Studie 'De Grens' - deel 2

Click here to load reader

  • date post

    09-Mar-2016
  • Category

    Documents

  • view

    236
  • download

    6

Embed Size (px)

description

Studie 'De Grens' - deel 2

Transcript of Studie 'De Grens' - deel 2

  • Deel 2 Een grensmaterie. Inventaris van het erfgoed van de grens

    Monument in Ontwikkeling bvba

    2011 - 2012

    De Grens in de Westhoek

  • Deel 2 Voorwoord

    2/7

    monument-in-ontwikkeling.be

    COLOFON

    Opdrachtgever:

    Provincie West-Vlaanderen

    Project Uitschrijven verhaallijn Grens in de Westhoek & Inventarisatie onroerend erfgoed

    met betrekking tot de grens

    Titel

    De Grens in de Westhoek. Deel 2. Een grensmaterie. Inventaris van het erfgoed

    van de grens.

    Auteur(s)

    Frank Becuwe

    Datum

    Versie

    30 maart 2012

    Definitieve versie

    Bestandsna(a)m(en)

    & -map(pen)

    De Grens in de Westhoek_deel 2_voorwoord

    De Grens in de Westhoek_deel 2_inventaris quarantainestallen

    De Grens in de Westhoek_deel 2_inventaris douanekantoren

    De Grens in de Westhoek_deel 2_inventaris douanekazernes

    De Grens in de Westhoek_deel 2_inventaris douanewachthuisjes

    De Grens in de Westhoek_deel 2_inventaris grenspalen

    Referentie F. Becuwe 2011-2012 De Grens in de Westhoek. Deel 2. Een grensmaterie. Inventaris van het erfgoed van de grens, Nieuwpoort, Monument in Ontwikkeling

    bvba, onuitgegeven studie (in opdracht van de provincie West-Vlaanderen).

  • Deel 2 Voorwoord

    3/7

    monument-in-ontwikkeling.be

    VOORWOORD

    In het bestek met betrekking tot de studieopdracht De Grens in de Westhoek wordt gevraagd om in een tweede deelstudie aan de Belgische zijde van de Frans-Belgische grens het onroerend erfgoed met betrekking tot de grens te inventariseren.

    In concreto houdt dit in dat voor de grensdorpen wordt nagegaan welke onroerende erfgoedrelicten er nog aanwezig

    zijn die hun oorsprong vonden in het bestaan van de grens en de grensafbakening. De grensdorpen die in het inventariserend onderzoek zijn betrokken, zijn: De Panne (DP1), Adinkerke (DP), De Moeren (VE2), Houtem (VE), Leisele (AL3); Beveren (AL), Roesbrugge (PO4), Watou (PO), Poperinge (PO), Westouter (HL5), Loker (HL), Dranouter (HL),

    Nieuwkerke (HL) en Wervik (WE6).

    Tot het grensgerelateerd onroerend erfgoed dat in deze grensdorpen voorkomt, behoren grenspalen, douanekantoren, quarantainestallen, douanekazernes of -verblijfplaatsen, douanewachthuisjes en Zogenaamde Gemenewegen.

    Grenspalen

    Onder grenspaal wordt volgens Van Dales Groot woordenboek der Nederlandse taal begrepen: een paal die (op zichzelf of met andere) tot grensscheiding dient. Bij de totstandkoming van een grens werden ze in het landschap geplaatst om in het bijzonder een niet natuurlijke grens te markeren. Doorgaans zijn het natuurstenen zuiltjes die nauwelijks een halve meter boven het maaiveld uitsteken.

    1 DP staat ook in de fichebenaming voor De Panne. 2 VE staat ook in de fichebenaming voor Veurne. 3 AL staat ook in de fichebenaming voor Alveringem. 4 PO staat ook in de fichebenaming voor Poperinge. 5 HL staat ook in de fichebenaming voor Heuvelland. 6 WE staat ook in de fichebenaming voor Wervik.

  • Deel 2 Voorwoord

    4/7

    monument-in-ontwikkeling.be

    De oudste grenspalen in de Westhoek dateren uit de 18de eeuw, meer bepaald uit de Oostenrijkse periode. Aan de ene zijde zijn ze versierd met de dubbelkoppige adelaar en aan de andere zijde met de Franse lelie, beide heraldische

    symbolen voor respectievelijk Oostenrijk en Frankrijk. Logischerwijs het meest voorkomend zijn de grenspalen die de in 1820 vastgelegde grens tussen Frankrijk en de

    Nederlanden demarqueerden. Deze grenspalen zijn gemarkeerd met de letters F en N en het jaartal 1819.

    Opmerkelijk is de grenspaal nabij de Maerestaat die het jaartal 1892 en de letters F en B vermeldt. Belangrijk basismateriaal bij de (her)inventarisatie van de grenspalen op de Frans-Belgische grens was de inventaris

    van Johan Elias7, opgemaakt in 2005.

    Douanekantoren

    Onder douanekantoor wordt het kantoorgebouw begrepen van de douane, d.i. de dienst belast met het heffen van in- en uitgaande rechten. In principe was de douane aan iedere grensovergang aanwezig. Doorgaans waren de Franse en

    de Belgische douanediensten gehuisvest in een aparte gebouw(tje), of wat daarvoor kon doorgaan. In sommige gevallen, zoals op het gehucht Callicannes tussen Watou en Steenvoorde, waren beide douanediensten in n gebouw

    samen gebracht. Voor wie van Belgi naar Frankrijk reed trof er de Franse douane in het linker gedeelte en de Belgische douane in het rechter gedeelte aan.

    Met de opstelling van de grenzen in 1993 verloren de douanekantoren hun functie, wat her en der zoals in Wervik en Nieuwkerke leidde tot de sloop ervan. Belangrijk basismateriaal bij de inventarisatie van de douanekantoren op de Frans-Belgische grens vormt de tekeningencollectie die A. Bastings omstreeks 1990 samenstelde.

    Quarantainestallen

    7 Eerstaanwezend inspecteur bij FOD Financin, AKRED, Sector Kadaster, D.G.O.A.P., Inspectie Brugge II (Lange Raamstraat 1, 8000 Brugge).

  • Deel 2 Voorwoord

    5/7

    monument-in-ontwikkeling.be

    Om het vee tot uit het buitenland het land binnenkwam te controleren op besmettelijke ziekten werden bij

    douanekantoren soms quarantainestallen gebouwd. Langs de Belgisch-Nederlandse grens werden bijvoorbeeld de douanepost in Essen omstreeks 1896 uitgerust met quarantainestallen8. Deze bevonden zich nabij de spoorweg en beschikten over een eigen spoor en loskade. Aan de Belgisch-Franse grens werden in quarantainestallen voorzien in

    Adinkerke.

    Douanekazernes

    Voor de huisvesting van de douaniers werd er in de buurt van het douanekantoor soms woningen voorzien. Het mooiste voorbeeld vormt de zogenaamde Kommiezenreke in de Trappistenweg tussen Watou en Abele. De ontvanger van

    douane, de hoogste in rang in een douanekantoor, beschikte in de regel sowieso over een woning die veelal tegelijkertijd ook als tolkantoor dienst deed. Fraaie voorbeelden zijn bijvoorbeeld nog terug te vinden aan de Clachoire

    in Leisele of op de Kapelhoek in Beveren.

    Douanewachthuisjes

    Om de douaniers te beschutten tegen het slechte weer werden bij sommige douanekantoren of grensovergangen zonder effectief douanekantoor wachthuisjes voorzien. Materile restanten van deze accommodatie zijn nog te vinden in Beveren (Cappeltje (Kapelhoek), Adinkerke en De Moeren, waar er destijds drie wachthuisjes waren.

    Zgn. Gemene wegen In sommige gevallen volgt de landsgrens de weg, die in dat geval voor de ene helft onder het Frans en de andere helft

    onder het Belgisch bestuur valt. Voorbeelden van dorpen met een gemene weg / rue mitoyenne, waar de naam ook nog alsdusdanig bewaard is, zijn:

    8 Nog bewaard (zie http://inventaris.vioe.be/dibe/relict/13022).

  • Deel 2 Voorwoord

    6/7

    monument-in-ontwikkeling.be

    Leisele (Gemeneweg). Beveren (Gemeneweg), waar we ook een

    Grensstraat aantreffen. Watou (Gemenestraat). Westouter (Gemenestraat).

    In Nieuwkerke komt op de grens ook het straattoponiem Groenestraat voor. Op het eerste zicht niet merkwaardig ware het niet dat deze straatnaam omstreeks 1820 echter ook op de grens van Westouter met Boeschepe voorkwam.

    Mogelijk was dit voor de weg op de grens de oude straatnaam die met de afscheiding van Frans-Vlaanderen

    echter geleidelijk gewijzigd werd in gemene (gemeen-schappelijke) weg.

    Om het behoud van dit grensgerelateerd erfgoed te verzekeren is een toeristische ontsluiting ervan aangewezen. Door zeer specifiek de (nog bewaarde) grenspalen met elkaar te verbinden door middel van een toeristisch recreatief fiets- en

    wandelpad wordt na een voor een aantal van deze palen wenselijke restauratie niet alleen het onderhoud gegarandeerd maar wordt bovendien op een vrij unieke manier een doorgaans zeer mooi landschap ontsloten. Her en der volgt het

    grenstrace bestaande wegeninfrastructuur (gemene wegen). Om deze te verbinden zullen her en der weliswaar korte trajecten van nieuwe trage wegen moeten gecreerd worden. Onoverkomelijk lijkt dit ons evenwel niet daar de grenspalen in de regel op perceelsgrenzen zijn ingeplant.

    Bij de grensgebonden erfgoedrelicten langsheen dit toeristisch recreatief fiets- en wandelpad zouden vervolgens bijvoorbeeld via iPad relevante verhalen kunnen verteld worden. Om het geheel een passende duiding te geven zou, geschrankt op dit toeristisch recreatief fiets- en wandelpad, de aanwezigheid van een interpretatiecentrum dat het rijke verhaal van de Frans-Belgische grens (zie in dit verband de waaier aan subverhalen in Deel 1) voor de grenstoerist ontsluit, evenzeer wenselijk zijn. Opdat de bezoekers in dit

  • Deel 2 Voorwoord

    7/7

    monument-in-ontwikkeling.be

    interpretatiecentrum de grens ook effectief zou kunnen proeven, zou een erfgoedwinkel met bijzondere aandacht voor grensoverschrijdende Westhoekproducten er evenzeer op zijn plaats zijn. Een uitgelezen locatie voor een dergelijk

    initiatief lijkt alvast het gehucht Abele9.

    F. BECUWE

    9 Met dank aan Valrie Heyman, Erik Eloy en Bart Ramboer voor de bespreking van deze suggesties.

  • www.monument-in-ontwikkeling.be 1/2

    De Grens in de Westhoek_inventarisatie

    douanekantoren Versie 31.12.2011

    DE PANNE | ADINKERKE | douanekantoor Adinkerke-dijk

    Afbeelding

  • www.monument-in-ontwikkeling.be 2/2

    De Grens in de Westh