Waarom bloeien bloemen? - Natuurmedia...Waarom bloeien bloemen? Bloemen zijn in bouw en functie de...

of 8 /8
9 Waarom bloeien bloemen? Bloemen zijn in bouw en functie de meest spectaculaire delen van een plant, en ook de belang- rijkste. Zij vormen de wieg voor het nageslacht. Wat nu zo vanzelfsprekend lijkt moest ooit wor- den ontdekt. Linnaeus uit Zweden en Sprengel uit Duitsland ontrafelden bouw en functie. Lin- naeus werd wereldberoemd. Sprengel was een classicus met psychische problemen die zich ontpopte als een van de (ten onrechte vrijwel vergeten) top-onderzoekers in de geschiedenis van de biologie. Linnaeus kon nauwelijks tekenen maar zijn schetsjes klopten wel. Sprengel maakte van zijn boek een klein kunstwerk. Het plantenrijk toont zijn uitbundige verscheiden- heid het duidelijkst in een rijkdom aan vormen en variatie aan kleuren van de voortplantingsorganen: de bloemen. Dat spectaculaire pronken met bloe- men door plantensoorten bracht de Zweed Carl Lin- naeus er toe om in zijn revolutionaire Systema Natu- rae (Leiden, 1735), het plantenrijk te verdelen in bloemplanten en sporenplanten. Over bloemplan- ten schrijft hij: “De bruiloft der planten heeft in het openbaar plaats, bloemen duidelijk zichtbaar: Pha- nerogamia.” (Grieks: phaneros = zichtbaar; gamos = huwelijk). Daar tegenover plaatst hij sporenplanten: “De bruiloft heeft in het geheim plaats, bloemen nauwelijks zichtbaar: Cryptogamia.” (Cryptos = ver- borgen). Het bleek een gelukkige greep dat Linnaeus de verdere onderverdeling van bloemplanten ba- seerde op de bouw van hun bloemen. Hij kwam daar- toe vanuit de gedachte dat voortplanting de belang- rijkste taak van een organisme is en dat bloemen daarom de meest markante kenmerken van een plantensoort weergeven. Bloemen zijn zo het ‘bruiloftsorgaan’ van een plant. Diep in hun schoot, het vruchtbeginsel, wordt door het bestuivingsproces de vorming van zaden in gang gezet. Voordat deze theorie gemeengoed werd stroomde er veel water door de academische rivier. Ze verschijnen in allerlei gewaden; hun seksuele leven is ongelofelijk gevarieerd, met partners van iedere denkbare soort; ze liefhebberen in verdovende middelen, vreemde geuren en olien… (Anthony Huxley, Plant and planet, 1974) Oranjetipje (Anthocharis cardamines) op een net niet geopende pinksterbloem (Cardamine pratensis). Titelblad van het standaardwerk van Linnaeus, ge- schreven in de academische voertaal van de 18e eeuw: Latijn.

Embed Size (px)

Transcript of Waarom bloeien bloemen? - Natuurmedia...Waarom bloeien bloemen? Bloemen zijn in bouw en functie de...

  • 9

    Waarom bloeien bloemen?

    Bloemen zijn in bouw en functie de meest spectaculaire delen van een plant, en ook de belang-rijkste. Zij vormen de wieg voor het nageslacht. Wat nu zo vanzelfsprekend lijkt moest ooit wor-den ontdekt. Linnaeus uit Zweden en Sprengel uit Duitsland ontrafelden bouw en functie. Lin-naeus werd wereldberoemd. Sprengel was een classicus met psychische problemen die zich ontpopte als een van de (ten onrechte vrijwel vergeten) top-onderzoekers in de geschiedenis van de biologie. Linnaeus kon nauwelijks tekenen maar zijn schetsjes klopten wel. Sprengel maakte van zijn boek een klein kunstwerk.

    Het plantenrijk toont zijn uitbundige verscheiden-heid het duidelijkst in een rijkdom aan vormen en variatie aan kleuren van de voortplantingsorganen: de bloemen. Dat spectaculaire pronken met bloe-men door plantensoorten bracht de Zweed Carl Lin-naeus er toe om in zijn revolutionaire Systema Natu-rae (Leiden, 1735), het plantenrijk te verdelen in bloemplanten en sporenplanten. Over bloemplan-ten schrijft hij: “De bruiloft der planten heeft in het openbaar plaats, bloemen duidelijk zichtbaar: Pha-nerogamia.” (Grieks: phaneros = zichtbaar; gamos = huwelijk). Daar tegenover plaatst hij sporenplanten: “De bruiloft heeft in het geheim plaats, bloemen nauwelijks zichtbaar: Cryptogamia.” (Cryptos = ver-borgen). Het bleek een gelukkige greep dat Linnaeus de verdere onderverdeling van bloemplanten ba-seerde op de bouw van hun bloemen. Hij kwam daar-toe vanuit de gedachte dat voortplanting de belang-rijkste taak van een organisme is en dat bloemen daarom de meest markante kenmerken van een plantensoort weergeven. Bloemen zijn zo het ‘bruiloftsorgaan’ van een plant. Diep in hun schoot, het vruchtbeginsel, wordt door het bestuivingsproces de vorming van zaden in gang gezet. Voordat deze theorie gemeengoed werd stroomde er veel water door de academische rivier.

    “ “Ze verschijnen in allerlei gewaden; hun seksuele leven is ongelofelijk gevarieerd, met partners van iedere denkbare soort; ze liefhebberen in verdovende middelen, vreemde geuren en olien…(Anthony Huxley, Plant and planet, 1974)

    Oranjetipje (Anthocharis cardamines) op een net niet geopende pinksterbloem (Cardamine pratensis).

    Titelblad van het standaardwerk van Linnaeus, ge-schreven in de academische voertaal van de 18e eeuw: Latijn.

  • Waarom bloeien bloemen?

    10 11

    Linnaeus choqueerde als student Op 23 december 1729 verdedigt Georg Wallin, bibliothecaris van de universiteitsbibliotheek, in het Zweedse Uppsala zijn proefschrift getiteld Nuptiae Arborum (Over de bruiloft van bomen). Deze scriptie was een weinig originele compilatie van citaten van antieke en meer recente opvattingen over de analogie tussen de voortplanting van plant en dier. Linnaeus, die als jong student niet mocht opponeren en de zitting niet bijwoonde, had het werk wel gelezen. Hij reageert met een 26

    Sprengels ontdekking: insecten zorgen voor kruisbestuiving Christian Konrad Sprengel (1750-1816), zoon van een predikant, studeerde theologie en klassieke talen in de Duitse stad Halle. Na afronding van zijn studie werd hij leraar in Berlijn. In 1780 volgde zijn benoeming tot rector van het Lutherse Gymnasium in Spandau, indertijd een vestingstadje 12 km van Berlijn, nu deel van de hoofdstad. Enkele jaren later consulteerde hij wegens psychische klachten Dr. Heim, een bekend arts en gerespecteerd botanicus, die hem aanraadde veel naar buiten te gaan. Heim gaf zijn patiënt ook lessen in plantkunde en al snel trok Sprengel er op uit om planten in hun natuurlijke omgeving te bestuderen. Hij dwaalde dagenlang op de Jungfernheide om daar bloemen en hun bezoekers te observeren op verschillende tijdstippen van de dag en in alle seizoe-nen. Dit natuurgebied was een grotendeels bebost koninklijk jachtgebied, ongeveer waar tegen-woordig het vliegveld Tegel ligt. De uit die studies afgeleide gedetailleerde en uiterst nauwkeurige beschrijvingen van bloemstructuren en zijn conclusies over hun functies legt hij vast in een lijvig boek, getiteld Das entdeckte Geheimniß der Natur im Bau und in der Befruchtung der Blumen. Dit

    Titelpagina van Linnaeus’ studentenscriptie met o.a. de tekst: “ Praeludia Sponsaliorum Plantarum, in quibus Physiologia earum explicatur, Sexus demonstratur, modus Generationis detergitur, nec non summa Plantarum cum Animalibus analogia concluditur.” (Inleiding tot “het huwelijk” van planten, waarin hun fysiologie wordt verklaard, de manier van ontstaan wordt weergege-ven en bovendien wordt geconcludeerd dat er een grote analogie bestaat tussen plant en dier). (rechts) Tekening van bingelkruid met (links) vrouwelijke plant en (rechts) mannelijke plant, die stuifmeel afgeeft. In andere publicatie voorzien van de tekst: ‘Amor unit plantas’ (Liefde verbindt de planten).

    Afbeelding van Linnaeus met in zijn hand het naar hem genoemde Linnaeusklokje.

    ‘In de lentetijd, als de lichte zon in ons zenith komt, wekt zij het leven op in alle lichamen, die in de harde winter traag en droefgeestig waren en beginnen alle vogelen te zingen en te kwinkeleren, die ‘s winters stil gezwegen hebben.[...] Ja, de liefde grijpt zelfs de plant aan en onder hen houden mares zowel als feminae, ja zelfs de hermafrodieten hun bruiloft, waarvan ik nu van plan ben te vertellen, terwijl ik aan de genitalia van deze planten zelve zal wijzen, welke feminae zijn, welke mares zijn en welke hermafrodieten. Het blad zelf van de bloem (petala) draagt niets tot de generatio (verwekking) bij, maar doet alleen dienst als bruidsbed, dat de Grote Schepper zo heerlijk heeft ingericht, met zulke edele bedgordijnen gestoffeerd en met zoveel aangename geuren geparfumeerd, opdat de bruidegom en zijn bruid daar hun Nuptius (bruiloft) mogen vie-ren met des te groter solemniteit. Als het bed nu zo bereid is, wordt het tijd, dat de bruidegom zijn geliefde bruid omhelst en haar zijn gaven offert; ik bedoel, dan ziet men, hoe testiculi zich openen en pulverem geni-talem effunderen, dat op tubam valt en het ovarium bevrucht.’

    pagina’s lang tegenschrift Praeludia Sponsalio-rum Plantarum. Hij biedt zijn scriptie op Nieuwjaarsdag 1730 aan Olof Celsius (hoogleraar theologie en natuurwetenschapper) aan, bij wie hij woonde. Deze liet de scriptie zien aan Olof Rudbeck (hoogleraar medicijnen en botanie) en al gauw circuleerden afschriften ervan onder leden van het Koninklijk Genootschap voor Wetenschappen en studenten. Het originele manuscript wordt bewaard in de bibliotheek van de Universiteit van Uppsala. In een poëti-sche stijl beschrijft Linnaeus de analogie tussen de seksualiteit van planten en die van de mens. Kopieën van de tekst, die in het universiteits-stadje de ronde deden, veroorzaakten nogal wat commotie. Met name in kerkelijke kringen rea-geerde men gechoqueerd, maar de jonge stu-dent had zijn doel bereikt: het besef over te brengen dat planten zich seksueel voortplanten en bloemen hun geslachtsorganen zijn. In een eenvoudig tekeningetje geeft hij het principe van windbestuiving weer bij bloemen van het tweehuizige bingelkruid (Mercurialis annua). In het bloemrijke proza van de oude meester, toen nog student:

  • Waarom bloeien bloemen?

    12 13

    boek, verschenen in 1793, bevat verslagen van waarnemingen aan ruim 450 soorten planten en de insecten die hun bloemen bezoeken. Hij illus-treert zijn bevindingen met meer dan 1100 voor-beeldige detailtekeningen die hij zuinigjes op 25 kopergravures weet samen te proppen. Zijn plantenstudies eisten zoveel van zijn tijd dat Sprengel zijn plichten als rector verwaarloosde. Voortdurende conflicten met leerlingen, ouders en de kerkelijke bestuurders leidden in 1793 tot zijn ontslag, met behoud van een schamel pensioen. In de volgende, in eenzaamheid doorgebrachte jaren, publiceerde hij nog twee boeken: een verhande-ling over bijenteelt en een tweede over dichters in de oudheid.

    In heldere stijl beschrijft Sprengel zijn waarnemin-gen en de inzichten die hij op grond van allerlei experimenten verwerft en zo inleidt:

    “Toen ik in de zomer van 1787 de bloem van bosooievaarsbek (Geranium sylvaticum) nauwkeurig bekeek, merkte ik op dat het laagste deel van de bloemkroonbladeren op de binnenzijde en langs de randen fijn en dicht behaard was. Omdat ik overtuigd ben dat de alwijze Schepper niet één enkel haartje zonder een doel heeft voortgebracht, overdacht ik welk nut deze haren wel zouden kunnen hebben. Al spoedig besloot ik dat indien de door de vijf klieren afgescheiden vijf nectardruppels tot voedsel van bepaalde insecten zou-den moeten dienen, redelijkerwijs verwacht zou mogen worden dat dit sap niet door regen verloren zou kunnen gaan en deze haren hier hun plaats kregen om dat doel te bereiken.”

    De functie van deze haartjes boven de nectardruppeltjes vergelijkt Sprengel met die van wenkbrau-wen, die regenwater en zweet uit onze ogen moeten houden. Deze regenweringen, die in nectarhou-dende bloemen steeds aanwezig blijken, beletten insecten echter niet om met hun monddelen bij de nectar te komen. Het jaar daarop besteedt Sprengel speciale aandacht aan de bloemen van het moerasvergeet-mij-nietje. Hij vraagt zich af wat de functie van de gele ring rond de toegang van de kroonbuis is en ver-moedt dat het een signaal voor insecten is dat de weg wijst naar de nectar. Toen hij bij veel andere plantensoorten ook opvallend gekleurde lijnen of vlekken zag, steeds dicht bij de opening van een honingklier (honingmerken dus), komt hij tot de volgende verstrekkende conclusie: “Als bloemkronen ter wille van insecten op een bepaalde plek van een bijzondere kleur zijn voorzien, dan moeten zij ter wille van de insecten in hun geheel zo gekleurd zijn als ze zijn. Indien zo’n afwijkende kleur op een bloemkroon-gedeelte dient om een insect dat op de bloemkroon neerstreek de goede weg te wijzen naar de nectar, dan zal ook de kleur van de hele bloemkroon [...] al op grote afstand insecten aanlokken.”

    Een nog belangrijker vinding volgt in de zomer van 1789 na onderzoek van enkele Iris-soorten. Hier beschutten de drie lobben van de vertakte stempel de meeldraden tegen regen en dauw. Insecten die in de diepe bloem nectar komen halen, raken op hun rug beplakt met stuifmeel, dat bij een volgend bezoek wordt afgestreken tegen een driekant slipje onder aan een van de stempel-lobben. Deze bloemen kunnen echt alleen worden bestoven met de hulp van een insect. Dit brengt Spren-gel op de gedachte dat nectar, waardoor insecten wor-den aangetrokken, door de plant alleen wordt gemaakt om te zorgen dat zij bestoven wordt door een of meer bezoekers. Weer een jaar later ontdekt hij dat in bloemen van het wilgenroosje de beide geslachtsorganen binnen dezelfde bloem ongelijktijdig tot rijping komen. In dit geval ontwikkelen de meeldraden zich eerder dan de stampers. Later komt hij ook gevallen tegen van een omgekeerde rijpingsvolgorde. Al deze vondsten geven een stevige onderbouwing voor Sprengels theorie dat de bouw van nectar-producerende bloemen tot in alle details een duidelijk doel heeft: door insecten te worden besto-ven. Dat verklaarde meteen waarom, bijvoorbeeld door ongelijktijdige rijping, planten zelfbestui-ving proberen te voorkomen en tenslotte ook dat kleur- en geurloze, onooglijke bloemvormen géén nectar maken. In dat geval gaat het om bloemen die niet door insecten worden bezocht, maar waar mechanische krachten, zoals de wind, voor bestuiving zorgen. In deze windbloeiers wordt opvallend veel meer stuifmeel aangemaakt en is het stuifmeel poedervormig en niet kleve-rig.De doelmatigheid van de door hem ontdekte insectenbestuiving vat Sprengel samen in zijn be-faamde uitspraak: ‘Die Natur scheint es nicht haben zu wollen, daß irgend eine Blume durch ihren eigenen Staub befruchtet werde.’ (‘De natuur schijnt het niet te willen dat een bloem door zijn eigen stuifmeel wordt bevrucht.’)

    telobgedeobWwbstAp

    sylvaticum) nauwkeurig de binnenzijde en langs

    jze Schepper niet ééndeze

    or de vijfn zou-

    ap nieten om dat Moerasvergeetmenietje

    Titelpagina van C.K. Sprengels boek uit 1793 waar-in hij de rol van insecten bij de bloembestuiving beschrijft. Elke millimeter ruimte werd gebruikt.

  • Waarom bloeien bloemen?

    14 15

    Kritiek en vergetelheidNa de verschijning van Geheimniß der Natur liet een aantal vooraanstaande botanici, zoals A.W. Henschel en J. Sachs, zich er laatdunkend over uit. Sachs schrijft: ‘ein wunderliches Produkt eines Irre geleiteten Verstandes’ (‘een wonderlijk product van een gestoorde geest’). Anderen negeerden het boek. Dat was een gevolg van de gekozen aanpak die afweek van het wetenschappelijke klimaat en de kennis van die tijd, maar ook van religieuze en maatschappelijke vooroordelen.

    Pas 70 jaar later ontving het Geheimniß der Natur de erken-ning die het toekomt. Darwin realiseerde zich ten volle de betekenis van Sprengels ontdek-king en zwaaide hem de lof toe die hij verdiende. ‘Arme oude Sprengel’ schrijft Darwin, ‘zijn verdiensten worden pas nu, zo veel jaren na zijn dood, ten volle erkend.’ Het blijft, achteraf ge-zien, onbegrijpelijk dat de bete-kenis van de innige relatie van bloemen met insecten pas zo laat in de geschiedenis van de biologie aan het licht kwam.De gedreven onderzoeker, vrij van de conventies van zijn tijd, was een reus onder de plantkun-digen van de 18e eeuw. Hij stierf in armoede en eenzaamheid op 66-jarige leeftijd. Noch zijn por-tret, noch zijn graf is ons nagela-ten, alleen een gedenkplaat resteert. Gedenkplaat in de Botanische Tuin van de Vrije Universiteit in Berlijn.Pagina van C.K. Sprengels boek waarin hij de rol van insecten bij de bloembestuiving beschrijft.

    Veldwaarnemingen en experimenten waren een ongebruikelijke aanpak in de plantkunde. Sprengels tijdgenoten werkten vrijwel uitsluitend met gedroogd herbariummateriaal en theoretiseerden zon-der experimentele toetsing. Vakgenoten konden de betekenis van resultaten, verkregen met metho-den waarmee zij niet vertrouwd waren, dan ook moeilijk op hun waarde schatten. Bovendien, wel-licht nog belangrijker, was Sprengels eindconclusie dat de natuur naar kruisbestuiving streeft, een boodschap die men niet kon plaatsen. Immers, de diepe betekenis van kruisbestuiving werd pas later door Charles Darwin aan het licht gebracht, die inziet dat kruisbestuiving nieuwe gencombina-ties oplevert, waardoor natuurlijke selectie en evolutie mogelijk wordt. Kruisbestuiving is dan ook een onmisbaar element in Darwins evolutietheorie.Sprengels stellige uitspraken over de doelgerichtheid van organen en organismen waren bovendien een doorn in het oog van de kerkelijke autoriteiten. De schepping mag niet als planmatig geconstru-eerd, waardoor de mens zich zou kunnen verbeelden de verschillende functies te kunnen begrijpen, worden beschouwd. Ook Goethe, die naast dichter een bekwaam natuuronderzoeker was en aan wiens oordeel grote waarde werd gehecht, was een fervent tegenstander. Hij droeg niet alleen we-tenschappelijke argumenten aan, maar ook moralistische overwegingen: de gedachte dat de meel-draden in een bloem de mannelijke organen zouden zijn, zou het zedelijk gevoel van jonge vrouwen kunnen kwetsen. Verbitterd door de miskenning van zijn werk besloot Sprengel zijn arbeid aan een vervolgdeel op zijn boek te staken.

  • 17

    Hoe bloeien bloemen?

    Linnaeus had het goed gezien: (bijna) alle bloemen hebben vergelijkbare onderdelen waarvan kroon, kelk, stampers en meeldraden in vorm en aantal variëren. Welke variaties zijn er op dit thema?

    Het basisschema van een bloem is eenvoudig. Het is bijvoorbeeld goed te zien in een boterbloem of een duinroosje. Een typische bloem bestaat uit vier sets van bloemdelen, die tezamen zijn ingeplant op de bloembodem (receptaculum), dat niets anders is dan het verdikte uiteinde van een stengel. Daarop staat, aan de buitenkant, een krans van kelkbladen (calyx), die gezamenlijk de kelk wordt genoemd. Hier binnen staat een krans van, meestal gekleurde, kroonbladen (corolla); dan een ring van meeldraden (stamen) en, in het midden, een of meer stampers (pistillum). De kelk is meestal groen, houdt de overige bloemdelen bij elkaar en beschermt de ongeopende knop. De kroonbladen vormen samen de bloemkroon. Deze dient als beschutting rondom de centrale bloemdelen, maar verreweg de belangrijkste functie is het aantrekken van bloembezoekers en het bieden van een ste-vige landingsplaats. Allerlei vlekjes en streepjes op de kroonbladen wijzen bezoekers als bijen of zweefvliegen de weg naar nectar en stuifmeel. Die wegmarkering wordt daarom honingmerk ge-noemd. De bloemkroon bestaat doorgaans uit losse blaadjes, zoals bij boterbloem en roos. In an-dere gevallen zijn de kroonblaadjes met elkaar vergroeid, zoals bij dovenetel, vingerhoedskruid en gentiaan, waardoor een klokvormige of buisvormige bloem ontstaat.

    Verticale doorsnede door een bloem.

    Iris

    Wilde gele lissen langs de slootkant, blauwe irissen in de bergen: Europa kent vele tientallen soorten. De bloem is niet zonder raffinement. De kroon bestaat uit 2 kransen van 3 blaadjes en heeft bovendien een bijzondere krans van 3 stijlen die op bloemdekblaadjes lijken en parallel ligt aan de breedste kroonbladeren. Ook bij deze bloem is alles gericht op vermijding van zelfbe-stuiving. En langtongige insecten zoals hommels wordt het naar de zin gemaakt.

    De buitenste en breedste bloemdekbladeren vormen voor hommels de landingsplaats om van daar af via honingmerken naar het centrum te worden gelokt. Als de gele lis zich opent is de bloem de eerste dag in de mannelijke fase: alleen die dag zijn er wijde openingen tussen de plaat van de bui-

    tenste bloemdekslippen (waarop de hommel landt) en de stijltak met daaronder de net geopende helmknoppen vol

    stuifmeel. Dit moment is weergegeven in de aquarel. De top van de stijltak is nog omhoog gericht, de stempel kan dan nog niet worden aangeraakt. Zit een hommel vol stuifmeel dan

    bestuift deze de stijl van een nieuwe, iets oudere bloem zodra hij zich onder de brede stijl hier-van naar binnen wringt. Pas daarna komt hij

    bij de nectar. Wanneer de hommel de bloem verlaat buigt de stempel achterover zodat geen

    contact met de vertrekkende hommel (en eigen stuifmeel) meer plaatsvindt. Zo is in de ideale situatie geen zelfbestuiving moge-

    lijk. Het gaat mis als de hom-mel een andere route kiest, bv. via de andere bloemdekbladeren.

    Kroonblad

    Stempel

    StijlHelmknop

    Helmdraad

    Vruchtbeginsel

    ZaadbeginselKelkblad

    16 Schoolvoorbeeld

  • Hoe bloeien bloemen?

    18 19

    Meeldraden zijn de mannelijke bloemdelen. Aan het eind van de helm-draad (filamentum) zit de helmknop (anthera) met gewoonlijk twee stuifmeelzakjes (helmhokjes). Wanneer deze zich openen komt het poedervormige, vrijwel altijd gele stuifmeel, ook pollen genoemd, vrij. Bloemen bezitten vaak drie, vier, of vijf meeldraden, maar ook enige tientallen komt voor, zoals bij papaver en roosachtigen. Stampers zijn de vrouwelijke organen. Iedere stamper bestaat gewoonlijk uit drie delen: het vruchtbeginsel (ovarium), met daar-in een of meer zaadbeginsels, vormt een basis waarop de stijl staat. Aan het uiteinde van de stijl zit de stempel (stigma), een kleverig of harig knopje, dat dikwijls in twee of meer stempellobben is opge-splitst. Dit is de opvangplaats voor het stuifmeel. Het aantal stampers per bloem varieert van een tot vele. Hun stijlen zijn lang, kort of geheel afwezig. Behalve dat een aantal stampers nog al eens tot één orgaan is versmolten, kunnen zij ook kort of lang, dun of dik, met kleine knobbelachtige of wijd vertakte of geveerde stempels zijn, kortom ook hier weer een enorme variatie. Vruchtbeginsels bevatten een of meer, tot enkele duizenden, zaadknoppen.Hoewel alle bloemen zijn opgebouwd uit dezelfde basiselementen valt hun vormenrijkdom nauwe-lijks te beschrijven. Door versmeltingen van bloemonderdelen, vervormingen van elementen en variaties in aantallen, afmetingen en kleuren van de samenstellende bloemdelen is een spectacu-laire diversiteit van voortplantingsorganen ontstaan. Die grote diversiteit is het meest treffende kenmerk van de plantenwereld.

    GeslachtsverdelingDe meeste bloemen, bijna 90% van de Nederlandse flora, bezitten meeldraden zowel als stamper(s) en heten daarom: tweeslachtig. Er bestaan echter ook òf mannelijke (alleen met meeldraden) òf vrouwelijke (alleen met stampers) bloemen, die dus eenslachtig zijn. Omdat een plant meestal meer dan één bloem draagt, kunnen op dezelfde plant zowel mannelijke als vrouwelijke bloemen voorko-men. Hij wordt dan eenhuizig genoemd. Bezit de plant òf alleen mannelijke òf alleen vrouwelijke bloemen dan heet deze tweehuizig. Een kleine 10 procent van onze plantensoorten is eenslachtig en eenhuizig, zodat er mannelijke naast vrouwelijke bloemen voorkomen op dezelfde plant. Dat is onder meer het geval bij veel van onze katjesdragende bomen (eik, els, hazelaar), melde en wolfsmelksoorten. Eenslachtige, tweehui-zige soorten zijn er weinig. De grote brandnetel, duindoorn, wilde gagel, avondkoekoeksbloem, kleine valeriaan, wilg en populier vallen in deze categorie.

    Voorbeeld van een bloem met veel meeldraden rondom de doosvormige stamper: de klaproos (Papaver). Een zweefvlieg wordt gelokt.

    Van links naar rechts: een typische meeldraad; een helm-knop, halverwege op dwars-doorsnede, die de (reeds opengesprongen) overlangse spleten toont met (te groot getekende) stuifmeelkorrels.

    eenhuizige plantensoorten

    tweehuizige plantensoorten

    ” Iedere plant van deze

    soort draagt tegelij-

    kertijd (eenslachtige)

    mannelijke èn (een-

    slachtige) vrouwelijke

    bloemen, twee typen

    bloemen “in één huis”

    ” Een plant van deze

    soort draagt òf

    alleen (eenslachtige)

    mannelijke bloemen

    òf alleen (eenslachtige)

    vrouwelijke bloemen,

    er zijn dus mannelijke

    en vrouwelijke planten

    n de helm-jk twee mt het

    oemd,ar ookn.

    tdaar-

    l staat.erig ofopge-stampers t of tot Voorbeeld van eeeen bloem met veel

    Stampers van vier verschillende bloemsoorten, resp. v.l.n.r. monnikskap (Aconitum napellus): de drie vruchtbeginsels zijn niet met elkaar ver-groeid, korte stijlen; vlas (Linum usitatissimum): de vruchtbeginsels zijn met elkaar vergroeid maar de stijlen niet; boerentabak (Nicotiana rustica): stijlen en stampers zijn met elkaar vergroeid en duizendblad (Achillea millefolium): de stijlen zijn met elkaar vergroeid, maar de stempels niet. V = vruchtbeginsel; S = stempel.

    V

    V

    V

    S

    SS

    S

    eenslachtige bloemen

    tweeslachtige bloemen

    ” Bloemen bezitten òf

    alleen meeldraden

    (mannelijk), òf alleen

    stampers (vrouwelijk)

    ” Bloemen bezitten

    meeldraden èn

    stampers, mannelijke

    zowel als vrouwelijke

    organen

    Tweehuizige plantensoort,eenslachtig, mannelijk

    Eenhuizige plantensoort,eenslachtig, man &

    vrouw apart

    Tweehuizige plantensoort,eenslachtig, vrouwelijk

    Eenhuizige plantensoort,tweeslachtig, man &

    vrouw

    Tweeslachtige bloem

    Eenslachtige manelijke bloem

    Eenslachtige Vrouwelijk bloem

  • Hoe bloeien bloemen?

    20 21

    BloeiwijzenMeestal draagt een plant niet slechts één bloem, maar een aantal bloemen, die dan vaak dicht bij elkaar zijn bevestigd aan een bloeistengel. In dat geval spreekt men van een bloeiwijze. In sommige bloeiwijzen zijn de afzonderlijke bloemen heel los van elkaar gerangschikt, zoals bij lelietje-van-dalen en herderstasje. In andere gevallen vormen de individuele bloempjes een compact geheel, waardoor een opvallend totaalbeeld ontstaat en zij al op ruime afstand zichtbaar zijn. Als we in het dagelijkse leven een madeliefje, margriet of paardenbloem ‘een bloem’ noemen, realiseren wij ons niet dat het bij dit type bloemen in feite om een hele bundel bloempjes gaat. Vele kleine afzonder-lijke bloempjes staan dicht op elkaar gedrukt op een gemeenschappelijke bloembodem. Samen vormen zij een bloemhoofdje. Deze bloeiwijze vormt in zijn totaliteit, in plaats van de afzonderlijke bloempjes, een effectieve functionele eenheid. Soorten met dit type bloemen behoren tot de familie van samengesteldbloemigen of composieten (Asteraceae), één van de grootste plantenfamilies met 23.000 soorten, verspreid over alle continenten.Enkele andere algemene typen van bloeiwijzen zijn aar, tros en scherm. In een aar zijn een aantal (vrijwel) ongesteelde bloemen aan een bloeias bevestigd; het geheel toont veelal een slanke, langge-rekte vorm. (Bij grassen noemt men, heel verwarrend, ook de bloeiwijze met een onvertakte spil, die zittende aartjes draagt, een aar). Een tros heeft gesteelde bloemen langs de bloemspil, zoals bij mon-nikskap. Bij een scherm ontspringen de stelen van de afzonderlijke bloemen alle uit één punt, zoals bij berenklauw.Het combineren van bloemen binnen een bloeiwijze verhoogt hun zichtbaarheid voor bestuivende insecten. Tegelijkertijd echter verhoogt het de kans dat een bloem stuifmeel van de eigen plant ont-vangt, waardoor het risico van inteelt ontstaat. Iedere plantensoort heeft in de loop van de evolutie een evenwicht gevonden tussen deze conflicterende aspecten, door een type bloeiwijze te kiezen dat in de gegeven omstandigheden het beste voldoet.

    Bloembestuiving en bevruchtingBij de meeste bloemen zijn de ge-kleurde en fraai gevormde kroonbla-den zo opvallend dat zij de belang-rijkste delen van de bloem lijken te zijn. Het zijn echter slechts aanhang-sels in dienst van het bestuivingspro-ces. Het echte doel is: de vorming van zaden. En daarvoor zijn de meel-draden en stampers de primair ver-antwoordelijke bloemdelen. Omdat stuifmeelkorrels, hoe klein ze ook zijn, een cruciale rol spelen in het leven van de plant, verdienen zij extra aandacht. Cruciaal, want de minuscule korreltjes bevatten de mannelijke geslachtscellen. Hun uiterlijk zowel als hun afmeting ver-tonen onder het microscoop grote verschillen, afhankelijk van de plan-tensoort waarvan ze afkomstig zijn. Het zijn heel kleine, maar fraaie min of meer bolvormige deeltjes. Hun diameter ligt tussen 3 (vergeet-mij-nietje) en 250 μm (pompoen). Dit zijn wel uitersten; gangbare afmetin-gen zijn 30-40 μm.

    Enkele typen bloeiwijzen. (A) Bloemdek zoals samengesteldbloemigen (Composieten) vertonen; dikwijls zijn de centraal gelegen bloempjes buisbloemen en wordt de rand gevormd door lintbloempjes. (B) Aar, bv. sommige orchideeën, tarwe. (C) Een ten onrechte genoemde aar bij grasachtigen. Aan de hoofdas zitten zijaartjes. (D) Tros, in dit geval bij het herderstasje. (E) Scherm. Hier een samengesteld scherm (iedere zijas draagt weer een scherm van de 2de orde), zoals bij de meeste schermbloemigen het geval is.

    A B C D E

    Okergeel stuifmeel van de zonnebloem is gemakkelijk te verzame-len. Leg een bloem 24 uur op zijn kop op een vel papier.

    Waarom is stuifmeel geel? Stuifmeel heeft vaak een heldergele kleur. Dat is niet toevallig, want de in de pollenwand aanwezige gele kleurstoffen, met de chemische naam flavonoïden, absorberen sterker dan andere bloempigmenten het ultraviolette deel van zonlicht. Dit is een vrij agressieve straling, die de spermacellen, dragers van erfelijke informatie, binnen in de korrel gemakkelijk zou kunnen beschadigen. Ook reflecteren deze gele kleurstoffen de warmtestraling uit het zonlicht, zodat het kwetsbare stuifmeel niet te veel verhit wordt. Deze kleurstoffen hebben dus een belangrijke beschermfunctie. Een plant steekt er nogal wat energie in om die complexe verbindingen te fabriceren, want het gaat om een relatief flinke hoeveelheid kleurstof: twee tot vier procent van het gewicht van iedere stuifmeelkorrel.

  • Hoe bloeien bloemen?

    22 23

    Een onmiskenbaar uiterlijkDe pollenwand vertoont vaak een prachtige oppervlaktestructuur. Duidelijke groeven of kiempo-riën, netvormige tekeningen, stekels, enz. geven de korrel zijn soortkenmerkend uiterlijk. Doordat dit omhulsel bovendien resistent is tegen allerlei invloeden van buitenaf, verteren ze buitengewoon moeilijk. Ook na duizenden jaren zijn ze dikwijls door hun soms bizarre uiterlijk nog goed herken-baar, zodat we weten van welke plantensoort zij afkomstig zijn. Zo brachten stuifmeelkorrels in de maaginhoud van de Ötzi-man, die ruim 5000 jaar geleden in de Alpen stierf , wiens lichaam in een gletsjer werd geconserveerd en in 1991 werd gevonden, aan het licht welk plantenvoedsel hij voor het laatst nuttigde. Het stuifmeel dat nog aan zijn pels kleefde bleek afkomstig van in het najaar bloei-ende planten en verried daarmee het tijdstip van zijn dood. Aan stuifmeelkorrels bewaard op de bodem van meren of in veenlagen is af te lezen welke planten er in een bepaalde periode, bijvoor-beeld net na de laatste ijstijd, ca. 10.000 jaar geleden, voorkwamen.

    Stuifmeelkorrels van plantensoorten waarbij dieren voor het stuifmeeltransport zorgen zijn aan de buitenkant bedekt met een wat plakkerig laagje: pollenkit. Bij windbloeiende plantensoorten ont-breekt dit plaksel. Wanneer stuifmeelkorrels door de wind of met behulp van een dier de stempel van een soorteigen bloem hebben bereikt is de bestuiving voltooid. Dan begint een subtiel groeiproces dat tot bevruch-ting moet leiden.De stuifmeelkorrel zuigt, als begin van kieming, water op uit het kleverige stempelvocht. Al snel, soms al na enkele minuten, komt vanuit de stuifmeelkorrel het begin van de pollenbuis naar buiten. Nu moet de pollenbuis eerst worden herkend als ‘soorteigen’ voordat deze naar binnen mag. Een

    heel nauwkeurige en specifieke ‘sleutel-slot’ reactie van chemische verbindingen aan beide oppervlaktes opent, als de sleutel past, poriën in het stempeloppervlak, zodat de pollenbuis naar binnen kan. Het topje ervan boort zich nu door het stempeloppervlak een weg naar het binnen-ste van de stamper. Dit proces van kieming van stuifmeel-korrels, bv. die van het vlijtig liesje, is in een 10% suikerop-lossing onder een microscoop goed te volgen. De pollenbuis wordt langer en langer, groeit door de stijl naar beneden en baant zich een weg richting vruchtbegin-sel, waar de zaadknoppen zitten. Eenmaal daar aangeko-men groeit het puntje van de pollenbuis naar de ingang van een zaadknop waarin zich de eicel bevindt. Nu barst het uiteinde van de pollenbuis open, en kunnen de twee spermacellen, die vanuit de stuifmeelkorrel door de buis zijn afgedaald, zelfstandig hun doel zoeken. Eén sperma-cel versmelt met de eicel: het begin van het plantenem-bryo. De tweede spermacel verenigt zich met twee andere kernen in de zaadknop en vormt daarmee het begin van het voedingsweefsel (endosperm). De bevruchting is nu voltooid. Het lijkt zo gemakkelijk: het bevruchtingsproces vanaf de aankomst van een stuifmeelkorrel op de stempel tot de versmelting van de twee geslachtscellen. Maar ach-ter deze beschrijving schuilt een hele reeks van onvoor-stelbaar subtiele fysiologische processen. Het embryo kan nu, tezamen met het voedingsweefsel, verder uitgroeien tot een zaad. Na de bevruchting zijn meeldraden, kelk en kroonbladen nutteloos geworden, verschrompelen en vallen af.

    Een mengsel van stuifmeelkorrels, afkomstig van verschillende plantensoorten (H: zonnebloem,Helianthus annuus; I: dagbloem, Ipomoea purpurea; L: Lilium auratum; O: Oenothera fruticosa; R: wonderboon, Ricinus communis; S: Sidalcea malviflora). Aan de vaak ingewikkelde oppervlaktestructuur valt de bloemsoort dikwijls gemakkelijk te herkennen. De maatstreep is 0,1 mm lang.

    0,1 mm

    Schema van een stamper met op de stempel twee kiemende pollenkorrels. Eén pollenbuis heeft al een zaadknop bereikt.

    Stempel met kiemende stuifmeelkorrels

    Stijl

    Pollenbuis

    Vruchtbeginselwand

    Zaadknop

    Bloembodem