige stekelbaars 5 5 – 6

    Spiering 6 7 – 8

    Overige vissoorten

    Baars 7 7 – 8

    Blankvoorn 6 7 – 8

    Brasem 7 7 – 52

    Pos 2 7 – 9

    Zwartbekgrondel 1 8

    TOTAAL 34 5 – 52

    In figuur 2.6 is de lengte-frequentieverdeling van de met de zegen gevangen vis

    opgenomen. Behalve 2 brasems van 48 en 52 centimeter zijn alleen kleine vissen

    aangetroffen. Waarschijnlijk is deze geringe vangst het gevolg van het heldere,

    ondiepe water.

    Figuur 2.6. Lengte-frequentieverdeling schubvis zegenbemonsteringen

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    16

    2.3 Conclusie/samenvatting

    Tussen 9 april en 21 mei zijn bij gemaal Warder bemonsteringen uitgevoerd door

    middel van een kruisnet en een zegen.

    Een groot deel van het vastgestelde visaanbod bestond uit driedoornige

    stekelbaarzen, waarvan de meeste een lengte van 4 tot 6 centimeter hadden. De

    vangst van driedoornige stekelbaarzen vertoonde een piek op 15 april, waarna de

    vangsten in mei sterk afnamen. Daarnaast zijn van de doelsoorten enkele spieringen

    aangetroffen.

    Van de overige vissoorten zijn met het kruisnet alleen kleine exemplaren gevangen.

    De vangst bij de zegentrekken die overdag zijn uitgevoerd was gering, waarschijnlijk

    als gevolg van het heldere en ondiepe water voor het gemaal.

    Aanbevelingen optimalisatie vismigratie

    - Maken voorziening voor intrek vis.

    - Aanbrengen schuilgelegenheid voor vis nabij de uitstroomzijde van

    gemaal.

    - Aanpassen maalregime ten behoeve van verbeteren lokstroom.

    Een kanttekening is dat het als gevolg van de aanwezige natuurwaarden niet

    wenselijk is om gebiedsvreemd water in de polder in te laten.

  • - Gemaal Lely -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    17

    3 Gemaal Lely

    Gemaal Lely ligt in Wieringerwerf. Het gemaal kan water uit drie verschillende

    peilgebieden in de Wieringermeer naar het IJsselmeer pompen. Omdat het water in

    de Wieringermeer zouter is dan het IJsselmeerwater, wordt het gemaal maar weinig

    gebruikt, maar wordt de polder in de meeste gevallen bemalen door gemaal

    Leemans, dat het water uitslaat op de Waddenzee. Bij veel regen of een ongunstige

    windrichting – als gemaal Leemans niet al het water kan afvoeren – treedt gemaal

    Lely in werking.

    3.1 Werkwijze

    Om te bepalen of er bij gemaal Lely aanbod van vis is, zijn aan de IJsselmeerzijde

    van het gemaal de volgende bemonsteringen uitgevoerd:

    Bepalen visaanbod (met name glasaal, driedoornige stekelbaars en spiering)

    door middel van kruisnetbemonsteringen.

    Voor het gemaal is gedurende vijf avonden met een kruisnet bemonsterd. De

    afmeting van het kruisnet was 1,5 bij 1,5 meter. De bemonsteringen vonden plaats

    van 21.00 tot 24.00 uur, waarbij het kruisnet om het kwartier werd opgehaald.

    Voorafgaand aan de bemonsteringen draaide de pomp van het hoge peil enige tijd

    om zo een lokstroom voor vis te creëren. Zie voor een verdere beschrijving van de

    bemonstering paragraaf 2.1.

    Volgens de planning was het de bedoeling om vier avonden te bemonsteren, maar

    omdat het gemaal voorafgaand aan de bemonstering op 14 mei niet had gedraaid

    en er toen geen enkele vis werd gevangen, is op 28 mei een extra monitoring

    uitgevoerd.

    Een aanvullende onderzoeksvraag was het onderzoeken van de werking van de

    gaatjes in de wachtdeur voor de intrek van kleine vis als glasaal en driedoornige

    stekelbaars. In de praktijk bleek echter dat het niet mogelijk was om hier een

    glasaalfuik te plaatsen. Ook werd vastgesteld dat de gaten niet effectief kunnen zijn,

    omdat tussen de wachtdeur en de pompen ook nog een tolklep zit, die niet

    passeerbaar is voor vis. Als de pompen van het gemaal aan gaan, gaat de tolklep

    open, waardoor aanwezige vis weer terug wordt geduwd naar het IJsselmeer. Als

    maatregel zouden deze tolkleppen anders moeten worden ingesteld, zodat deze

    wel passeerbaar zijn voor de vis. Echter tijdens de bemonsteringsperiode is dit nog

    niet gerealiseerd.

    Bij de bemonsteringen werden alle gevangen vissen gedetermineerd en

    doorgemeten, waarbij de gegevens op een turfformulier zijn genoteerd. Vervolgens

    zijn de vissen teruggezet in hetzelfde water.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    18

    In tabel 3.1 is een overzicht opgenomen van datums en tijd van de uitgevoerde

    bemonsteringen bij gemaal Lely. Bij de kruisnetbemonsteringen is de tijdsduur van

    21.00 tot 24.00 uur aangegeven. Hier kan in de praktijk een kleine afwijking in zitten

    omdat iets eerder/later is begonnen of geëindigd, maar dit verschil is voor het

    resultaat van het onderzoek verwaarloosbaar.

    Tabel 3.1. Overzicht bemonsteringen gemaal Lely

    Datum Activiteit Tijdsduur

    3 april Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    11 april Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    1 mei Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    14 mei Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    28 mei Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    3.2 Resultaten

    Aanbod – kruisnetbemonsteringen

    Tijdens de kruisnetbemonsteringen bij gemaal Lely zijn 11 vissoorten gevangen. Dit

    waren in totaal 3498 exemplaren. Ruim 40% van de vangst bestond uit

    driedoornige stekelbaarzen. Hierbij ging het om 1503 exemplaren. Daarnaast

    bestond circa 25% van de vangst uit spieringen (903 exemplaren). Ook zijn twee

    glasalen aangetroffen.

    Van de overige vissoorten was de pos algemeen met 941 exemplaren De gevangen

    aantallen van andere vissoorten waren niet groot.

    Zie voor een overzicht van de vangsten tabel 3.2.

    Tabel 3.2. Gevangen vissoorten kruisnetbemonsteringen

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Paling – glasaal 2

  • - Gemaal Lely -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    19

    In figuur 3.1 is een lengte-frequentieverdeling van de gevangen driedoornige

    stekelbaarzen te zien. Er is een piek te zien bij driedoornige stekelbaarzen van 5 en

    6 centimeter. De grootste stekelbaarzen hadden een lengte van 8 centimeter. De

    aanwezigheid van deze grote stekelbaarzen maakt het aannemelijk dat het gaat om

    anadrome vissen, die vanuit zee het zoete water intrekken om zich voort te planten.

    Figuur 3.1. Lengte-frequentieverdeling driedoornige stekelbaars

    In figuur 3.2 is een lengte-frequentieverdeling van de gevangen spieringen te zien.

    Vrijwel alle spieringen hadden een lengte tussen de 6 en 8 centimeter. Grote

    spieringen zijn niet aangetroffen. Gelet op het formaat zijn de gevangen spieringen

    waarschijnlijk zogenaamde ‘binnenspieringen’ die hun hele levenscyclus in zoet

    water doorbrengen.

    Figuur 3.2. Lengte-frequentieverdeling spiering

    In figuur 3.3 zijn de vangsten per avond weergegeven, waarbij onderscheid is

    gemaakt tussen driedoornige stekelbaars, spiering en overige vissoorten. Het

    aanbod van driedoornige stekelbaars was begin april het grootst, waarna de vangst

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    20

    tijdens de daarop volgende bemonsteringen steeds verder afnam. De spiering werd

    vrijwel uitsluitend op 11 april aangetroffen. Opvallend is dat op deze datum ook

    veel andere vissoorten zijn gevangen, terwijl de vangst op de andere datums gering

    was.

    Figuur 3.3. Vangsten per datum

    De grote vangst op 3 en 11 april is niet te verklaren door een langdurige lokstroom

    voorafgaand aan de bemonstering. Evenals bij de bemonsteringen van 1 en 28 mei

    draaide het gemaal alleen direct voorafgaand aan de bemonstering enige tijd. Dat

    de aanwezigheid van een lokstroom wel degelijk van invloed is op de vangsten is te

    zien aan de resultaten van de bemonstering op 14 mei. Toen heeft het gemaal

    voorafgaand aan de bemonstering niet gedraaid en het gevolg hiervan was dat geen

    enkele vis is gevangen. Zie hiervoor figuur 3.4.

    Figuur 3.4. Vergelijking maalregime en bemonsteringstijdstippen

  • - Gemaal Lely -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    21

    Figuur 3.4. Driedoornige stekelbaars Figuur 3.5. Spiering

    3.3 Conclusie/samenvatting

    Tussen 3 april en 28 mei zijn bij gemaal Lely bemonsteringen uitgevoerd door

    middel van een kruisnet.

    Van de doelsoorten zijn de driedoornige stekelbaars en de spiering in aanzienlijke

    aantallen aangetroffen. Gelet op het formaat ging het bij de driedoornige

    stekelbaars waarschijnlijk (gedeeltelijk) om de anadrome vorm, terwijl het bij de

    spiering om zogenaamde ‘binnenspieringen’ ging. Naast deze doelsoorten zijn ook

    twee glasalen gevangen.

    Van de overige vissoorten is de pos in grote aantallen aangetroffen. De vangst van

    andere vissoorten was niet groot.

    Een aanvullende onderzoeksvraag was het monitoren van visintrek via de gaatjes in

    de wachtdeur door middel van een glasaalfuik. Het bleek in de praktijk echter niet

    mogelijk om een glasaalfuik te plaatsen. Wel werd vastgesteld dat de gaatjes niet

    effectief kunnen zijn, omdat tussen de wachtdeur en de pompen een tolklep

    aanwezig is, die niet passeerbaar is voor vis.

    Aanbevelingen optimalisatie vismigratie

    - Aanpassen regeling tolklep, zodat vismigratie mogelijk wordt.

    - Aanpassen maalregime ten behoeve van verbeteren lokstroom (water

    hoge peil altijd afvoeren via gemaal Lely).

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    22

    4 Gemaal en stoomgemaal Vier Noorderkoggen

    Gemaal Vier Noorderkoggen ligt in Onderdijk. Het gemaal pompt water uit twee

    peilgebieden in de achterliggende polder naar het IJsselmeer. Daarnaast is ook een

    effluentpomp aanwezig, waarmee gezuiverd water van een rioolwaterzuivering

    naar het IJsselmeer wordt gepompt.

    Het stoomgemaal Vier Noorderkoggen ligt enkele kilometers ten noorden van het

    gemaal, in Medemblik. Dit stoomgemaal is sinds de komst van het normale gemaal

    niet meer in werking. Wel wordt op deze locatie in droge periodes regelmatig water

    ingelaten in de polder.

    4.1 Werkwijze

    Om te bepalen of er bij gemaal Vier Noorderkoggen aanbod van vis is, zijn aan de

    IJsselmeerzijde van het gemaal de volgende bemonsteringen uitgevoerd:

    Bepalen visaanbod (met name glasaal, driedoornige stekelbaars en spiering)

    door middel van kruisnetbemonsteringen.

    Voor het gemaal is gedurende vier avonden met een kruisnet bemonsterd. De

    afmeting van het kruisnet was 1,3 bij 2,6 meter. Voorafgaand aan de

    bemonsteringen draaide de pomp van het lage peil en/of de effluentpomp enige

    tijd om zo een lokstroom voor vis te creëren. Zie voor een verdere beschrijving van

    de bemonstering paragraaf 2.1.

    Aanvullend aan de bemonsteringen bij het gemaal zijn ook bemonsteringen bij

    stoomgemaal Vier Noorderkoggen uitgevoerd. Op deze locatie hebben de volgende

    bemonsteringen plaatsgevonden:

    Bepalen visaanbod (met name grotere vis) door middel van

    zegenbemonsteringen;

    Bepalen visintrek via waterinlaat door middel van fuikbemonsteringen.

    Om vast te stellen of er aanbod van vis voor de waterinlaat bij het stoomgemaal

    aanwezig is, is twee keer een bemonstering door middel van een zegen uitgevoerd.

    Hierbij is gevist met een zegen met een lengte van 100 meter. Beide

    zegenbemonsteringen hebben overdag plaatsgevonden.

    Om te onderzoeken of er vis vanuit het IJsselmeer via de waterinlaat bij het

    stoomgemaal de polder intrekt, is gedurende een periode van vier weken een

    hokfuik achter de inlaat geplaatst. De fuik is twee tot drie keer per week

    bemonsterd.

    In tabel 4.1 is een overzicht opgenomen van datums en tijd van de uitgevoerde

    bemonsteringen bij het gemaal en het stoomgemaal Vier Noorderkoggen. Bij de

    tijdsduur is bij de fuikmonitoringen uitgegaan van het aantal geviste nachten,

  • - Gemaal en stoomgemaal Vier Noorderkoggen -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    23

    omdat de migratieactiviteit in het donker het grootst is en de meeste vis daarom ’s

    nachts in de fuik zal zwemmen. Zie voor een verdere toelichting van de tabel

    paragraaf 2.1.

    Tabel 4.1. Overzicht bemonsteringen gemaal en stoomgemaal Vier Noorderkoggen

    Datum Activiteit Tijdsduur

    4 april Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    10 april Plaatsen fuik n.v.t.

    12 april Monitoren fuik 2 nachten

    15 april Kruisnetbemonstering

    Monitoren fuik

    Zegenbemonstering

    21.00 – 24.00 uur

    3 nachten

    17.00 – 18.00 uur

    18 april Monitoren fuik 3 nachten

    22 april Monitoren fuik 4 nachten

    24 april Monitoren fuik 2 nachten

    29 april Monitoren fuik 5 nachten

    1 mei Monitoren fuik 2 nachten

    2 mei Zegenbemonstering 17.00 – 18.00 uur

    6 mei kruisnetbemonstering

    Monitoren fuik

    21.00 – 24.00 uur

    5 nachten

    8 mei Monitoren en verwijderen fuik 2 nachten

    15 mei Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    Figuur 4.1. Zegenbemonstering Figuur 4.2. fuikbemonstering

    4.2 Resultaten

    In totaal zijn tijdens de bemonsteringen bij gemaal en stoomgemaal Vier

    Noorderkoggen 21 vissoorten gevangen. Bij de kruisnetbemonsteringen bij het

    gemaal ging het om 1480 exemplaren, verdeeld over 16 soorten. Bij het

    stoomgemaal zijn met de zegen 11 vissoorten gevangen. Hierbij ging het in totaal

    om 6155 exemplaren. In de fuik achter de waterinlaat zijn maar liefst 66091 vissen

    gevangen, verdeeld over 14 soorten.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    24

    4.2.1 Gemaal

    Aanbod – kruisnetbemonsteringen

    In tabel 4.2 zijn de gevangen vissoorten en aantallen bij de kruisnetbemonsteringen

    opgenomen. De driedoornige stekelbaars maakte met 885 exemplaren 60% van de

    totale vangst uit. Van de spiering werden 113 exemplaren gevangen en van de

    doelsoort paling zijn 5 glasalen, 20 pootalen en 2 rode alen gevangen.

    Voor wat betreft de overige vissoorten bestond de vangst voornamelijk uit

    blankvoorn (121), brasem (102) en pos (115). Ook de exotische marmergrondel was

    met 84 exemplaren goed vertegenwoordigd. De gevangen aantallen van overige

    vissoorten waren klein.

    Tabel 4.2. Gevangen vissoorten kruisnetbemonsteringen

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Paling – glasaal 5 20

    In figuur 4.3 is een lengte-frequentieverdeling van de gevangen driedoornige

    stekelbaarzen te zien. Met een piek bij de 4 en 5 centimeter waren de stekelbaarzen

    gemiddeld wat kleiner dan de gevangen stekelbaarzen bij gemaal Lely.

  • - Gemaal en stoomgemaal Vier Noorderkoggen -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    25

    Figuur 4.3. Lengte-frequentieverdeling driedoornige stekelbaars

    In figuur 4.4 is een lengte-frequentieverdeling van de gevangen spieringen te zien.

    Op één spiering van 15 centimeter na hadden alle vissen een lengte tussen de 6 en

    8 centimeter. Dit is vergelijkbaar met het formaat van de spieringen die zijn

    gevangen bij gemaal Lely.

    Figuur 4.4. Lengte-frequentieverdeling spiering

    In figuur 4.5 zijn de vangsten per avond weergegeven, waarbij onderscheid is

    gemaakt tussen driedoornige stekelbaars, spiering en overige vissoorten. Bij alle

    vissoorten is er een duidelijke vangstpiek te zien op 15 april, waarna de vangsten in

    mei sterk teruglopen.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    26

    Figuur 4.5. Vangsten per datum

    In figuur 4.6 zijn het maalregime en de bemonsteringstijdstippen samen in een

    grafiek zijn gezet. Omdat gemaal Vier Noorderkoggen zeer vaak draait, is er in de

    grafiek geen relatie zichtbaar tussen de vangst per bemonsteringsavond en het

    maalregime.

    Figuur 4.6. Vergelijking maalregime en bemonsteringstijdstippen

    4.2.2 Stoomgemaal/inlaat

    Aanbod – zegenbemonsteringen

    In tabel 4.3 zijn de gevangen vissoorten en aantallen bij de bemonsteringen met de

    zegen voor het stoomgemaal opgenomen. In totaal zijn 6155 vissen gevangen,

    waarvan bijna 80% (4854 exemplaren) uit kleine brasem bestond. Daarnaast

    werden de blankvoorn (674) en pos (577) vrij veel aangetroffen.

  • - Gemaal en stoomgemaal Vier Noorderkoggen -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    27

    Tabel 4.3. Gevangen vissoorten zegenbemonsteringen

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Driedoornige stekelbaars 3 5

    Overige vissoorten

    Alver 4 12 – 15

    Baars 37 7 – 19

    Blankvoorn 674 6 – 20

    Brasem 4854 5 – 19

    Kolblei 6 6 – 13

    Marmergrondel 1 6

    Pos 577 6 – 10

    Roofblei 1 12

    Tiendoornige stekelbaars 1 4

    Winde 2 11 – 16

    TOTAAL 6155 4 – 20

    In figuur 4.7 is de lengte-frequentieverdeling van de met de zegen gevangen vis

    opgenomen, waarbij onderscheid is gemaakt tussen de twee bemonsteringsdatums.

    Als gekeken wordt naar het totaalbeeld valt op dat vrijwel alleen jonge vis met een

    lengte tussen de 6 en 13 centimeter is aangetroffen. Grote exemplaren van soorten

    als brasem en blankvoorn zijn niet gevangen.

    Bij een vergelijking van de bemonsteringsdatums valt op dat het overgrote deel van

    de vis is gevangen op 15 april. Toen zijn 5989 vissen gevangen, terwijl de vangst op

    2 mei met 166 exemplaren niet groot was.

    Figuur 4.7. Lengte-frequentieverdeling schubvis zegenbemonsteringen

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    28

    Passage inlaat – fuikbemonsteringen

    In tabel 4.4 zijn de gevangen vissoorten en aantallen die zijn gevangen in de fuik

    achter de waterinlaat opgenomen. De vangst was met ruim 66000 vissen zeer groot,

    wat aangeeft dat de inlaat goed functioneert voor de intrek van vis. Circa 80% van

    de vangst bestond uit pos (52257 exemplaren). Daarnaast werden de vissoorten

    baars (3768), blankvoorn (4082) en brasem (3753) veel aangetroffen.

    Van de doelsoorten werden 30 rode alen en 47 schieralen gevangen. Het is

    onwaarschijnlijk, maar niet onmogelijk dat schieralen vanuit het IJsselmeer de

    polder intrekken. Dit omdat schieralen juist richting zee migreren, op weg naar hun

    voortplantingsgebied in de Sargassozee. Ook de aanwezigheid van een redelijke

    hoeveelheid schieraal in het voorjaar is opvallend, omdat deze geslachtsrijpe

    palingen normaal gesproken in het najaar wegtrekken. Een mogelijke verklaring

    hiervoor is dat de schieralen al in de polder aanwezig waren en in het najaar van

    2012 geen mogelijkheid hebben gevonden om uit de polder weg te trekken. De

    vissen zijn tijdens de bemonstering op de lokstroom van IJsselmeerwater

    afgekomen, om daarna in de fuik terecht te komen. Echter de inlaat was afgesloten

    voor vis vanuit de polder, omdat de fuik met een frame in de sponning van de inlaat

    was bevestigd. Theoretisch is het dan niet mogelijk dat de schieraal vanuit de polder

    in de fuik kan komen. In het najaar – als aan de polderzijde enkele aanbodfuiken

    worden geplaatst – zal onderzocht worden of deze theorie klopt.

    Van de doelsoort driedoornige stekelbaars zijn 20 exemplaren gevangen. Gelet op

    de maaswijdte van de fuik zullen de kleine stekelbaarzen echter door de mazen

    zwemmen en is er geen volledig beeld gevormd van de daadwerkelijke intrek van

    driedoornige stekelbaars.

    Tabel 4.4. Gevangen vissoorten fuikbemonsteringen

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Paling – rode aal 30 24 – 74

    Paling – schieraal 47 39 – 98

    Driedoornige stekelbaars 20 5 – 7

    Overige vissoorten

    Alver 1 13 – 16

    Baars 3768 6 – 21

    Blankvoorn 4082 6 – 25

    Brasem 3753 6 – 58

    Giebel 4 11 – 25

    Karper 3 12 – 14

    Kolblei 1558 9 – 27

    Pos 52257 6 – 15

    Roofblei 1 71

    Snoekbaars 116 12 – 21

    Winde 441 9 – 50

    Zeelt 1 14

    TOTAAL 66091 5 – 71

  • - Gemaal en stoomgemaal Vier Noorderkoggen -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    29

    In figuur 4.8 is de lengte-frequentieverdeling van de in de fuik gevangen vis

    opgenomen. Voor de overzichtelijkheid is de pos uit deze grafiek weggelaten. Er is

    hoofdzakelijk vrij kleine vis met een lengte tussen de 5 en 20 centimeter gevangen.

    Daarnaast zijn enkele grotere vissen gevangen. Dit waren brasems, windes en een

    roofblei. Mogelijk is de geringe vangst van grote vis het gevolg van het koude

    voorjaar, waardoor paaimigratie laat op gang kwam. De grote exemplaren van de

    brasem zijn allemaal gevangen tijdens de laatste bemonstering op 8 mei, daarvoor

    is geen enkele grote brasem aangetroffen. Een andere mogelijke verklaring is dat er

    weinig tot geen aanbod van grote vis was. Bij de aanbodbemonsteringen met de

    zegen is geen enkele grote vis gevangen.

    Figuur 4.8. Lengte-frequentieverdeling schubvis fuikmonitoring

    In figuur 4.9 is een lengte-frequentieverdeling van de gevangen palingen te zien. Bij

    de rode aal valt op dat vrij veel palingen met een lengte van minder dan 50

    centimeter aanwezig zijn. Ervan uitgaande dat de paling al in de polder aanwezig

    was, heeft in de afgelopen jaren dus intrek van glasaal plaatsgevonden. Ook bij de

    gevangen schieralen valt op dat enkele kleine, mannelijke exemplaren zijn

    gevangen. De aanwezigheid van kleine schieralen kan wijzen op een relatief goede

    palingstand. Als een paling geboren wordt is het geslacht van de vis nog niet

    bepaald. Dit wordt tijdens zijn verblijf in het zoete water bepaald, waarbij de

    dichtheid van de palingstand een belangrijke sturende factor is. Bij een lage

    dichtheid ontwikkelen (vrijwel) alle palingen zich tot grote, vrouwelijke schieralen.

    Hoe hoger de dichtheid, hoe groter het percentage kleine, mannelijke schieralen in

    het betreffende water.

    Detail vis >20 cm

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    30

    Figuur 4.9. Lengte-frequentieverdeling paling fuikmonitoring

    De intrek van vis varieerde sterk gedurende de bemonsteringsperiode van vier

    weken. In figuur 4.10 is de hoeveelheid gevangen schubvis (zonder pos) per

    bemonsteringsdatum weergegeven. Omdat de periode tussen twee lichtingen van

    de fuik niet altijd gelijk was, is in de tabel ook de zogenaamde Catch Per Unit Effort

    (CPUE) weergegeven, uitgedrukt in aantal gevangen vissen per fuiketmaal. Tijdens

    de eerste bemonsteringen was de vangst gering, maar vanaf half april namen de

    vangsten sterk toe, hoewel de fluctuaties groot waren. De zeer geringe vangst op 24

    april werd veroorzaakt doordat de inlaat in de dagen daarvoor dicht stond,

    waardoor geen migratie mogelijk was. Dit is te zien in figuur 4.12.

    Figuur 4.10. Vangsten per datum en CPUE schubvis

    In figuur 4.11 is de hoeveelheid gevangen pos en de CPUE per bemonsteringsdatum

    weergegeven. Opvallend is dat de posvangsten vrijwel dezelfde fluctuatie vertonen

    als de vangst van de overige schubvissoorten. Waarschijnlijk is dit het gevolg van

    weersveranderingen (temperatuurschommelingen?) waar alle vissen op reageren.

  • - Gemaal en stoomgemaal Vier Noorderkoggen -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    31

    Figuur 4.11. Vangsten per datum en CPUE pos

    In figuur 4.12 is weergegeven hoe ver de twee inlaten tijdens de

    bemonsteringsperiode open stonden. Beide inlaten liggen naast elkaar en met de

    fuik zijn deze ook allebei gelijktijdig bemonsterd. Een groot deel van de

    bemonsteringsperiode stond minimaal één inlaat tussen de 18 en 40% open en het

    kwam ook voor dat beide inlaten open water. Alleen in de periode van 22 tot 26

    april waren beide inlaten zo goed als dicht. Dit verklaart de zeer geringe vangst op

    24 april. Bij de overige bemonsteringen is er geen relatie zichtbaar tussen de

    openingspercentages van de inlaten en de omvang van de vangst.

    Figuur 4.12. Vergelijking opening inlaat en vangsten tijdens bemonsteringsperiode

    Vergelijking aanbod en passage

    In tabel 4.5 is een vergelijking te zien tussen het vastgestelde visaanbod met de

    zegen en de vispassage door middel van de fuik. Bij de meeste vissoorten valt op

    dat de met de zegen gevangen aantallen kleiner zijn dan de in de fuik gevangen

    aantallen. Ook zijn in de fuik meer vissoorten aangetroffen dan in de zegen. Dit is te

    verklaren doordat de zegentrekken slechts een momentopname vormen, terwijl

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    32

    met de fuik de intrekkende vissen over langere periode worden gevangen. Daarom

    zijn er voor de meeste vissoorten geen opmerkelijke verschillen zichtbaar.

    Van de brasem zijn echter met de zegen aanzienlijk meer exemplaren gevangen dan

    in de fuik. Dit betekent dat (een deel van) de voor het gemaal aanwezige jonge

    brasem geen migratiegedrag vertoont. Omdat brasems pas vanaf een lengte van

    circa 25 centimeter paairijp zijn, vindt bij kleinere exemplaren logischerwijs ook

    geen paaimigratie plaats.

    Tabel 4.5. Vergelijking aanbod en passage

    Vissoort Aanbod (zegen) Passage (fuik)

    Doelsoorten

    Paling – rode aal - 30

    Paling – schieraal - 47

    Driedoornige stekelbaars 3 20

    Overige vissoorten

    Alver 4 1

    Baars 37 3768

    Blankvoorn 674 4082

    Brasem 4854 3753

    Giebel - 4

    Karper - 3

    Kolblei 6 1558

    Marmergrondel 1 -

    Pos 577 52257

    Roofblei 1 1

    Snoekbaars - 116

    Tiendoornige stekelbaars 1 -

    Winde 2 441

    Zeelt - 1

    TOTAAL 6155 66091

    4.3 Conclusie/samenvatting

    Tussen 4 april en 15 mei zijn bij gemaal Vier Noorderkoggen bemonsteringen

    uitgevoerd door middel van een kruisnet. In dezelfde periode zijn bij het

    stoomgemaal en waterinlaat Vier Noorderkoggen bemonsteringen uitgevoerd met

    een zegen (aanbod) en een fuik (passage).

    Met het kruisnet zijn van de doelsoorten vooral driedoornige stekelbaars en

    spiering gevangen. Daarnaast zijn zowel glasaal, pootaal en rode aal in kleine

    aantallen aangetroffen. Van de overige vissoorten zijn vooral blankvoorn, brasem

    en pos aangetroffen. Ook de aanwezigheid van flinke aantallen van de exotische

    marmergrondel was opvallend.

    Voor de waterinlaat bij het stoomgemaal is met de zegen vooral kleine brasem en in

    mindere mate blankvoorn en pos aangetroffen. In de passagefuik achter de

    waterinlaat werd een zeer grote hoeveelheid van ruim 66000 vissen gevangen, wat

    aangeeft dat de vispassage goed functioneert voor de intrek van vis. Qua

  • - Gemaal en stoomgemaal Vier Noorderkoggen -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    33

    soortensamenstelling viel vooral de vangst van tienduizenden possen op. Van de

    vissoorten baars, blankvoorn, brasem en kolblei werden enkele duizenden

    intrekkende exemplaren gevangen. Wat ook opviel was de vangst van schieralen.

    Waarschijnlijk waren deze schieralen al in de polder aanwezig en werden ze

    aangetrokken door de lokstroom van het ingelaten water. De aanwezigheid van

    schieralen in het voorjaar kan wijzen op het ontbreken van (goede) migratieroutes

    vanuit de polder.

    Een vergelijking van aanbod en passage laat voor de meeste vissoorten geen

    opvallende verschillen zien. Alleen bij de brasem valt op dat het aanbod veel groter

    was dan de passage. Dit is te verklaren doordat met de zegen alleen jonge brasems

    werden gevangen, die nog niet geslachtsrijp zijn. Daarom vertonen deze vissen geen

    paaimigratie.

    Aanbevelingen optimalisatie vismigratie

    Gemaal

    - Aanbrengen vismigratievoorziening bij uitstroom van gemaal.

    Inlaat

    - Opstellen protocol voor verbetering intrekmogelijkheden inlaat en

    inregelen in systeem.

    -

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    34

    5 Gemaal Westerkogge

    Gemaal Westerkogge ligt in Scharwoude. Het gemaal pompt water uit twee

    peilgebieden in de achterliggende polder naar het Markermeer. Enkele honderden

    meters ten noorden van het gemaal ligt een waterinlaat, waarmee bij droogte

    water uit het Markermeer kan worden ingelaten in de polder.

    5.1 Werkwijze

    Om te bepalen of er bij gemaal Westerkogge aanbod van vis is, zijn aan de

    Markermeerzijde van het gemaal de volgende bemonsteringen uitgevoerd:

    Bepalen visaanbod (met name glasaal, driedoornige stekelbaars en spiering)

    door middel van kruisnetbemonsteringen;

    Bepalen aanbod van (grote) vis door middel van zegenbemonsteringen.

    Voor het gemaal is gedurende vier avonden met een kruisnet bemonsterd. De

    afmeting van het kruisnet was 1,3 bij 2,6 meter. Zie voor een verdere beschrijving

    van de bemonstering paragraaf 2.1.

    Om vast te stellen of er ook grote vis voor het gemaal aanwezig is, is twee keer een

    bemonstering door middel van een zegen uitgevoerd. Hierbij is gevist met een

    zegen met een lengte van 100 meter. Beide zegenbemonsteringen hebben overdag

    plaatsgevonden.

    Aanvullend aan de bemonsteringen bij het gemaal zijn ook bemonsteringen bij de

    waterinlaat uitgevoerd. Op deze locatie hebben de volgende bemonsteringen

    plaatsgevonden:

    Bepalen visaanbod (met name grote vis) door middel van

    zegenbemonsteringen;

    Bepalen visintrek via waterinlaat door middel van fuikbemonsteringen.

    Om vast te stellen of er vis voor de waterinlaat aanwezig is, is twee keer een

    bemonstering door middel van een zegen uitgevoerd. Hierbij is gevist met een

    zegen met een lengte van 100 meter. Beide zegenbemonsteringen hebben overdag

    plaatsgevonden.

    Om te onderzoeken of er vis vanuit het Markermeer via de waterinlaat de polder

    intrekt, is een hokfuik achter de inlaat geplaatst. De fuik is twee tot drie keer per

    week bemonsterd. De planning was om vier weken te bemonsteren, maar op 3 juni

    bleek dat de fuik was vernield, waarna geen nieuwe fuik is geplaatst. Daarom zijn

    bemonsteringsgegevens van 12 dagen beschikbaar.

  • - Gemaal Westerkogge -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    35

    In tabel 5.1 is een overzicht opgenomen van datums en tijd van de uitgevoerde

    bemonsteringen bij het gemaal en de waterinlaat Westerkogge. Zie voor een

    toelichting op de tabel paragraaf 2.1 en 4.1.

    Tabel 5.1. Overzicht bemonsteringen gemaal en waterinlaat Westerkogge

    Datum Activiteit Tijdsduur

    8 april Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    16 april Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    2 mei Zegenbemonsteringen 15.00 – 17.00 uur

    7 mei Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    17 mei Plaatsen fuik n.v.t.

    21 mei Kruisnetbemonstering

    Monitoren fuik

    21.00 – 24.00 uur

    4 nachten

    24 mei Zegenbemonsteringen

    Monitoren fuik

    11.00 – 13.00 uur

    3 nachten

    27 mei Monitoren fuik 3 nachten

    29 mei Monitoren fuik 2 nachten

    3 juni Monitoren fuik FUIK VERNIELD

    5.2 Resultaten

    In totaal zijn tijdens de bemonsteringen bij gemaal en inlaat Westerkogge 22

    vissoorten gevangen. Bij de kruisnetbemonsteringen bij het gemaal ging het om

    4648 exemplaren, verdeeld over 19 soorten. Met de zegen zijn op deze locatie 102

    exemplaren van 6 soorten aangetroffen. Bij de inlaat zijn met de zegen 12

    vissoorten gevangen. Hierbij ging het in totaal om 11230 exemplaren. In de fuik

    achter de waterinlaat zijn 692 vissen gevangen, verdeeld over 10 soorten.

    5.2.1 Gemaal

    Aanbod – kruisnetbemonsteringen

    In tabel 5.2 zijn de gevangen vissoorten en aantallen bij de kruisnetbemonsteringen

    opgenomen. Van de driedoornige stekelbaars zijn 3106 exemplaren gevangen. Dit is

    ruim 65% van de totale vangst. Daarnaast zijn van de doelsoorten 2 glasalen, 8

    pootalen en 2 spieringen aangetroffen.

    Voor wat betreft de overige vissoorten bestond de vangst voornamelijk uit

    blankvoorn (404), brasem (498) en tiendoornige stekelbaars (259). Opvallend was

    ook de vangst van 151 marmergrondels.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    36

    Tabel 5.2. Gevangen vissoorten kruisnetbemonsteringen

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Paling – glasaal 2

  • - Gemaal Westerkogge -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    37

    In figuur 5.2 zijn de vangsten per avond weergegeven, waarbij onderscheid is

    gemaakt tussen driedoornige stekelbaars en overige vissoorten. Evenals bij de

    gemalen Warder en Vier Noorderkoggen is de vangst van stekelbaarzen half april

    het grootst, waarna de vangst in mei afneemt. De vangst van overige vissoorten

    varieert per datum, zonder duidelijk patroon.

    Figuur 5.2. Vangsten per datum

    In figuur 5.3 zijn het maalregime en de bemonsteringstijdstippen samen in een

    grafiek zijn gezet. Omdat gemaal Westerkogge vaak draait, is er in de grafiek geen

    duidelijke relatie zichtbaar tussen de vangst per bemonsteringsavond en het

    maalregime.

    Figuur 5.3. Vergelijking maalregime en bemonsteringstijdstippen

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    38

    Figuur 5.4. Marmergrondel Figuur 5.5. Pootaal

    Aanbod – zegenbemonsteringen

    In tabel 5.3 zijn de gevangen vissoorten en aantallen bij de bemonsteringen met de

    zegen opgenomen. In totaal zijn slechts 102 vissen gevangen, waarbij het vooral

    ging om kleine blankvoorn (69) en brasem (29). Er is één grote vis gevangen,

    namelijk een karper van 68 centimeter.

    De geringe vangsten worden waarschijnlijk veroorzaakt doordat het

    uitstroomkanaal voor het gemaal erg ondiep is. Overdag is hier meestal weinig vis

    aanwezig. Tijdens de avondbemonsteringen werden enkele grote vissen

    (waarschijnlijk karpers) waargenomen, maar de aantallen waren gering.

    Tabel 5.3. Gevangen vissoorten zegenbemonsteringen gemaal

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    GEEN - -

    Overige vissoorten

    Baars 1 8

    Blankvoorn 69 6 – 16

    Brasem 29 6 – 9

    Hybride 1 10

    Karper 1 68

    Zwartbekgrondel 1 13

    TOTAAL 102 6 – 68

    5.2.2 Inlaat

    Aanbod – zegenbemonsteringen

    In tabel 5.4 zijn de gevangen vissoorten en aantallen bij de bemonsteringen met de

    zegen in de kom voor de waterinlaat opgenomen. In tegenstelling tot de geringe

    vangsten voor het gemaal werd hier een grote hoeveelheid vis gevangen. In totaal

    ging het om 11230 exemplaren. Een groot deel bestond uit blankvoorn (6787),

    brasem (3060) en kolblei (1011). Van de doelsoorten zijn 48 driedoornige

    stekelbaarzen gevangen.

  • - Gemaal Westerkogge -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    39

    Tabel 5.4. Gevangen vissoorten zegenbemonsteringen inlaat

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Driedoornige stekelbaars 48 5 – 7

    Overige vissoorten

    Baars 231 8 – 17

    Blankvoorn 6787 6 – 24

    Brasem 3060 6 – 63

    Hybride 1 15

    Karper 3 15 – 78

    Kolblei 1011 8 – 27

    Roofblei 43 11 – 27

    Ruisvoorn 8 12 – 21

    Snoekbaars 4 17 – 33

    Winde 33 10 – 35

    Zwartbekgrondel 1 15

    TOTAAL 11230 5 – 78

    In figuur 5.6 is de lengte-frequentieverdeling van de met de zegen gevangen vis

    opgenomen, waarbij onderscheid is gemaakt tussen de twee bemonsteringsdatums.

    Een groot deel van de gevangen vis had een lengte tussen de 5 en 20 centimeter,

    maar er zijn ook redelijke aantallen vissen tussen de 20 en 55 centimeter

    aangetroffen. Hierbij ging het om soorten als blankvoorn, brasem, kolblei, roofblei

    en winde. Daarnaast zijn enkele karpers gevangen, waarvan de grootste een lengte

    had van 78 centimeter. Veel van de grotere blankvoorns, brasems en kolbleien

    waren paairijpe vissen die vol zaten met kuit.

    Als gekeken wordt naar de vangsten per datum valt op dat op 24 mei veel meer

    kleine vis aanwezig was dan op 2 mei. Op 2 mei werd juist iets meer grote vis

    aangetroffen.

    Figuur 5.6. Lengte-frequentieverdeling schubvis zegenbemonsteringen

    Detail vis >15 cm

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    40

    Figuur 5.7. Zegenbemonstering Figuur 5.8. Doormeten vis

    Passage inlaat – fuikbemonsteringen

    In tabel 5.5 zijn de vissoorten en aantallen die zijn gevangen in de fuik achter de

    waterinlaat opgenomen. De vangst was met in totaal 692 vissen niet groot. Een

    groot deel van de vangst bestond uit baars (365), gevolgd door brasem (189),

    blankvoorn (51) en kolblei (38).

    Van de doelsoorten werden 14 rode alen en 4 schieralen en 5 driedoornige

    stekelbaarzen gevangen.

    Tabel 5.5. Gevangen vissoorten fuikbemonsteringen

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Paling – rode aal 14 39 – 82

    Paling – schieraal 4 67 – 78

    Driedoornige stekelbaars 5 5

    Overige vissoorten

    Alver 8 8 – 12

    Baars 365 6 – 14

    Blankvoorn 51 6 – 20

    Brasem 189 6 – 17

    Kolblei 38 9 – 25

    Pos 4 8 – 9

    Ruisvoorn 3 8 – 11

    Zwartbekgrondel 1 7

    TOTAAL 692 5 – 82

    In figuur 5.9 is de lengte-frequentieverdeling van de in de fuik gevangen vis

    opgenomen. Op enkele exemplaren na hadden alle vissen een lengte tussen de 5 en

    20 centimeter.

  • - Gemaal Westerkogge -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    41

    Figuur 5.9. Lengte-frequentieverdeling schubvis fuikmonitoring

    Vergelijking aanbod en passage

    In tabel 5.6 is een vergelijking te zien tussen het vastgestelde visaanbod met de

    zegen en de vispassage door middel van de fuik. In vergelijking met het grote

    visaanbod is de hoeveelheid intrekkende vis van de meeste vissoorten minimaal. Dit

    terwijl de zegenvisserij slechts een momentopname is en met de fuik alle

    passerende vis over een langere periode wordt gevangen. Het vangstverschil geeft

    aan dat slechts weinig vissen gebruik maken van de inlaat als migratieroute. Dit

    wordt waarschijnlijk veroorzaakt doordat de inlaat niet in het kader van het

    onderzoek verder is geopend. De inlaat staat jaarrond open, maar waarschijnlijk

    gaat het hierbij om een kier van enkele centimeters. Daardoor kan weinig

    vismigratie plaatsvinden. Dit wordt bevestigd door het feit dat alleen kleine vis via

    de inlaat migreerde.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    42

    Tabel 5.6. Vergelijking aanbod en passage

    Vissoort Aanbod (zegen) Passage (fuik)

    Doelsoorten

    Paling – rode aal - 14

    Paling – schieraal - 4

    Driedoornige stekelbaars 48 5

    Overige vissoorten

    Baars 231 365

    Blankvoorn 6787 51

    Brasem 3060 189

    Hybride 1 -

    Karper 3 -

    Kolblei 1011 38

    Pos - 4

    Roofblei 43 -

    Ruisvoorn 8 3

    Snoekbaars 4 -

    Winde 33 -

    Zwartbekgrondel 1 1

    TOTAAL 11230 692

    5.3 Conclusie/samenvatting

    Tussen 8 april en 3 juni zijn bij het gemaal Westerkogge bemonsteringen uitgevoerd

    door middel van een kruisnet en een zegen. In dezelfde periode zijn bij de

    waterinlaat bemonsteringen uitgevoerd met een zegen (aanbod) en een fuik

    (passage).

    Met het kruisnet zijn van de doelsoorten vooral aanbod van driedoornige

    stekelbaars vastgesteld. Daarnaast zijn enkele spieringen glasalen en pootalen

    aangetroffen. Met de zegen is weinig gevangen. Dit waarschijnlijk als gevolg van het

    ondiepe uitstroomkanaal voor het gemaal, waar overdag weinig tot geen (grote) vis

    aanwezig is.

    Bij de waterinlaat is met de zegen een grote hoeveelheid vis gevangen, waarbij

    blankvoorn, brasem en kolblei het meest zijn aangetroffen. De vangst in de

    passagefuik was niet groot. Ook ging het hierbij alleen om kleine vis, terwijl met de

    zegen werd vastgesteld dat wel aanbod van grote vis aanwezig was. De waterinlaat

    functioneerde dus slecht als migratieroute voor vis, waarschijnlijk omdat de inlaat

    slechts enkele centimeters geopend was.

    Aanbevelingen optimalisatie vismigratie

    Gemaal

    - Aanbrengen vismigratievoorziening bij uitstroom van gemaal.

    Inlaat

    - Opstellen protocol voor verbetering intrekmogelijkheden inlaat (inlaat

    verder open) en inregelen in systeem.

  • - Gemaal Pieter Engel -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    43

    6 Gemaal Pieter Engel

    Gemaal Pieter Engel ligt in Krommenie. Het gemaal pompt water uit de

    achterliggende polder naar de Nauernasche Vaart. Het gemaal heeft twee pompen

    die beide een debiet van 125 kubieke meter per minuut hebben.

    Aan beide zijden is op enige afstand van het gemaal een waterinlaat aanwezig,

    waarmee water uit de Nauernasche Vaart kan worden ingelaten in de polder. Deze

    inlaten bestaan uit buizen met een diameter van circa 15 centimeter.

    6.1 Werkwijze

    Om te bepalen of er bij gemaal Pieter Engel aanbod van vis is, zijn in de

    Nauernasche Vaart voor het gemaal de volgende bemonsteringen uitgevoerd:

    Bepalen visaanbod (met name glasaal, driedoornige stekelbaars en spiering)

    door middel van kruisnetbemonsteringen.

    Voor het gemaal is gedurende vier avonden met een kruisnet bemonsterd. De

    afmeting van het kruisnet was 1,3 bij 2,6 meter. Voorafgaand aan de

    bemonsteringen draaide het gemaal enige tijd om zo een lokstroom voor vis te

    creëren. Zie voor een verdere beschrijving van de bemonstering paragraaf 2.1.

    Aanvullend aan de bemonsteringen bij het gemaal zijn ook bemonsteringen bij de

    aan beide zijden van het gemaal aanwezige waterinlaten uitgevoerd. Op deze

    locaties hebben de volgende bemonsteringen plaatsgevonden:

    Bepalen visintrek via waterinlaat door middel van glasaalfuiken.

    Om te onderzoeken of er vis vanuit de Nauernasche Vaart via de waterinlaten de

    polder intrekt, is aan beide inlaten een glasaalfuik bevestigd. De fuik is twee keer

    per week bemonsterd. Vaker bemonsteren was vanwege de geringe hoeveelheid

    intrekkende vis niet nodig. In is met de glasaalfuiken ruim drie weken bemonsterd.

    In tabel 6.1 is een overzicht opgenomen van datums en tijd van de uitgevoerde

    bemonsteringen bij gemaal Pieter Engel. Zie voor een toelichting op de tabel

    paragraaf 2.1 en 4.1.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    44

    Tabel 6.1. Overzicht bemonsteringen gemaal en inlaten Pieter Engel

    Datum Activiteit Tijdsduur

    10 april Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    15 april Plaatsen glasaalfuiken n.v.t.

    18 april Monitoren glasaalfuiken

    Kruisnetbemonstering

    3 nachten

    21.00 – 24.00 uur

    22 april Monitoren glasaalfuiken 4 nachten

    25 april Monitoren glasaalfuiken 3 nachten

    29 april Monitoren glasaalfuiken 4 nachten

    2 mei Monitoren glasaalfuiken

    Kruisnetbemonstering

    3 nachten

    21.00 – 24.00 uur

    7 mei Monitoren en verwijderen

    glasaalfuiken

    5 nachten

    22 mei Kruisnetbemonstering 21.00 – 24.00 uur

    Figuur 6.1. Kruisnetbemonstering Figuur 6.2. Glasaalfuik

    6.2 Resultaten

    In totaal zijn tijdens de bemonsteringen bij gemaal Pieter Engel en de naastgelegen

    inlaten 14 vissoorten gevangen. Bij de kruisnetbemonsteringen bij het gemaal ging

    het om 918 exemplaren, verdeeld over 13 soorten. In de glasaalfuiken achter de

    waterinlaten zijn 116 vissen gevangen, verdeeld over 8 soorten.

    6.2.1 Gemaal

    Aanbod – kruisnetbemonsteringen

    In tabel 6.2 zijn de gevangen vissoorten en aantallen bij de kruisnetbemonsteringen

    opgenomen. 90% van de vangst bestond uit driedoornige stekelbaars (823

    exemplaren).

    Voor wat betreft de overige vissoorten zijn 71 vetjes gevangen. Van andere

    vissoorten werden slechts enkele exemplaren aangetroffen.

  • - Gemaal Pieter Engel -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    45

    Tabel 6.2. Gevangen vissoorten kruisnetbemonsteringen

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Paling – rode aal 1 43

    Driedoornige stekelbaars 823 2 – 7

    Overige vissoorten

    Blankvoorn 3 6 – 22

    Brasem 6 5 – 45

    Bittervoorn 1 3

    Kolblei 1 9

    Pos 1 15

    Rivierdonderpad 1 6

    Riviergrondel 2 4 – 5

    Ruisvoorn 1 6

    Tiendoornige stekelbaars 5 3 – 6

    Vetje 71 3 – 6

    Zwartbekgrondel 2 4 – 5

    TOTAAL 918 2 – 45

    In figuur 6.3 is een lengte-frequentieverdeling van de gevangen driedoornige

    stekelbaarzen te zien. De meeste driedoornige stekelbaarzen hadden een lengte

    tussen de 4 en 6 centimeter.

    Figuur 6.3. Lengte-frequentieverdeling driedoornige stekelbaars

    In figuur 6.4 zijn de vangsten per avond weergegeven, waarbij onderscheid is

    gemaakt tussen driedoornige stekelbaars en overige vissoorten. Een groot deel van

    de stekelbaarzen is gevangen op 18 april. Tijdens andere bemonsteringsavonden

    waren de vangsten een stuk kleiner. Overige vissoorten zijn voornamelijk op 18 april

    en 22 mei gevangen.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    46

    Figuur 6.4. Vangsten per datum

    Een mogelijke verklaring voor de grote vangst op 18 april is dat het gemaal op de

    dag voorafgaand aan deze bemonstering vaak heeft gedraaid, waardoor lange tijd

    een lokstroom voor vis aanwezig was. Ditzelfde geldt in mindere mate voor 22 mei.

    De migratieperiode voor driedoornige stekelbaars was toen echter al grotendeels

    voorbij, maar bij andere vissoorten is de aantrekkende werking van het gemaal wel

    zichtbaar. Zie hiervoor figuur 6.5 waarin het maalregime en de

    bemonsteringstijdstippen samen in een grafiek zijn gezet.

    Figuur 6.5. Vergelijking maalregime en bemonsteringstijdstippen

  • - Gemaal Pieter Engel -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    47

    6.2.2 Inlaten

    Passage inlaten – glasaalfuikbemonsteringen

    In tabel 6.3 zijn de vissoorten en aantallen die zijn gevangen in de glasaalfuiken

    achter de waterinlaten opgenomen. De vangst was met in totaal 116 vissen niet

    groot. Bij de noordelijke inlaat zijn 68 vissen gevangen en bij de zuidelijke inlaat

    waren dit er 48. Vanwege de geringe afmeting van de inlaten ging het alleen om

    kleine vis.

    Er zijn 7 driedoornige stekelbaarzen gevangen, waarvan 1 bij de noordelijke en 5 bij

    de zuidelijke inlaat. Daarnaast zijn bij de zuidelijke inlaat 1 pootaal en 2 rode alen

    gevangen.

    Bij de overige vissoorten viel vooral de vangst van de volgens de Flora- en faunawet

    beschermde rivierdonderpadden op. Naast rivierdonderpadden zijn ook 40

    exemplaren van de exoot zwartbekgrondel gevangen. Op veel plaatsen heeft de

    zwartbekgrondel de inheemse rivierdonderpad verdrongen, maar op deze locatie

    komen beide soorten (nog) naast elkaar voor.

    Tabel 6.3. Gevangen vissoorten glasaalfuikbemonsteringen

    Noordelijke inlaat Zuidelijke inlaat

    Vissoort Aantal Lengteverdeling

    (cm)

    Aantal Lengteverdeling

    (cm)

    Doelsoorten

    Paling – pootaal - - 1 16

    Paling – rode aal - - 2 42 – 48

    Dried. stekelbaars 1 5 6 4 – 6

    Overige vissoorten

    Baars 17 8 – 20 8 8 – 17

    Blankvoorn 3 16 – 18 - -

    Rivierdonderpad 17 5 – 7 11 4 – 6

    Ruisvoorn 4 10 – 15 3 9 – 14

    Tiend. stekelbaars 1 4 2 4 – 5

    Zwartbekgrondel 25 5 – 12 15 4 – 12

    TOTAAL 68 4 – 20 48 4 – 48

    In figuur 6.6 is een overzicht van de vangst per waterinlaat gemaakt, waarbij

    onderscheid is gemaakt tussen de verschillende vissoorten. In de glasaalfuik achter

    de noordelijke inlaat is meer vis gevangen dan bij de zuidelijke inlaat. Dit verschil

    werd vooral veroorzaakt door de grotere aantallen baars, rivierdonderpad en

    zwartbekgrondel. Als gekeken wordt naar de doelsoorten valt op dat deze juist

    vooral door de zuidelijke inlaat passeerden.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    48

    Figuur 6.6. Vangsten per inlaat

    Vergelijking aanbod gemaal en passage inlaten

    In tabel 6.4 is een vergelijking te zien tussen het vastgestelde visaanbod bij het

    gemaal en de vispassage door middel van de glasaalfuiken. In vergelijking met het

    visaanbod is de hoeveelheid intrekkende vis van de meeste vissoorten niet groot.

    Vooral bij de driedoornige stekelbaars valt op dat er bij het gemaal veel aanbod

    was, maar dat slechts een enkele stekelbaars via de waterinlaten migreert. Dit is

    waarschijnlijk te wijten aan het ontbreken van een lokstroom bij de inlaten en de

    geringe hoeveelheid water die door de pijpen stroomt. De vissoorten baars,

    rivierdonderpad en zwartbekgrondel zijn juist veel meer in de glasaalfuiken

    gevangen dan op het kruisnet.

    Figuur 6.7. Zwartbekgrondel (links) en rivierdonderpad

  • - Gemaal Pieter Engel -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    49

    Tabel 6.4. Vergelijking aanbod en passage

    Vissoort Aanbod (kruisnet) Passage

    (glasaalfuiken)

    Doelsoorten

    Paling – pootaal - 1

    Paling – rode aal 1 2

    Driedoornige stekelbaars 823 7

    Overige vissoorten

    Baars - 25

    Blankvoorn 3 3

    Brasem 6 -

    Bittervoorn 1 -

    Kolblei 1 -

    Pos 1 -

    Rivierdonderpad 1 28

    Riviergrondel 2 -

    Ruisvoorn 1 7

    Tiendoornige stekelbaars 5 3

    Vetje 71 -

    Zwartbekgrondel 2 40

    TOTAAL 918 116

    6.3 Conclusie/samenvatting

    Tussen 10 april en 22 mei zijn bij het gemaal Pieter Engel en de naastgelegen

    waterinlaten bemonsteringen uitgevoerd door middel van een kruisnet en

    glasaalfuiken.

    Met het kruisnet zijn hoofdzakelijk driedoornige stekelbaars gevangen. De

    aantrekkende werking van de lokstroom die aanwezig is bij een draaiend gemaal

    was goed zichtbaar.

    Achter beide waterinlaten is een glasaalfuik geplaatst, om intrekkende vis te

    bemonsteren. In tegenstelling tot het aanbod bij het gemaal is de hoeveelheid door

    de pijpen migrerende driedoornige stekelbaarzen minimaal. Opvallend was de

    vangst van rivierdonderpadden en zwartbekgrondels, die op deze locatie naast

    elkaar voorkomen. Gelet op de geringe totale vangst is de functie als migratieroute

    niet groot, waarschijnlijk als gevolg van de kleine diameter en daardoor vrij geringe

    waterverplaatsing door de inlaten.

    Aanbevelingen optimalisatie vismigratie

    - Aanbrengen vismigratievoorziening bij uitstroom van gemaal.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    50

    NAJAAR 2013

  • - Gemaal Warder -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    51

    7 Gemaal Warder

    In het voorjaar is bij gemaal Warder onderzoek gedaan naar aanbod van potentieel

    intrekkende vis. In het najaar is onderzoek gedaan naar aanbod van uittrekkende vis

    en de daadwerkelijke uittrek/uitspoeling door het gemaal. Hierbij is het bepalen van

    visschade door het gemaal belangrijker dan het aantal passerende vissen, om zo

    meer inzicht te krijgen in het effect van het gemaal op migrerende vis.

    7.1 Werkwijze

    Om te bepalen in welke mate gemaal Warder een knelpunt is voor migrerende

    (uittrekkende) vis zijn de volgende bemonsteringen uitgevoerd:

    Bepalen aanbod van vis aan de instroomzijde van het gemaal door middel van

    twee monitoringsfuiken;

    Bepalen vispassage door het gemaal en schade aan vis veroorzaakt door het

    gemaal door middel van een fuik voor de uitstroomopening.

    Om het aanbod van vis te bepalen zijn twee fuiken geplaatst aan de instroomzijde

    van het gemaal. Deze fuiken hebben gedurende twee weken gestaan en zijn in die

    periode vier keer bemonsterd.

    Om de passage van vis en beschadiging van vis door het gemaal te meten is er aan

    de uitstroomzijde van het gemaal een fuik geplaatst, waarin alle vissen die tijdens

    de bemonstering door het gemaal werden gepompt zijn opgevangen. De fuik is

    bevestigd in een speciaal op maat gemaakt frame van steigerpijpen, dat in een

    sponning werd geplaatst. Hierdoor werd de uitstroomopening van het gemaal

    volledig afgesloten.

    De bemonstering is gedurende vier avonden uitgevoerd van 18.00 tot 24.00 uur. Er

    is voor de avonden gekozen omdat dan de kans het grootst is dat de vis migreert.

    Dit geldt vooral voor de paling, die vrijwel uitstuitend in het donker actief is. Tijdens

    de bemonstering is de fuik meerdere malen geleegd om zo visschade veroorzaakt

    door vuil of een te grote hoeveelheid vis in de fuik tot een minimum te beperken.

    Bij de bemonsteringen werden alle gevangen vissen gedetermineerd en

    doorgemeten, waarbij de gegevens zijn genoteerd op een turfformulier. Vervolgens

    zijn de vissen teruggezet in hetzelfde water.

    Bij de bemonsteringen is samengewerkt met de lokale beroepsvisser Simon

    Hogetoorn.

    In tabel 7.1 is een overzicht opgenomen van datums en tijd van de uitgevoerde

    bemonsteringen bij gemaal Warder. Bij de tijdsduur voor het monitoren van de

    aanbodfuiken is uitgegaan van het aantal geviste nachten, omdat de meeste vis in

    de nacht zal migreren en in de fuik zal zwemmen. Bij de bemonstering van passage

    door het gemaal is de tijdsduur van 18.00 tot 24.00 uur aangegeven. Hier kan in de

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    52

    praktijk een kleine afwijking in zitten omdat iets eerder/later is begonnen of

    geëindigd. Dit verschil is voor het resultaat van het onderzoek verwaarloosbaar.

    Tabel 7.1. Overzicht bemonsteringen gemaal Warder

    Datum Activiteit Tijdsduur

    11 sep Fuikmonitoring vispassage gemaal 18.00 – 24.00 uur

    16 sep Fuikmonitoring vispassage gemaal 18.00 – 24.00 uur

    20 sep Plaatsen aanbodfuiken n.v.t.

    23 sep Monitoren aanbodfuiken

    Fuikmonitoring vispassage gemaal

    3 nachten

    18.00 – 24.00 uur

    26 sep Monitoren aanbodfuiken 3 nachten

    30 sep Monitoren aanbodfuiken

    Fuikmonitoring vispassage gemaal

    4 nachten

    18.00 – 24.00 uur

    3 okt Monitoren en verwijderen

    aanbodfuiken

    3 nachten

    7.2 Resultaten

    In totaal zijn tijdens de bemonsteringen bij gemaal Warder 19 vissoorten gevangen.

    In de aanbodfuiken zijn 3710 exemplaren gevangen van 15 vissoorten. Bij de

    bemonstering van vispassage door het gemaal zijn 200 vissen gevangen van

    eveneens 15 soorten.

    Aanbod – fuikbemonsteringen

    In tabel 7.2 zijn de gevangen vissoorten en aantallen bij de bemonstering met de

    aanbodfuiken opgenomen. De vangst was met ruim 3700 exemplaren aanzienlijk.

    Een groot deel van de vangst bestond uit brasem (1495 exemplaren, 40%) en kolblei

    (1216 exemplaren, 33%). Van de doelsoort schieraal werden slechtst twee

    exemplaren gevangen, wat aangeeft dat het schieraalaanbod niet groot is.

  • - Gemaal Warder -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    53

    Tabel 7.2. Gevangen vissoorten aanbodbemonsteringen

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Paling – schieraal 2 65 – 90

    Overige vissoorten

    Alver 89 8 – 20

    Baars 57 6 – 22

    Blankvoorn 173 8 – 22

    Brasem 1495 7 – 30

    Giebel 38 11 – 30

    Hybride 60 12 – 22

    Karper 145 7 – 60

    Kolblei 1216 11 – 24

    Kroeskarper 1 15

    Pos 126 8 – 14

    Riviergrondel 3 10 – 11

    Ruisvoorn 89 12 – 20

    Snoekbaars 24 8 – 28

    Snoek 1 66

    TOTAAL 3710 6 – 90

    In figuur 7.1 is een lengte-frequentieverdeling van in de aanbodfuiken gevangen

    schubvis te zien. De meeste vissen hadden een lengte tussen de 8 en 20 centimeter,

    maar ook vissen met een lente tussen de 20 en 30 centimeter waren in een redelijk

    aantal aanwezig. Van de vissoorten karper en snoek zijn enkele grotere exemplaren

    aangetroffen.

    Figuur 7.1. Lengte-frequentieverdeling schubvis aanbodfuiken

    Passage – fuikbemonsteringen

    In tabel 7.3 zijn de gevangen vissoorten en aantallen bij de bemonsteringen van

    vispassage door het gemaal opgenomen. De vangst was met 200 exemplaren niet

    erg groot. De brasem (87 exemplaren, 44%) en de kolblei (56 exemplaren, 28%)

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    54

    waren de meest aangetroffen vissoorten. Van de doelsoorten zijn twee schieralen,

    een rode aal en vier driedoornige stekelbaarzen gevangen.

    Tabel 7.3. Gevangen vissoorten passagebemonsteringen

    Vissoort Aantal Lengteverdeling (cm)

    Doelsoorten

    Paling – schieraal 2 88 – 90

    Paling – rode aal 1 29

    Driedoornige stekelbaars 4 3 – 5

    Overige vissoorten

    Baars 18 6 – 11

    Blankvoorn 3 14 – 16

    Brasem 87 8 – 28

    Giebel 1 5

    Hybride 6 13 – 16

    Karper 1 6

    Kolblei 56 10 – 22

    Pos 3 10 – 14

    Ruisvoorn 1 9

    Snoekbaars 9 9 – 14

    Vetje 4 6 – 7

    Zwartbekgrondel 3 8 – 14

    Zeelt 1 29

    TOTAAL 200 3 – 90

    In figuur 7.2 is de lengte-frequentieverdeling van de tijdens de bemonstering

    passerende palingen opgenomen. De twee gevangen passerende schieralen waren

    beide dood. Bij één exemplaar was de huid grotendeels afgestroopt en van een

    ander exemplaar werden, nadat de pomp van het gemaal enige tijd veel herrie

    maakte, alleen stukken in de fuik aangetroffen. De rode aal met een lengte van 29

    centimeter was niet beschadigd. Mogelijk ging het hierbij om een paling die al aan

    de Markermeerzijde van het gemaal aanwezig was en dus niet het gemaal heeft

    gepasseerd.

    Gelet op hoe de enkele gevangen schieralen uit het gemaal kwamen en het grote

    schadepercentage bij de schubvis (zie pagina 55), wordt ondanks de geringe vangst

    aangenomen dat gemaal Warder voor paling zeer visonvriendelijk is.

  • - Gemaal Warder -

    © 2014 Visserij Service Nederland / Stichting Waterproef

    55

    Figuur 7.2. Lengte-frequentieverdeling paling passagebemonsteringen

    In figuur 7.3 is de lengte-frequentieverdeling van tijdens de bemonstering

    passerende schubvis opgenomen. De meeste vissen hadden een lengte tussen de 5

    en 20 centimeter. Het schadepercentage onder de passerende vis was met 60% zeer

    hoog. Hierbij ging het vooral om dodelijke schade als insnijdingen, doorsnijdingen,

    of zware schubschade.

    Figuur 7.3. Lengte-frequentieverdeling schubvis passagebemonsteringen

    In figuur 7.4 is voor vissen met een lengte van 5 tot 20 centimeter het

    schadepercentage per lengtecategorie van 5 centimeter weergegeven. Bij een

    grotere lengte neemt het percentage beschadigde vissen toe van circa 30% in de

    categorie 5 – 9 cm tot circa 80% in de categorie 15 – 19 cm.

  • - Monitoring vismigratieknelpunten 2013 -

    Visserij Service Nederland sterk in viswerk

    56

    Figuur 7.4. Schadepercentage per lengtecategorie

    Figuur 7.5. Passagebemonstering Figuur 7.6. Brasems uit passagefuik

    Vergelijking aanbod en passage

    In tabel 7.4 is een vergelijking te zien tussen de vangsten in de aanbodfuiken en in

    de passagefuik. Hieruit blijkt dat de vangst in de passagefuik in vergelijking met het

    visaanbod gering is.

    Zowel b