Scherpe letters - 40 jaar vorm van NRC Handelsblad

Click here to load reader

  • date post

    24-Mar-2016
  • Category

    Documents

  • view

    242
  • download

    5

Embed Size (px)

description

Op vrijdag 1 oktober 2010 bestaat NRC Handelsblad 40 jaar. Om dat te vieren geeft NRC twee ebooks weg: - Scherpe letters - 40 jaar vorm van NRC Handelsblad - Twee kranten - Over de oorsprong van NRC Handelsblad

Transcript of Scherpe letters - 40 jaar vorm van NRC Handelsblad

  • Paul Steenhuis

    Scherpe letters40 jaar vorm van NRC Handelsblad

    NRC Boeken 2010

  • tekst Paul Steenhuis

    eindredactie Sabien Stols, Nico Klein

    beeldredactie Jan Paul van der Wijk, Tessa van der Waals

    ontwerp Tessa van der Waals

    illustraties Pepijn Barnard

    fotografie/lithografie Fotodienst NRC

    druk-en bindwerk Drukkerij Wilco, Amersfoort

    2010 Paul Steenhuis & NRC Handelsblad

    isbn 978 90 79985 23 4

    nur 680

    www.nrcboeken.nl

    www.nrc.nl

    www.nrcnext.nl

  • Inhoud

    7 De vorm van de krant: inleiding

    10 Van zwart-wit nieuws naar kleur: voorpaginas

    25 1 De eerste Handelsblad NRC

    30 De eerste cultuurbijlage: Cultureel Supplement

    47 2 Hoe maak je een krant in glas-in-lood

    52 Achtergronden met wrijetters: Zaterdags Bijvoegsel

    71 3 Een kleine revolutie in Lux et Libertas

    76 Fictie en non-ctie komen samen: Boeken

    89 4 De naakte krantenletter zonder kraalrand

    94 De groei van het zakelijk nieuws: Economie

    105 5 Fotos: liever een kolibrie op Texel

    110 Gedeelde kennis in katernen: Wetenschap

    123 6 Een halve eeuw Bommel

    128 Verdieping in beeld: Proel en Thema

    136 Kampioenen in oranje inkt: Sport

    145 7 Van achter naar voren met Kamagurka

    150 Levenskunst met opinieschok: Agenda, Leven &tcetera, Opinie & Debat

    161 8 Broekloze humor van Fokke & Sukke

    164 Jonge ochtendkrant op tabloid: nrc.next

    175 9 De krant vernieuwt zich: nrc.next

    180 Weekeditie en eenmalige bijlagen: speciale uitgaven

    189 10 Van digitaal experiment tot e-paper nrc.nl

    194 Beeldexperimenten in broadsheet: Donderdag Agenda

    5

  • Dit boek is opgedragen aan alle opmaakredacteurs, vormgevers,

    beeldredacteuren, fotografen en illustratoren vanaf 1970

    vormgevers in de periode 1970-2010 die voor zover te achterhalen -

    bijdroegen aan de paginas die zijn opgenomen in dit boek

    Paula van Akkeren, Pepijn Barnard, Jade van Beek, Henk van den Berg,

    Roland Blokhuizen, Steven Boland, Jeannette van Bommel, Wilfred Boom,

    Fiona Broese van Groenou, Robert Buizer, Henry Cannon, Ebbo Clerkx,

    Doutsen Ebbendorf, Kees Endenburg, Joris Fiselier, Ron Fontijn,

    Eric van Gameren, Fokke Gerritsma, Bart Grtz, Sanne van Griensven,

    Ingrid van Halteren, Evert Hermans, Sjoerd Hesselbach, Marien Jonkers,

    Jim Karstel, Wibbine Kien, Marike Knaapen, Bas van Kooij,

    Hans van Laarhoven, Nandan Lemmers, Roos Liefting, Viola Lindner,

    Henk Marseille, Karin Mathijssen Gerst, Tamyra Meesters,

    Vincent Mentzel, Peter ter Mors, Willum Morsch, Jan Muijers,

    Ris van Overeem, Wendy Panders, Marinka Reuten, Nicole Robbers,

    Stephan Saaltink, Yassine Salihine, Rik van Schagen, Joyce Siahaya,

    Colette Sloots, Koen Smeets, Stella Smienk, Sterre Sprengers, Lisette Swart,

    Ank Swinkels, Wilma Tichelaar, Liesbeth van Trigt, Robbert van Veneti,

    Marloes Verduin, Reinout Versteeg, Miriam Vieveen, Tessa van der Waals,

    Jan Paul van der Wijk en Willem van Zoetendaal

    fotoredactie 2010

    Nicole Robbers, Evert Hermans, Joyce Siahaya, Sterre Sprengers en

    Robbert van Veneti

    Met dank aan de redactie vormgeving en fotograe van NRC Handelsblad

    6

  • De vorm van de krant

    Het was een goed idee om in 1970 twee noodlijdende kranten samen te voegen.

    De fusiekrant NRC Handelsblad, geboren uit de Nieuwe Rotterdamse Courant en

    het Algemeen Handelsblad, is in veertig jaar tijd uitgegroeid tot een belangrijk

    landelijk Nederlands dagblad, met inmiddels vele verschijningsvormen.

    Naast de oorspronkelijke avondkrant is er sinds 2006 een zusterkrant, het ochtend-

    blad nrc.next, met deels dezelfde inhoud. Er is een weekeditie voor het buitenland,

    en digitaal wordt NRC Handelsblad anno 2010 op vijftien verschillende manieren

    gepubliceerd, in toepassingen als iPhone, iPad, e-readers en gewoon op de website

    nrc.nl. Tel je de abonnees van al die verschillende vormen van NRC Han dels blad op,

    dan groeit het abonneebestand nog steeds.

    Maar het moederschip is nog altijd de papieren avondkrant NRC Handelsblad, die

    zes keer per week verschijnt. Op groot papierformaat, broadsheet, zoals de vakterm

    luidt, net zoals het eerste nummer in 1970.

    Dat is opmerkelijk, omdat de internationale ontwikkeling bij kwaliteitskranten

    die van krimp in het formaat is: veel serieuze kranten zijn in het eerste decennium

    van de 21ste eeuw van groot naar klein formaat gegaan. Die compacte vorm zou

    moderner en handiger zijn. Bij nrc verschijnen alleen de bijlagen op tabloid, half-

    formaat. De Schat, ze krimpen de kranten-trend heeft NRC Handelsblad dus maar

    deels benvloed.

    Opmerkelijk veel nrc-lezers hebben de redactie laten weten dat zij aan dat grote

    formaat van hun nieuwskant gehecht zijn. Vreemd op het eerste gezicht, want het

    gaat bij kranten toch vooral om de inhoud, het nieuws, de manier waarop de redactie

    de actualiteit duidt en becommentarieert. Wat zou de vorm er dan toe doen? Maar

    blijkbaar schuilt er veel waars in de beroemde uitspraak van de Canadese media -

    losoof Marshall McLuhan: Mensen lezen eigenlijk geen kranten. Ze stappen er in

    [...] als in een warm bad.

    De vorm van de krant is voor de lezer belangrijk. Die zorgt mede voor het vertrouw-

    de gevoel. Het lijkt alsof alleen de inhoud van de krant steeds verandert. Elke dag is

    er vers nieuws, elke dag zijn er nieuwe fotos. De manier waarop dat nieuws elke dag

    gestructureerd wordt, de vorm van de krant, lijkt bijna abstract onaantastbaar, altijd

    dezelfde. Maar dat is niet zo.

    7

  • Kranten veranderen steeds een beetje van uiterlijk. Ook de digitale versies. Alleen

    gaat dat doorgaans zo geleidelijk, dat het nauwelijks opvalt. Een krant van een jaar

    oud heeft vaak nog wel iets vertrouwds, maar een krant van vijf, tien, twintig jaar

    oud die ziet er echt heel anders uit. De vorm is niet meer vertrouwd. De letters zijn

    anders, de bladspiegel is anders, de fotos zijn anders afgedrukt: niet alleen het

    nieuws in die oude krant is dan inmiddels geschiedenis geworden, ook de vorm

    waarin dat nieuws is gegoten is historie.

    Over die geschiedenis van de veranderde vorm van NRC Handelsblad gaat dit boek.

    Het eerste nummer van die krant verscheen op donderdag 1 oktober 1970, en kwam

    zoals gezegd voort uit de samenvoeging van twee min of meer gelijkgestemde,

    liberale kranten: het Amsterdamse Algemeen Handelsblad, opgericht in 1828, en

    de Nieuwe Rotterdamse Courant, opgericht in 1844.

    Historica Pien van der Hoeven werkt aan een gedegen inhoudelijke studie over de

    geschiedenis van de eerste kwarteeuw van de fusiekrant NRC Handelsblad. Bij haar

    komen zaken aan de orde als: hoe verliep de fusie precies, wat was het redactionele

    beleid, welke maatschappelijke functie vervulde de krant. Die aspecten worden in

    dit boek slechts zijdelings belicht.

    Scherpe letters gaat over de zichtbare structuur van de krant, de herkenbare vorm -

    elementen van NRC Handelsblad, en hoe die de afgelopen veertig jaar zijn veranderd.

    Niet alleen grote, ook kleine wijzigingen in het uiterlijk van de krant kunnen lezers

    soms enorm beroeren. Toen de chef vormgeving en beeld van NRC Handelsblad

    Jan Paul van der Wijk in 2007 besloten had om bij een restyling de verticale lijnen

    tussen bepaalde berichten en kolommen te verwijderen, de zogenaamde verticale

    standlijnen, en hoofdredacteur Birgit Donker dit meldde in een stukje, was Leiden

    in last. Boze brieven stroomden binnen: de lezers vonden een krant zonder stand -

    lijnen niet langer hun krant. Of ze zich vr het berichtje bewust waren van die

    standlijnen, of ze het woord kenden het is zeer de vraag. Maar nu ze er op attent

    waren gemaakt, voelden de geschrapte lijntjes als een gemis.

    Zo is het vaak met vormelementen in de krant: het is onopvallend meubilair, dat wel

    zeer sfeerbepalend is, zoals NRC Handelsblad-hoofdredacteur Folkert Jensma ooit

    formuleerde toen hij de invoering van een nieuwe letter (de Lexicon) in de krant aan-

    kondigde. Die nieuwe letter, benadrukte hij, had een serieus karakter. Want vorm en

    presentatie in de krant bepalen mede hoe serieus een lezer de informatie in zijn dag-

    blad neemt.

    Grote vormveranderingen van de krant, zoals de eerste digitale nrc-paginas op

    internet, in 1993, komen in dit boek aan bod. Maar ook bij het onopvallend

    8

  • meubilair, zoals de letters, staan we stil. En een paar opvallende meubelstukken

    worden be licht, zoals de sfeerbepalende strip- en cartoonguren die dagelijks

    NRC Handels blad bevolkt hebben en bevolken: Ollie B. Bommel, Kamagurka en

    Fokke & Sukke.

    We hebben voor een vorm gekozen waarin tekst- en beeldhoofdstukken elkaar

    afwisselen.

    In teksthoofdstukken komen uiteenlopende vormelementen aan bod, zoals het

    logo Lux et Libertas van NRC Handelsblad, de letters, veranderende druktechnie-

    ken, de geboorte van nrc.next en het ontstaan van de digitale versies.

    De beeldsecties daartussendoor tonen selecties van de voorpaginas van de afge -

    lopen veertig jaar en de vele verschillende bijlagen van NRC Handelsblad. Die rijke

    bijlagencultuur, met een even rijke illustratiecultuur, is een belangrijk kenmerk van

    NRC Handelsblad. De ontwikkeling daarin, ondermeer van het Cultureel Supple -

    ment, het Zaterdags Bijvoegsel en de Wetenschapsbijlage, worden vooral in beeld

    gepresenteerd, omdat zo de geleidelijke veranderingen daarin goed zichtbaar

    worden.

    Compleet pretendeert deze uitgave geenszins te zijn: als werktitel hebben we

    een kleine grasche geschiedenis van NRC Handelsblad gebruikt, niet de com -

    plete grasche geschiedenis van NRC Handelsblad. Het is bedoeld voor de ge -

    interesseerde krantenlezer.

    We hebben dit boek Scherpe letters genoemd omdat, hoe belangrijk beeld ook is,

    kranten als NRC Handelsblad en nrc.next de lezers toch in de eerste plaats ge -

    schreven informatie aanbieden. En zolang dat het geval is, blijft er zowel op papier

    als in pixels de behoefte bestaan aan scherpe letters. De titel is ontleend aan het ge -

    schiedenisboek uit 1953 van W. Visser over 125 jaar Algemeen Handelsblad, getiteld

    De papieren spiegel. Hij schrijft daarin: Op 5 Januari 1828 verschijnt het eerste

    nummer van het Algemeen Handelsblad. Het papier is stevig, de letter scherp.

    De tekst van dit boek werd gezet uit de Lexicon A en D, de bijschriften zijn gezet uit de Futura ND.

    Het papier van omslag en binnenwerk is Cyclus offset. 9

  • VOORPAGINAS

    Van zwart-wit nieuws naar kleur

    Keuze uit de voorpaginas van NRC Handelsblad van 1970 tot 2010. Tot in de jaren

    tachtig veel nieuwsberichten op de voorpagina, met de Bodoni als kopletter;

    aanvankelijk nog loodzetsel. De voorpagina van 1986 toont de overgang naar de

    letter Times; de kolommen fotozetsel worden geplakt.

    De aard van voorpagina -fotos verandert eind jaren tachtig: minder nieuwsfotos,

    meer sfeerfotos (1989). Ook komen er langere achtergrondstukken en reportages

    op de voorpagina. Korte nieuws berichten staan sinds 1989 links op de pagina in de

    kolom kort. De voorpagina krijgt meer kleur in de jaren negentig, van steunkleur

    tot kleuren foto; de eerste voor op de speciale editie van 20 januari 1991 over de

    Ameri kaanse inval in Irak. Vanaf 1997 worden de artikelen in blokvorm opgemaakt:

    gevolg van de elektronische paginavormgeving. Het inhoudskader evolueert in

    1999 tot de lichtbalk bovenin.

    Op 23 juli 2001 wordt een nieuwe letter ingevoerd, de Lexicon. Ongewijzigd al die

    jaren: het grote formaat, broadsheet. NRC Handelsblad kiest voor een grote nieuws-

    krant omdat dit formaat de mogelijkheid biedt om meerdere berichten van ver -

    schillend gewicht op een pagina te plaatsen, aldus chef vorm geving en beeld

    Jan Paul van der Wijk: Zo kan de lezer zelf zijn eigen weg op de paginas zoeken,

    in de door de redactie aangebrachte hirarchie.

    10

  • 24

  • Een mottig klein, deftig heertje staat arm in arm

    met een enorme, zuur kijkende deftige dame.

    Hij heeft een hoed op, zij draagt een hoedje met

    een veer. Hij is het Algemeen Handelsblad, zij is

    de nrc. Hoewel ze een paraplu delen, drupt er

    regen op hen. Erg gelukkig kijken ze niet. Zo

    vatte Peter van Straaten in een spotprent de sa-

    menwerking tussen beide kranten samen. Die

    prent werd afgedrukt in het eerste nummer van

    de bespotte fusiekrant, NRC Handelsblad van

    1 oktober 1970.

    Van Straatens tekening gaat niet over de kran-

    tenfusie zelf, maar over het voorspel daarvan, de

    fusie van hun uitgevers. Die waren in 1964 al ge-

    fuseerd tot de Nederlandse Dagblad Unie (ndu).

    Om de smalle nancile basis het ging slecht

    met beide kranten uit te breiden, zocht de

    ndu- directie in die dagen samenwerking met

    uitgeverij Elsevier en het dagblad De Tele graaf.

    Vandaar dat in Van Straatens spotprent nog

    deels de naam Telegraaf op de paraplu te zien is.

    Maar die samenwerking ketste af.

    Eigenlijk heeft de vrijage tussen beide kranten

    heel lang geduurd. Hun directies zouden in 1914

    al eens overwogen hebben de kranten samen te

    voegen, en in 1922 was er weer zon plan. Ze had-

    den veel gemeen: beide waren deftige, liberale

    kranten uit havensteden, die aanvankelijk voor-

    al een zakelijke elite, de gegoede burgerij, van

    nieuws voorzagen. Maar het kwam er steeds

    niet van, van een samengaan.

    Bij de viering van het 100-jarig jubileum van het

    Algemeen Handelsblad in 1928 waren directeur

    en hoofdredacteur van de Nieuwe Rotter dam -

    sche Courant welkome gasten. Zij prezen de

    vriendschappelijke samenwerking tussen bei-

    de bladen, en spraken de hoop uit dat die nog

    maar lang zou aanhouden.

    Het bleef eind jaren zestig slechter gaan met de

    oplage van de beide kranten, zodat de directie,

    om het tij te keren, een fusie voorstelde tussen

    de nrc (opgericht 1844) en het Handelsblad (op-

    gericht 1828).

    Zo is het huwelijk tussen het deftige heertje en

    de deftige dragonder tot stand gekomen.

    Over de verschillen in cultuur tussen de redac-

    ties van nrc aan de Witte de Withstraat in Rot -

    ter dam en het Handelsblad aan de Nieuwe zijds

    Voorburgwal in Amsterdam is al veel geschre-

    ven: in Rotterdam droegen de redacteuren vlin-

    derstrikken en pakken, in Amsterdam waren

    het meer spijkerbroekendragers die vaker in het

    25

    1De eerste Handelsblad nrc

    Het Algemeen Handelsblad als deftig heertje,gearmd met NRC als deftige dame: spotprent vanPeter van Straaten uit 1970 over aanstaande fusievan beide kranten.

  • De letters van naamplaat van Algemeen Handels -blad lijken vanaf de eerste dag op die van denaamplaat van NRC Handelsblad. Het Lux et Libertas-logo staat in 1929 naast, niet in de titel.

    De Nieuwe Rotterdamsche Courant heeft altijd eennaamplaat zonder opsmuk gehad: geen vignet oftierlantijnen, gewoon de naam in zakelijke, vetteletters, zoals deze uit 1904 en 1930.

    s c h e r p e l e t t e r s

    26

  • d e e e r s t e h and e l s b l a d n r c 1

    27

    caf zaten dan op de redactie. Dat is althans het

    beeld dat naar voren komt uit de verhalen.

    Maar hoe zat dat met de redactieleden die ver-

    antwoordelijk waren voor de vorm van de krant,

    de vormgevers?

    Nou vormgevers... die had je aanvankelijk niet

    bij de nrc, zegt Jim Karstel met een lach. Hij

    wil ook geen vormgever genoemd worden. Hij

    was opmaakredacteur bij NRC Handelsblad en

    daarvoor bij de nrc, waar hij in de jaren zestig,

    na een opleiding aan de kunstacademie in Rot -

    terdam, in dienst trad. Er werd toen ik bij de

    nrc kwam helemaal niet aan vormgeving ge-

    daan. Elke ochtend hoorden we hoeveel kopij er

    kwam; dat werd allemaal in lood gezet, en met

    een touwtje werd dan gemeten hoe lang dat was.

    En dat werd dan verdeeld over het aantal pagi-

    nas dat we die dag maakten. Dat werd elke och-

    tend beslist aan de hand van de hoeveelheid ad-

    vertenties. De opmaakredacteuren zetten dan

    eerst de ingezonden mededelingen, de adver-

    tenties tussen de berichten, mooi op de pagina,

    want die hadden tenslotte betaald voor hun

    plek in de krant. Daarna werd de rest van de pa-

    gina gevuld met redactionele tekst.

    De verhoudingen waren nog erg hirarchisch

    op de nrc-redactie in die dagen, herinnert hij

    zich. De hoofdredacteur, mr. A. Stempels, die

    kreeg kofe in een kop en schotel met een gou-

    den randje. Op de redactie kregen de redacteu-

    ren kofe in een kop en schotel. En op de zette-

    rij, daar kregen ze kofe in een mok. Nou was ik

    opmaakredacteur, dus de ene keer op de redac-

    tie, en dan weer op de zetterij. Als ik op de zette-

    rij was, leverde dat voor de kofejuffrouw altijd

    een dilemma op: wilt u een kop of een mok?

    vroeg ze dan altijd.

    Bij het Algemeen Handelsblad was eind jaren

    zestig wel al sprake van vormgeving: hoofdre-

    dacteur H.J.A. Hoand en zijn adjuncten Andr

    Spoor en Wout Woltz hadden een plan bedacht

    om de dalende lezerstrend te keren. Ze wilden

    een frisse, moderne krant voor de toekomst

    maken, en daarbij paste een frisse, moderne

    opmaak. De gerenommeerde ontwerper Wim

    Crou wel werd ingeschakeld. Hij ontwierp een

    nieuwe basislay-out voor de krant. Om te begin-

    nen werden de kolommen smaller gemaakt: van

    zeven kolommen ging de krant naar een acht -

    koloms opmaak. Het idee was dat je daardoor

    een meer horizontaal gericht grid (stramien)

    op je paginas kreeg, met minder brede tekst -

    banen: dat was luchtiger en dynamischer; je kon

    meer variren met koppenbreedtes. De artike-

    len werden in overzichtelijke blokken opge-

    maakt. En de kopletter werd schreeoos, dat

    was modern in die tijd, een letter dus zonder

    dwarsstreepjes aan de uiteinden. Schreeetters

    werden in die tijd (de jaren zestig) als oudezak-

    kenletters gezien. Ook de krantentitel kreeg

    een moderner, meer antiautoritair uiterlijk:

    niet langer Alge meen Han dels blad helemaal in

    hoofd letters, maar alleen met beginkapitalen.

    Andr Spoor, toen al voorstander van een fusie

    tussen de nrc en zijn Handelsblad, zag het als

    een voorproefje op de nieuwe fusiekrant. Maar

    het liep anders. Toen onze krant voor de toe-

    komst in de zomer van 1969 werd gelanceerd,

    verloren we prompt weer een paar duizend

    abonnees. Over de nieuwe, door Wim Crouwel

    ontworpen lay-out ontstond een enorme dei-

    ning. Crouwels schreeoze letter en zijn strak-

    ke, in blokken opgemaakte paginas werden

    door het gros van de lezers niet op prijs gesteld:

    men vond het een vieze, zwarte troep. Over de

    gelijktijdig ingevoerde opiniepagina werd nau-

    welijks gerept, iedereen praatte over de vormge-

    ving, vertelde Spoor aan Lien Heyting in een in-

    terview in NRC Handelsblad in 1995. De schreef-

    loze letter bleef in gebruik tot de fusie in 1970.

    Noch de nrc-redactie noch de Algemeen Han -

    delsblad-redactie was erg enthousiast over een

    fusie. Maar die leek onafwendbaar. De parle-

    mentaire en economieredacties werkten al sa-

    men. Dat de twee noodlijdende kranten ten

    slotte toch gingen fuseren kwam doordat de

  • s c h e r p e l e t t e r s

    28

    Nederlandse Dagblad Unie (ndu) toen inmid-

    dels een pers had die groot genoeg was om een

    avondkrant met hoge oplage te drukken.

    En zo verscheen op donderdag 1 oktober 1970 de

    eerste fusiekrant NRC Handelsblad. Het is de

    moeite waard om even bij de vorm van die eerste

    voorpagina stil te staan. Eigenlijk waren het er

    twee, want op de persen in Rotterdam werden

    twee versies van de nieuwe krant gedrukt. Wel -

    iswaar met dezelfde inhoud, maar de voormali-

    ge abonnees van de Nieuwe Rotterdamse Cou -

    rant kregen NRC Handels blad thuisbezorgd.

    En bij de voormalige abonnees van het Alge -

    meen Handelsblad viel Han delsblad NRC op de

    mat. Dat bleef zo tot 1972, toen het denitief al-

    leen NRC Handels blad werd. Niet dat het aan-

    vankelijk veel hielp, die verschillende titels om

    abonnees te paaien. Joost van der Vaart, later ad-

    junct-hoofdredacteur van NRC Handelsblad,

    was eind oktober 1970 nog krantenbezorger in

    Rotterdam. Zijn herinnering aan het bezorgen

    van de fusiekrant beschreef hij als volgt: Op de

    elfde verdieping van een galerijat gooit een

    boze nrc-lezer zijn krant voor de ogen van de

    verbaasde bezorger over de balustrade. De wind

    grijpt de paginas, de krant addert weg. Die

    lezer loopt naar binnen, komt terug met een

    pak oude kranten en smijt dat beheerst de kol-

    kende diepte in. Handelsblad? Ik heb met han-

    del niets te maken. Ik wil de nrc en als jij die

    niet hebt, moet je hier niet meer komen.

    En dat terwijl er zoveel werk van was gemaakt

    om NRC Handelsblad een degelijk n aantrek-

    kelijk aanzicht te geven. Zo is de naam van de

    nieuwe krant op de voorpagina weergegeven in

    een robuuste, vette, wat zwierige letter. Het is

    de Modern No. 20, ontworpen door de Ameri -

    kaanse letterontwerper Ed Benguiat, die popu-

    lair was in de jaren zestig: hij ontwierp ook titel-

    logos voor bladen als Playboy, Esquire en The

    New York Times.

    Benguiats letter Modern No. 20 is een gemoder-

    niseerde versie van een Britse drukletter uit

    1905, die in de Victoriaanse tijd in zwang was:

    dik, met in verhouding heel dunne, om niet te

    zeggen haardunne schreven of dwarslijntjes.

    Benguiat heeft overigens niet de krantentitel

    voor NRC Handelsblad getekend. Een niet bij

    naam bekende gracus van de krant heeft zijn

    letters tot het krantenlogo in hoofdletters ge-

    vormd.

    Wie de beslissing genomen heeft om de Modern

    No. 20 voor de titel van de fusiekrant te gebrui-

    ken, heb ik niet kunnen achterhalen. Hoofd -

    redactieleden die bij de fusie betrokken waren,

    zoals Andr Spoor, Wout Woltz en Max van

    Rooy, kunnen zich het niet meer herinneren.

    Van Rooy: Het is geloof ik uit de opmaakredac-

    ties en vormgeving van de krant zelf gekomen.

    Ik geloof dat Wim Crouwel ook nog een basis-

    ontwerp voor de fusiekrant heeft gemaakt,

    maar daar zijn we niet mee doorgegaan.

    Ook van nrc-zijde is het geheugen blanco over

    de besluiten over de vormgeving van de nieuwe

    krantentitel. Ik kan me nog wel vergaderingen

    herinneren waarin we verschillende versies be-

    spraken. Maar wie het gemaakt heeft, ik weet

    het niet, zegt Jim Karstel.

    De NRC Handelsblad-krantentitel, nameplate

    noemen Engelstalige graci die, heeft meer

    Han dels blad-dna dan nrc-dna. De kranten -

    titel van de Nieuwe Rotterdamse Courant is al -

    tijd tamelijk onopgesmukt geweest. Gewoon de

    krantennaam in vette kapitale schreeoze let-

    ters, meer niet. Het Amsterdamse Handels blad

    was iets krulleriger: de krantentitel is vrijwel al-

    tijd een kapitale schreeetter geweest. En het

    vignet met Lux et Libertas werd er in het oprich-

    tingsjaar 1828 al aan toegevoegd.

    Dat Lux et Libertas-logo ging met de fusie mee

    naar de nieuwe krant. Het was een mooi beeld-

    element, iets dat de Amsterdammers inbrach-

    ten. Zoiets hadden wij niet, herinnert Karstel

    zich.

    Op de voorpagina van dat eerste nummer staat

    het logo er wel wat onwennig bij. Het lijkt wel of

  • d e e e r s t e h and e l s b l a d n r c 1

    29

    een dronken stempelaar het nog even haastig

    in kleur aan het zwart-witgeheel heeft toege-

    voegd: het staat wat scheef, onderuitgezakt, in

    de krantentitelregel van de Handelsblad nrc-

    versie.

    De basislay-out van de nieuwe krant is in huis

    ontwikkeld, herinnert Jim Karstel zich, die erbij

    betrokken was. Er zijn toen verschillende proef-

    nummers gemaakt. De achtkoloms basislay-out

    werd van het vernieuwde Handelsblad overge-

    nomen. De kopletter van de nieuwe krant kwam

    uit de nrc-zetkast van de Rotterdamse druk -

    kerij van de Nederlandse Dagblad Unie. Het was

    de Bodoni, een stevige, wat verticale schreef-

    letter, die ook al in de nrc gebruikt was en die

    zon tien jaar zou meegaan.

    In vergelijking met voorpaginas van NRC Han -

    delsblad van veertig jaar later valt de samenstel-

    ling op van die eerste voorpagina: in clusief

    de driekoloms Koude-Oorlogsnieuws opening

    Da tum van gesprek over Berlijn vervroegd van

    correspondent Sytze van der Zee, telt die acht

    reguliere nieuwsberichten en drie zwart-wit-

    nieuwsfotos.

    Een voorpagina uit 2010 ziet er heel anders uit.

    Een groot achtergrondverhaal bij het nieuws,

    met een grote kleurenfoto, kan de opening zijn,

    in plaats van louter een nieuwsbericht. Soms

    opent de krant met een reportage, die verder in

    de krant doorloopt. Er staan veel meer verwij-

    zingen op de huidige voorpagina, die de lezer

    wijzen op wat er verder in de krant allemaal nog

    te vinden is: ze helpen bij de navigatie door de

    krant. Dan staan er nog een paar nieuwsberich-

    ten op, en links een kolom korte berichtjes: een

    soort overzicht van belangrijk nieuws in tele-

    gramstijl, van de afgelopen 24 uur, ook vaak

    weer met verwijzing naar uitgebreidere berich-

    ten of achtergrondstukken binnen in de krant.

    Dat de huidige voorpagina zo verschilt in inde-

    ling en inhoud van die van het eerste NRC

    Handelsblad, komt doordat de krant een andere

    functie heeft gekregen. In de jaren zeventig was

    de krant nog meer het voornaamste nieuws -

    medium, het venster op de wereld voor de lezer,

    waardoor hij of zij het nieuws tot zich nam.

    Tegenwoordig is er een bredere nieuwsstroom,

    zijn lezers van veel nieuwsfeiten al op de hoogte

    en biedt de krant meer achtergrond en verdie-

    ping. Die veranderde functie heeft ook het ge-

    zicht van de krant veranderd.

  • CULTUREEL SUPPLEMENT

    De eerste cultuurbijlage

    Keuze uit voorpaginas van het Cultureel Supplement van 1970 tot 2010. Op vrijdag

    2 oktober 1970 verschijnt bij de nieuwe fusiekrant NRC Handelsblad, een dag oud,

    iets nieuws in Nederland: een culturele krantenbijlage, het Cultureel Supplement,

    (CS), opgezet door K.L. Poll. Het logo van het eerste CS is een ontwerp van vormgever

    Karst Zwart. Dat logo wordt na een paar jaar iets aangepast (1987). Sfeerfotograe en

    illustraties zijn van groot belang in de bijlage. Het CS krijgt ook een aparte sectie

    voor literatuur, aanvankelijk CS Boeken (1980), later CS Literair (1991).

    Kunstenaars krijgen voor het CS ook opdrachten fotos of tekeningen te maken,

    zoals Marlene Dumas, die de cover voor de bijlage van 29 mei 1995 levert. Het in 1988

    verder aangepaste logo CS verdwijnt in 2001, als alle bijlagen van NRC Handelsblad

    met hun volledige naam worden aangeduid, na de invoering van de nieuwe kranten-

    letter de Lexicon.

    Vanaf 2007 treedt een grote vormverandering op voor alle bijlagen van NRC Han -

    dels blad: ze verschijnen op halfformaat, tabloid, bij de grootformaat nieuwskrant.

    Lezers gaven aan dat ze de bijlagen langer bewaarden en dit formaat prefereerden.

    Daarom zijn de bijlages op tabloid gegaan, zegt chef vormgeving Jan Paul van der

    Wijk.

    30

  • 46

  • 2Hoe maak je een krant in glas-in-lood

    47

    Kenmerkend voor de grasche nijverheid is het

    tempo waarin ze zich door de eeuwen heen

    heeft vernieuwd, of liever gezegd: niet heeft ver-

    nieuwd. Nog halverwege de jaren zestig hadden

    Gutenberg of Laurens Janszoon Coster pro-

    bleemloos hun weg kunnen vinden in een mo-

    derne zetterij of drukkerij, schrijft Jan Blokker

    in zijn boek Nederlandse Journalisten houden niet

    van journalistiek (2010). Want, zegt hij: handzet-

    ten was machinezetten geworden, en de druk -

    persen draaiden veel sneller maar wezenlijk

    anders dan in de tijd van de uitvinding van de

    boekdrukkunst ging het niet.

    Ook niet bij het maken van kranten. Blokker

    heeft het over halverwege de jaren zestig, maar

    hij had ook begin jaren zeventig kunnen zeg-

    gen. De manier waarop de eerste NRC Handels -

    blad-edities toen geproduceerd werden, ver -

    schilde immers niet wezenlijk van hoe het Han -

    dels blad in 1928 gedrukt werd.

    Hoe dat ging, is gedocumenteerd in een uniek

    kunstwerk waarin het productieproces van de

    krant in beeld gebracht is. Het gaat om een bijna

    verloren gegaan glas-in-loodraam, ontworpen

    door kunstenaar Harm Kamerlingh Onnes, in

    1928. Het is vier meter hoog en vier meter breed

    een van de grootste niet-religieuze glas-in-

    loodramen in Nederland met twintig kleurige

    panelen in vier reeksen van vijf ramen. Daarin

    wordt uitgebeeld hoe journalisten, opmakers,

    drukkers en lezers samen de schakels vormen in

    het bedrijf van het Algemeen Handels blad.

    Het bijzondere raam is gemaakt ter gelegenheid

    van het 100-jarig bestaan van het Algemeen

    Han delsblad in Amsterdam. Dat werd in janua-

    ri 1928 groots gevierd, met dagenlang durende

    festiviteiten, speciale bijlagen en feestelijke di-

    ners met prominenten als de minister van

    Arbeid en de burgemeester van Amsterdam,

    zakenlui en de top van de krant. Koningin Wil -

    helmina en koningin-moeder Emma, alsmede

    prins-gemaal Hendrik zonden een felicitatiete-

    legram aan de jarige krant.

    De redactie en administratie boden het grote

    glas-in-loodgedenkraam aan de krantendirec-

    tie aan tijdens het jubileum. Het raam kreeg een

    ereplaats in het trappenhuis van het Handels -

    blad-gebouw aan de Nieuwezijds Voorburgwal

    in Amsterdam. Het werd onthuld met lof en toe-

    spraken, en de genodigden, onder wie Amster -

    dams burgemeester De Vlugt, zongen er het

    Handelsblad-lied bij, dat directeur ir. A. Hel -

    dring (oom van NRC Handelsblad colum nist

    J. Heldring) speciaal voor het 100-jarig bestaan

    van zijn krant geschreven had: Wie onzer, hoe

    hoog ook de scheppingsvlam laait,/ Mag oog-

    sten wat hij heeft gezaaid?/ Zijn zaaisel, als een-

    maal de zomerwind waait/ Wordt zeker in rijp-

    heid gemaaid./ Zoo geeft ons het leven/ Bij t

    moeizaamste streven/ Een lichtende toorts in de

    hand./ Die troost blijft ons sterken;/ Wij weten

    te werken/ Voor de eer van ons blad en ons land.

    Het waren mooie momenten. Toch was het

    kunst werk bijna voor eeuwig verloren gegaan.

    Het is aan een besluiteloze boer in de buurt van

    Amsterdam te danken dat dit uitzonderlijke ge-

    denkraam nog bestaat.

    Want de toekomst voor het Handelsblad, die

    nog gloorde in het jubeljaar 1928, verbleekte na

    de Tweede Wereldoorlog. Het Handelsblad-

    gebouw kwam leeg te staan in de jaren zeventig,

    na de fusie met de nrc. Het gebouw werd ge-

    kraakt, en het grote gedenkraam weggebroken.

    De Handelsblad-redactie was te druk met over-

    leven om zich erom te bekommeren. Andr

    Spoor, adjunct-hoofdredacteur van het Han -

  • delsblad en de eerste hoofdredacteur van NRC

    Han delsblad, kan zich er in ieder geval niets van

    herinneren.

    Het glas-in-loodraam is waarschijnlijk verkocht

    niet als kunstwerk, maar als schroot dat kost-

    baar lood bevatte. Een boer in de buurt van

    Amsterdam kocht het, omdat hij het lood er ooit

    nog eens uit wilde peuteren. Hij legde het er-

    gens achter in zijn stal. En vergat het. In kunst-

    s c h e r p e l e t t e r s

    48

    Zo ging het vroeger: het krantenbedrijf uitgebeeld in glas- in-lood, in een gedenkraam van 4 x 4 meterontworpen voor het Algemeen Handels blad in 1928door de kunstenaar Harm Kamerlingh Onnes. Het staat tegenwoordig in het Museum De Lakenhal,Leiden.Rechts: een moderne, digitale versie van het glas-in-loodraam die het krantenbedrijf van NRC Handels -blad en nrc.next anno 2010 toont, gemaakt voor ditboek door Pepijn Barnard.

  • 249

    kringen werd het raam als verloren beschouwd.

    Na ruim dertig jaar, in 2004, werd het gehaven-

    de, in losse, gestapelde panelen opgeslagen ge-

    denkraam in de stal ontdekt door een kunst -

    handelaar, Pieter Overduin. Omdat de ontwer-

    per Kamerlingh Onnes (1893-1985) een Leids

    kunstenaar was, kocht de Vereniging Belang -

    stellenden van het Leidse museum De Lakenhal

    het aan. Ze lieten het door glaskunstenaar Lou

    Asperslagh uitgevoerde gedenkraam restaure-

    ren.

    En het is nu onderdeel van de vaste collectie van

    De Lakenhal. Daar is te zien hoe Kamerlingh

    Onnes, benvloed door Stijlkunstenaars als Theo

    van Doesburg en Bart van der Leck, de mensen

    en apparaten in het krantenbedrijf dynamisch

    vormgaf. De kunstcriticus van De Groene Am -

    sterdammer had het gedenkraam in 1928 vol lof

    ho e maak j e e e n k r an t i n g l a s - e n - l ood

  • besproken. Het is de groote verdienste van den

    begaafden ontwerper Kamer lingh Onnes, een

    jonge kunstenaar toen nog, dat hij, zelfs op het

    nuchtere af, den zakelijken kant van het cou -

    rantenbedrijf en al wat daar aan vast zit, zoo -

    danig heeft weten te verwerken, dat hij toch de

    schoon heid raakt. De kunstcriticus prijst het

    rhythmisch gebarenspel in de samenwerking

    van mensch en machine in het krantenraam.

    Het was modern voor die tijd.

    Het raam is eigenlijk een infographic avant la

    lettre: een informatieve illustratie waarin zon-

    der woorden het proces van kranten maken, en

    de verschillende mensen die erbij betrokken

    zijn, in beeld wordt uiteengezet.

    De uitleg van de vier stroken met vijf ramen is te

    lezen in het Handelsblad-jubileumboek van

    1928: De bovenste rij gebrandschilderde ruiten

    geeft de nancieele zijde van het bedrijf te zien.

    In het midden boven zetelt de kassier, die in

    zijn nappen de advertentie-gelden en abonne-

    mentsgelden ontvangt. Op het linkerraam in

    die bovenste rij zien we twee mensen, die een ad-

    vertentie brengen voor de rubriek Treffer, zoals

    ook de rubrieksadvertenties in NRC Handels -

    blad nog lange tijd heetten. Boven beide adver-

    tentiebrengers is het beeldmerk van die rubriek

    te zien: een boogschieter die doel treft.

    In het raam daarnaast zien we een dame die de

    brieven met reacties op de advertenties ont-

    vangt. Rechts van de kassier zit de krantenlezer,

    die de krant leest onder een lamp. En op het

    raam in de bovenste rij helemaal rechts biedt

    een quitantie-looper de bekende gele abonne-

    mentsquitantie aan, aldus het gedenkboek.

    De tweede rij van boven is gewijd aan de typo-

    grasche afdeelingen. In het midden de opma-

    ker, bezig met een tweekoloms ingezonden

    meededeeling in den vorm te plaatsen. Links

    van hem de buizenpost, die de kopij van ver-

    schillende afdeelingen naar de zetterij voert;

    nog verder links de zetkasten der handzetterij,

    waar advertenties, staatjes enz. worden gezet.

    Rechts van den opmaker is het voorstuk der zet-

    machine met het toetsenbord afgebeeld het

    snelwerkende mechanische deel der zetterij,

    waar vooral de nieuwsberichten en dergelijke

    uit vloeibaar lood gezet werden. Daarnaast een

    gegoten plaat voor de rotatiepers, die juist uit

    den gietvorm wordt genomen, meldt het jubi-

    leumboek. De krant werd dus op een snel rond-

    draaiende (rotatie)pers gedrukt; niet meer vel

    voor vel, zoals het eerste Algemeen Handelsblad

    in 1828. Om op die sneldraaiende persen kran-

    tenpaginas te kunnen drukken, werden de

    plat te paginas met loden drukletters die de zet-

    ters maakten, steeds omgevormd tot halfronde

    platen, gegoten in lood, die op de rollen van de

    pers pasten.

    Dan komen we bij de derde rij gebrandschilder-

    de ramen over het krantenbedrijf. Deze geeft

    een beeld van de redactie. In het midden de re-

    dacteur aan zijn schrijftafel, omringd van de at-

    tributen telefoon, radio-luidspreker, enz.

    van de diensten die het nieuws aanvoeren, ge-

    heel links een verslaggever die een sportwed-

    strijd verslaat; geheel rechts een fotograaf die

    een kiek neemt voor de fotopagina. De beide

    kleine tusschenruiten verbeelden den band van

    het blad met zijn lezers; links de ingezonden-

    stukken-schrijver, rechts de vragende liefdadig-

    heid, die zoo vaak met zulk schitterend succes,

    een beroep doet op de Handelsblad-lezers. Het

    Handelsblad wilde in dit gedenkraam toch ook

    laten zien dat het als krant van de gegoede bur-

    gerij wel degelijk oog had voor de noden der

    armen. En dat de lezers in de buidel zouden tas-

    ten. We zien op het raam een vrouw met een

    arm, hongerig kindje. Nog steeds heeft ook

    NRC Handelsblad een lezersfonds voor goede

    doelen, dat rond kerst geld inzamelt.

    Dan komen we aan de onderste rij ramen: Links

    worden de zware rollen papier voor de rotatie-

    pers aangevoerd, daarnaast is [...] de vouwma-

    chine afgebeeld. De Jacobsladder in het midden

    voert de gevouwen nummers der courant naar

    50

    s c h e r p e l e t t e r s

  • 51

    2ho e maak j e e e n k r an t i n g l a s - e n - l ood

    het expeditielokaal waar, zie volgende afbeel-

    ding, de pakken voor de verzending worden ge-

    reed gemaakt. De slotvoorstelling (rechtsonder)

    geeft ons een courantenverkoper, die op straat

    het pas uitgekomen nummer van het Handels -

    blad te koop aanbiedt.

    De klok op de laatste gebrandschilderde ruit

    geeft vier uur aan. De middagkrant is op straat.

    Net zoals NRC Handelsblad nu nog altijd rond

    die tijd te koop is. Wat dat betreft is er niet veel

    veranderd.

    Toen de eerste fusiekrant NRC Handelsblad op

    1 oktober 1970 van de persen rolde, ging het in

    het grasch bedrijf niet echt heel anders toe dan

    in 1928. Natuurlijk, er waren nylonkousen, er

    was televisie, de eerste mens had op de maan ge-

    staan. Maar Jim Karstel, opmaakredacteur van

    NRC Handelsblad vanaf het begin, herinnert

    zich nog dat na de fusie in 1970 de krant nog

    steeds uit lood werd gezet. En de krant zakte

    ook nog steeds: de uit lood gezette paginas

    zakten van de zetterijafdeling naar de afdeling

    waar de drukpers stond. Nog steeds spreken

    Nederlandse journalisten van de zaktijd van

    de krant, als de paginas naar de drukkerij moe-

    ten.

    Toch was het zetten uit lood op zijn retour. In de

    jaren zeventig werd lood gaandeweg vervangen

    door fotozetsel; in plaats van met lappen tekst

    van lood te slepen, waren graci bezig stroken

    papier waarop de teksten fotograsch gezet wa-

    ren, te plakken tot een pagina. Die pagina werd

    weer gefotografeerd, en als geheel verstuurd

    naar de drukkerij, waar er een haarscherpe af-

    druk op een dunne drukplaat werd gemaakt,

    die op de rotatiepers paste. In die overgangstijd,

    herinnert Karstel zich, kwamen er op de krant

    steeds minder zetters, en werden ook nog wel

    paginas van NRC Handelsblad bij een loonzet-

    terij gezet. Van die uit lood gezette paginas

    werd dan een scherpe proefdruk getrokken,

    die werd gefotografeerd en als fotozetsel ge-

    bruikt.

    Maar ook dat fotozetsel-proced verdween uit-

    eindelijk, door de digitalisering. Tegenwoordig

    typt een journalist zijn stuk op de computer, de

    vormgever past dat stuk in zijn computer in een

    krantenpagina, en met n druk op de knop

    gaat het verschillende kanten op: het wordt on-

    line gepubliceerd op internet, het gaat via appli-

    caties naar e-readers en smartphones zoals de

    iPhone of een iPad.

    En het gaat ook naar de drukkerij of in het ge-

    val van NRC Handelsblad naar verschillende

    drukkerijen. De letters en afbeeldingen worden

    door de computer rechtstreeks op een buigzame

    plaat gezet die op de rotatiepers gaat. En dan

    kan de pers draaien en wordt de papieren krant

    gedrukt.De moderne versie van Kamerlingh

    Onnes glas-in-loodraam mist dus de ramen

    met zetters en opmakers die met lood in de weer

    zijn de taferelen die Gutenberg en Coster nog

    zouden herkennen.

    Wat ook verdwenen is dankzij de digitalisering:

    de buizenpost. In zijn eerder aangehaalde boek

    herinnert Jan Blokker zich nog de op het

    gedenk raam afgebeelde buizenpost in het ge-

    bouw van het Algemeen Handelsblad, waar hij

    werkte in 1954. De hoofdportier van het ge-

    bouw, geniformeerd, beheerde de centrale

    van die Han delsblad-buizenpost. Jarenlang,

    schrijft Blokker, circuleerde op de redactie de

    anekdote dat in 1922 een door hoofdredacteur

    Jan Kalff geschreven commentaar (god mag we-

    ten waarover: de vlootwet? ons gezantschap bij

    het Vaticaan? de partij van Hadjememaar?) in

    een buis moet zijn vastgelopen, waardoor die

    avond het hoofdartikel in de krant ontbrak.

    Maar in 1936 viel de oude koker mt het artikel

    van veertien jaar geleden alsnog uit het niets op

    de verdeeltafel ter zetterij, het stuk werd vol-

    gens de regels van de routine onmiddellijk ge-

    zet (Spoed! Zetterij!! zal Kalff ook ongetwij-

    feld op zijn kopijvelletjes hebben geschreven),

    en stond nog dezelfde avond in de krant.

    Niemand heeft ooit iets gemerkt.

  • ZATERDAGS BIJVOEGSEL

    Achtergronden met wrijetters

    Keuze uit voorpaginas van het Zaterdags Bijvoegsel van 1970 tot 2010. Vanaf de

    derde dag van zijn bestaan, zaterdag 3 oktober, verschijnt bij NRC Handelsblad het

    Zaterdags Bijvoegsel, met achtergronden bij het nieuws. Z heet het ook wel, en ont-

    werper Karst Zwart maakte het eerste Z-logo, dat later aangepast werd. Omdat de

    NRC-drukkerij niet veel lettervariatie biedt, gebruiken de vormgevers wrijetters

    voor koppen. Er wordt ingenieus met illustraties en steunkleuren gewerkt om de

    zwart-wit krant kleur te geven (1977-1980).

    Als de revolutie in Iran uitbreekt in 1979, en er nauwelijks informatie is, lossen

    correspondent Wout Woltz en vormgever Henry Cannon dat op met een selectie van

    Iraanse spotprenten. Cannon ontwerpt een nieuwe basis lay-out voor het Zaterdags

    Bijvoegsel, niet langer Z, in 1985, omdat de chef Adriaan van Dis Z geen goede naam

    vindt. 1988: de eerste volledige kleurenillustratie in Z. Fotos afdrukken gaat steeds

    beter: aan de jaarlijkse foto-reportageopdracht Document Nederland, die de krant

    samen het Rijksmuseum Amsterdam organiseert, wijdt het Zaterdags Bijvoegsel

    een heel nummer.

    Vanaf 2008 wordt het Zaterdags Bijvoegsel op tabloidformaat gecombineerd met

    de lifestyle-bijlage Leven &cetera tot Zaterdag &cetera. In 2009 gaat het Zaterdags

    Bijvoegsel op in het zaterdagse fullcolourmagazine NRC Weekblad.

    52

  • 70

  • 3Een kleine revolutie in Lux et Libertas

    71

    Tot in de hoogste kringen is er over onderhan-

    deld, bij de fusie in 1970. Het Lux et Libertas-

    logo, het vignet van het Algemeen Handelsblad,

    waarin de verlichtingsidealen van licht en vrij-

    heid verbonden werden met de symbolen van

    voor spoedige handel over zee. De hoofdredactie

    van het Handelsblad wilde dat dit embleem ook

    in de titelregel van de nieuwe fusiekrant NRC

    Handelsblad werd opgenomen.

    Het heeft maar een haar gescheeld of dit in -

    spirerende plaatje was aan de vernieuwing ten

    prooi gevallen, schreef H.J.A. Hoand, destijds

    als lid van de Handelsblad-hoofdredactie be-

    trokken bij de fusie, in 2003 over die periode.

    Het embleem overleefde de fusie. Hoand: Het

    is toen wel een beetje gemoderniseerd, maar

    bleef in wezen onaangetast. Dit logo mag van

    geluk spreken. Laten we het goed bewaren.

    Goed beschouwd is het Lux et Libertas-logo het

    oudste beeldelement van NRC Handelsblad. Op

    zaturdag den 22 maart 1828 prijkte het voor

    het eerst in de titel op de voorpagina van het

    Algemeen Handelsblad. Dat was drie maanden

    na de oprichting van de krant; het vignet nam de

    plaats in van een scheidingsornamentje uit de

    zetkast, dat tot die tijd de krantentitel van de be-

    richten had gescheiden. Wie het logo met motto

    heeft ontworpen is niet bekend, maar het lijkt

    speciaal gemaakt voor de nieuwe krant uit 1828.

    Veel kranten in steden waren, net als de Neder -

    landse Staatscourant, organen die meer of min-

    der aan de overheid verbonden waren, en ze

    hadden meestal een wapen in de titel: de Am -

    sterdamsche Courant voerde het stadswapen

    van Amsterdam, de Staatscourant het wapen

    van Nederland. Het gaf de krant een ofcieel

    aanzien, en het zei iets over het karakter van de

    krant. Een krant die zichzelf respecteert heeft

    een logo dus het Algemeen Handelsblad ver-

    schafte zichzelf ook een logo.

    Voor een krant die in de eerste plaats als onaf-

    hankelijke informatiebron voor zakenlieden

    was opgezet, om de handel te bevorderen, en die

    voorpaginas vol schreef met lijsten van scheep-

    vaartberichten over zeilschepen, was een op

    handel en scheepvaart gericht vignet logisch.

    Vandaar dat in het hart van het logo een schip

    met wind in de zeilen staat, een galjoen, het type

    schip dat Nederland in de Gouden Eeuw rijk-

    dom bracht. Daaromheen staan zeevaart- en

    handelsattributen. Zoals rechts de drietand,

    sym bool voor de Romeinse zeegod Neptunus.

    Links de gevleugelde staf en een deel van de ge-

    vleugelde helm van de Romeinse god van de

    handel en winst, Mercurius. Dergelijke symbo-

    liek was in vignetten gebruikelijk sinds de

    Renaissance. Mercurius is nog steeds het sym-

    bool van de Amsterdamse Koopmansbeurs, de

    kraamkamer van het Algemeen Handelsblad.

    Het geheel van symbolen van handel en wel-

    vaart wordt geschraagd door het motto Lux et

    Libertas, licht en vrijheid. Alsof de krantenop-

    richters zeggen willen: licht en vrijheid zijn het

    fundament onder de welvaart. De krant plaatst

    zich met dit motto duidelijk in de liberale tradi-

    tie van de Verlichting: door kennis en informa-

    tie te verspreiden, het licht van de rede te laten

    schijnen, bevorder je vrijheid. Op basis van be-

    trouwbare informatie kan een individu zelf zijn

    eigen handel en wandel bepalen. Door waarlijk

    voor te lichten, licht te verspreiden, beschavend

    te werken, en de vaan der vrijheid hoog te

    houden wilde hoofdredacteur J. Kalff het Lux

    et Libertas-ideaal van zijn krant waarmaken, zei

    hij tijdens het 100-jarig jubi leum van zijn krant.

    Het libertas in het motto verwijst ook naar de

  • Geheel boven: het Lux et Libertas-logo zoals dat in1970 voorop NRC Handelsblad stond. Gebaseerdop het vignet van het Handelsblad uit 1828.Daaronder een aangepaste versie uit de jarenzeventig. Geheel onder: het door Gerrit Noordzij gemoder -niseerde Lux et Libertas-logo dat NRC Handelsbladsinds 2001 gebruikt. Mercurius gevleugelde helm isin zijn geheel zichtbaar, het Oranje vaandel isverwijderd.

    s c h e r p e l e t t e r s

    72

    ongebondenheid van de krant: het Handelsblad

    was een van de eerste Nederlandse kranten die

    niet verbonden waren aan een zuil, een partij of

    geloofsrichting.

    Het logo stond jarenlang op het Handelsblad,

    verdween een tijd, maar na de 100ste jaargang in

    1929 werd het in ere hersteld op de voorpagina.

    Het Algemeen Handelsblad was toen allang veel

    meer dan een serviceblad voor zakenlui; het was

    een algemene nieuwskrant voor een breed pu-

    bliek. Maar men was trots op de liberale traditie.

    Zeilschepen voor de vrachtvaart had je niet

    meer, maar het liberale motto Lux et Libertas,

    dat gold nog altijd. En dat geldt nog steeds, zo-

    als elke dag op de voorpagina van de opvolger

    NRC Handelsblad uitgedragen wordt.

    Toch is al die symboliek van het Lux et Libertas-

    logo voor moderne, hedendaagse lezers niet al-

    tijd even duidelijk. De redactie krijgt er wel eens

    brieven over.

    Zo schreef in 2001 een zevenjarig meisje uit

    Oudkerk, Valentina Tth, een uitgebreide brief

    aan de Kinderpagina van NRC Handelsblad. Ze

    wilde weten wat het plaatje voor op de krant

    betekende. Ze had er een tekening bij gemaakt,

    ze had het Lux et Libertas-logo met allerlei kleu-

    ren bedekt. Over elke kleur heb ik een vraag,

    schreef ze.

    Dit waren haar vragen:

    oranje (vraag 1): Is het schip van Amsterdam of

    van Rotterdam? Hoe heet het? Hoe oud is het?

    bruin (vraag 2): Waarom is er een ketting op?

    rood-wit-blauw (vraag 3): Waarom is er een

    vlag en welke kleuren heeft die, gewoon rood,

    wit blauw?

    geel (vraag 4): Waarom is er een trommel of is

    dat iets anders?

    zalmroze (vraag 5): Waarom is er die dokters-

    staf, wat doet die, zit er bovenop een elfje of een

    vogel? Waarom zitten er slangen op?

    donkerblauw (vraag 6): Waarom is er dat

    puntending. Mama zegt dat dat een drietand is,

    waar is dat voor?

  • e en k l e i n e r e vo l u t i e i n l u x e t l i b e r t a s 3

    73

    rood/blauw (vraag 7): Waarom staat er lux et

    libertas? Waarom staat dat niet in het Neder -

    lands? Mama zegt dat libertas vrijheid is en lux

    is licht.

    blauwgroen (vraag 8): Wat doet het bloemetje

    onderaan?

    rozepaars (vraag 9): Wat is het blok of is het

    een doos?

    Donkergroen (vraag 10): Wat zijn de strepen of

    is dat een trap?

    lichtpaars (vraag 11): Wat is dat muziek -

    instrument of is het iets anders?

    alle kleuren (vraag 12): Wat is deze sliert?

    rood (vraag 13): Is dit een eend of een hoedje

    met een vleugel, mama zegt dat het hoedje is

    van Mercurius en dat dat een verhaaltjesgod is

    van de handel voor mensen die verkopen leuk

    vinden, of geld verdienen.

    donkerrood (vraag 14): Wat doet het Sint-

    Maarten lantaarntje? Of is het iets anders?

    Als lid van de kunstredactie, waar de Kinder -

    pagina onder viel, heb ik toen onder meer dit ge-

    antwoord op de vragen.

    Het zal wel een Amsterdams zeilschip zijn (ant-

    woord 1) dat op het plaatje staat, want het stond

    voor het eerst op de Amsterdamse krant het

    Algemeen Handelsblad van 1828. Je ziet alle-

    maal zaken die met zeevaart en handel te maken

    hebben: een scheepsroer, geen muziekinstru-

    ment (11), een scheepsketting (2), een scheeps-

    touw (12), een kist met lading (9), en een ton met

    scheepslading (antwoord 4 en 10). De vlag is

    Nederlands (3). Ook zie je een wimpel die achter

    de ton is gezakt, geen lampion (14). Verder zie je

    een drietand (6), dat is een wapen waarmee je vis

    Een zevenjarig meisje kleurde in 2001 het Lux etLibertas-logo van NRC Handelsblad in, stuurde

    het naar de krant en vroeg wat al die verschillendgekleurde onderdelen betekenden.

  • s c h e r p e l e t t e r s

    74

    kunt spietsen en waar de oude Romeinse god

    van de zee Neptunus altijd mee afgebeeld

    wordt. Zoals de zee met voorwerpen aangege-

    ven wordt, zo zijn er ook dingen waarmee de

    handel aangeduid wordt, en dat is de hoed (met

    vleugeltjes) en de staf (een soort toverstaf met

    slangen en vleugeltjes) van de Romeinse god

    van de handel, beschermer van zakenlui, Mer -

    cu rius (5 en 13). Mercurius kon zich heel snel ver-

    plaatsen, en snel nieuws overbrengen, daarom

    wordt hij altijd afgebeeld met vleugels aan zijn

    sandalen, op zijn hoed en aan zijn staf, al eeu-

    wenlang. Onder het plaatje zit een soort versie-

    ring, als draagbalk, met een bloemetje (8).

    De oprichters van de krant vonden dat ieder

    mens zelf moet kunnen bepalen wat hij ergens

    van vindt. Ieder mens moet zijn eigen licht over

    de zaken kunnen laten schijnen. Maar dan moet

    je wel weten hoe het zit. Anders tast je in het

    duister. Je hebt betrouwbare informatie nodig,

    dat kan je zien als licht. Je moet vrij zijn te zeg-

    gen en te denken wat je wilt. Om te laten zien

    dat ze bij de krant die twee dingen, het licht

    en de vrijheid, belangrijk vinden, is voor op

    de krant Lux et Libertas gezet, als een soort wa-

    penspreuk. Dat betekent licht en vrijheid, in het

    Latijn. Die taal gebruiken mensen vaak als ze

    iets deftig willen zeggen (antwoord op vraag 7).

    Deze vragen van een kind maakten duidelijk

    dat sommige zaken op het Lux et Libertas-logo

    niet allemaal duidelijk herkenbaar meer waren.

    Omdat de nieuwe letter Lexicon in 2001 werd in-

    gevoerd, om de krant een helderder typogra-

    sch karakter te geven, besloot de toenmalige

    chef vormgeving, Stephan Saaltink, dat ook het

    logo gemoderniseerd moest worden. Hij vroeg

    de bekende grasche ontwerper Gerrit Noord -

    zij het logo onder handen te nemen.

    Het Franse aanhalingsteken de guillemet dat ont -werpbureau Thonik in 2010 tot beeldmerk van NRC Handelsblad-uitgaven koos. Het is een lees -teken uit Bram de Does letterontwerp de Lexicon.

  • e en k l e i n e r e vo l u t i e i n l u x e t l i b e r t a s 3

    75

    Tegelijk met de introductie van de nieuwe kran-

    tenletter Lexicon verscheen daarom op 23 juli

    2001 het nieuwe Lux et Libertas-logo op de voor-

    pagina.

    Noordzij hertekende het mercantiel-nautische

    krantenlogo niet alleen, hij veranderde ook een

    paar dingen, om de helderheid van het vignet te

    vergroten. Zo pakte hij de helm van Mercurius

    aan: dat was niet langer een weggezakte vlek

    met een vleugel (Is dit een eend?), maar hij liet

    de complete helm boven het geheel zweven. Het

    motto van de krant Lux et Libertas zette hij in

    krachtiger letters, duidelijker leesbaar neer. Hij

    wiedde in de bloemrijke draagbalk onder het

    embleem. De ton met scheepslading rechts en

    de scheepskist met drietand tekende hij duide-

    lijker. En hij veranderde nog iets. Noordzij liet

    het vaandel weg, dat oorspronkelijk rechts over

    de ton hing en al enigszins weggemoffeld was.

    Dat hing er wat druilerig bij, was zijn com-

    mentaar. Hij had gelijk.

    Vreemd genoeg is die kleine revolutie door de

    nauwgezette en kritische lezers van NRC Han -

    delsblad niet opgemerkt. Want symbolisch was

    deze grasch volkomen te verdedigen ingreep

    van enorme betekenis. Het vaandel dat verwij-

    derd is uit het embleem van NRC Han dels blad is

    zo goed als zeker het Oranje vaandel geweest. In

    1828, toen het Algemeen Handels blad werd op-

    gericht, was Willem I aan de macht, de eerste

    Koning der Nederlanden, als een soevereine

    Oranje vorst. Allicht werden de Oranjes met een

    vaandel in het Handelsblad-logo van toen ge -

    eerd. Sinds 2001 is NRC Handelsblad, althans in

    zijn logo, een stuk republikeinser geworden. Er

    heeft geen haan naar gekraaid.

  • BOEKEN

    Fictie en non-ctie komen samen

    Keuze uit de voorpaginas van het Boekenbijvoegsel. Het aan boeken gewijde deel

    van het Cultureel Supplement gaat zich in de jaren tachtig steeds meer op literaire

    ctie richten: CS Literair. In het Zaterdags Bijvoegsel worden daarom in een aparte

    sectie non-ctie boeken besproken. Dat leidt in 1990 tot een aparte bijlage Boeken

    op zaterdag voor non-ctie. Uiteindelijk in 1998 worden de literatuur uit CS en de

    zaterdagse non-ctie bijlage gecombineerd tot de vrijdagse bijlage Boeken voor

    ctie en non-ctie. Beeldmerk in de basislay-out van chef vormgeving Stephan

    Saaltink voor deze boekenbijlage is een valk, de volgende vogel in het dierenalfabet

    na de uil, die als te voor de hand liggend wordt afgewezen. De valk verdwijnt na een

    paar jaar bij een restyling.

    In november 2007 gaat Boeken net als de andere bijlagen van NRC Handelsblad van

    broadsheet over naar tabloid. Waar de tabloiduitgave van het Cultureel Supplement

    een volledige beeldcover heeft, onderscheidt Boeken zich, ook in de speciale zomer-

    uitgaves, zoals het voorbeeld uit 2010, met een voor pagina waarop meteen een

    artikel te lezen is.

    76

  • 88

  • 4De naakte krantenletter zonder kraalrand

    89

    Zonder dat er iets aan de letter veranderd was,

    regende het midden jaren negentig ineens

    klachten bij NRC Handelsblad over de leesbaar-

    heid van de krant. De letter was niet kleiner ge-

    maakt, het was hetzelfde type letter, de Times,

    die al tientallen jaren voldeed. En nu ineens

    klachten van lezers: hij was niet scherp genoeg

    meer. Te grijs. Niet dik genoeg. Vooral onder een

    lamp was de krant niet meer te lezen. Honder -

    den brieven kreeg de hoofdredactie. Dit was

    meer dan zomaar een golfje van de vaste zeuren-

    de ingezondenbrievenschrijvers.

    De hoofdredactie besloot tot een noodmaat -

    regel. De letter werd een tikje groter gemaakt.

    Daardoor kon er weliswaar minder informatie

    op een pagina, maar wat heb je eraan als je be-

    langwekkende stukken wilt publiceren en nie-

    mand kan het lezen. Met de grotere, en dus dik-

    kere letter was de krant voorlopig weer leesbaar.

    Maar er was een wezenlijk probleem, dat was

    wel duidelijk. Wat was er aan de hand?

    NRC Handelsblad was zeer tevreden met de

    krantenletter Times. Een gedistingeerde, zake-

    lijke letter, met een internationale, serieuze uit-

    straling precies zoals de krant wilde.

    Het probleem was dat de graci van NRC Han -

    delsblad, en niet alleen van die krant, steeds be-

    ter konden drukken. Ze slaagden er steeds beter

    in de letter, zoals die ooit door de ontwerper ge-

    tekend was, op het krantenpapier te krijgen.

    Dat kwam in de eerste plaats doordat het kran-

    tendrukproced van hoogdruk naar vlakdruk

    was overgegaan. Niet langer werden letters als

    stempeltjes op paginas gedrukt; ze werden nu

    van een vlakke plaat overgezet op het papier.

    Bovendien was de krant midden jaren negentig

    overgegaan van fotozetsel op computerzetsel en

    computervormgeving (de zogenoemde elektro-

    nische paginavormgeving). De computer teken-

    de voortaan precies de letters op de drukplaat. Je

    kon niet meer door een plaat wat korter of lan-

    ger te belichten de letters wat dikker of dunner

    maken.

    En daar zat het probleem.Want de krantenletter

    Times stamt uit 1932. Hij is ontworpen door

    Stanley Morison, grasch adviseur van The

    Times in Londen. Hij ergerde zich aan de on-

    scherpe letters en het typograsche rommeltje

    dat zijn krant was. Toen hij zijn letter ontwierp,

    werd de krant nog op hoogdrukrotatiepersen

    gedrukt. Wanneer een loden letter als een stem-

    peltje op papier wordt gedrukt, vloeit er altijd

    wat inkt onder de randen van de letterstempel

    uit: de zogenoemde kraalrand. Daardoor lijkt

    hij wat dikker. Om een loden letter de goede,

    leesbare dikte te geven, moet je de letterlijnen

    dus iets dunner ontwerpen. Anders lopen de

    open ruimtes in letters als e of a dicht, en dan

    heb je een regel vol vlekken.

    Door de opeenvolging van verbeterde technie-

    ken in de loop der jaren kregen NRC Handels -

    bladlezers in de jaren negentig voor het eerst de

    naakte krantenletter Times te zien, zoals die

    ontworpen is: te schraal. Het krantenletteront-

    werp uit de tijd van hoogdruk voldeed niet

    meer.

    Een krant verandert het lettertype niet graag.

    Lezers houden doorgaans niet van grote veran-

    deringen, en de letter hoort tot het meestal on-

    opgemerkte meubilair dat de sfeer van de krant

    mede bepaalt, schreef hoofdredacteur Folkert

    Jensma in 2001 over dit probleem.

    Nu deed ditzelfde proces zich voor bij andere

    kranten dus ook bij The Times. Daar werd eind

    jaren negentig een nieuwe letter ontwikkeld:

    dikker, zwarter, beter leesbaar. Maar de Britse

  • krant wil die letter, na het fenomenale succes

    van de eerdere Times-letter, exclusief voor zich-

    zelf houden. Gewoon overgaan op de nieuwe

    Times-letter zat er voor NRC Handelsblad dus

    niet in.

    Aanvankelijk probeerden de vormgevers, typo-

    grafen en drukkers van NRC Handelsblad de

    Times nog te redden. Jensma: Er werd aan de

    computers gemorreld, de drukkers stelden de

    persen bij, maar het resultaat bleef onbevredi-

    gend. Na twee jaar sleutelen moest de conclusie

    zijn: de vertrouwde Times is niet geschikt te ma-

    ken voor moderne productietechnieken.

    NRC Handelsblad moest dus op zoek naar een

    nieuwe letter. Veel andere kranten over de hele

    wereld hadden dat inmiddels al gedaan. Zij ko-

    zen opmerkelijk vaak voor letters van Neder -

    landse ontwerpers. Zo gebruiken USA Today, de

    Scotsman, de Stuttgarter Zeitung en Het Parool

    al jaren letters als de Swift en Gulliver, van de

    Nederlandse typograaf Gerard Unger.

    Chef vormgeving van NRC Handelsblad in die

    jaren, Stephan Saaltink, liet ook zijn oog vallen

    op een Nederlandse letterontwerper. Met de

    hoofdredactie koos hij uiteindelijk voor een let-

    ter van Bram de Does: de Lexicon. Die letter is

    speciaal voor nieuwe druktechnieken ontwor-

    pen en koppelt een hoge, duidelijke leesbaar-

    heid aan zuinigheid dat wil zeggen, je kunt

    veel letters, en dus veel informatie, kwijt op een

    pagina. Vandaar dat de letter al gebruikt werd

    voor de Van Dale-woordenboeken.

    Bram de Does (1934), die onder meer typogra-

    sch ontwerper was bij drukkerij Joh. Ensched

    en Zonen, baseerde zich bij zijn ontwerp van de

    Lexicon op zijn studies van letters die de be-

    roemde zestiende-eeuwse Antwerpse meester-

    drukker Christoffel Plantijn gebruikte. Die ge-

    bruikte onder meer de letters Philosophie en

    Gaillarde, die ook als ze klein gedrukt werden

    nog uiterst leesbaar waren en niet dichtklonter-

    den. Niet met inkt, maar ook niet optisch, dus

    ook niet voor het oog.

    Het geheim van de goede leesbaarheid zit hem

    onder meer in de korte stokken (zoals bij b, d en

    h) en staarten (j,g,y), in combinatie met een

    grote x-hoogte: de hoogte van de stok- en staart-

    loze letter, zoals de x, de o, of de n. Daardoor

    wordt een letter ruimer, opener en toegankelij-

    ker, zei De Does, die ik interviewde toen NRC

    Handelsblad overging op deze nieuwe letter:

    23 juli 2001.

    90

    s c h e r p e l e t t e r s

    Niet zulke scherpe letters: het lettertype Excelsiorwaarmee de berichten uit lood gezet werden in de eerste jaren van NRC Handelsblad na de fusie in 1970.

    De klassieke krantenletter de Times, die NRCHandelsblad jarenlang gebruikte. Bij hoogdrukkrijgt iedere letter een vet inktrandje, de kraalrand,die bij moderne druktechnieken verdwijnt.

  • Het ging hem niet alleen om de letter apart,

    maar ook om het beeld van gezette stukken

    tekst. Letters moeten onderling goed te onder-

    scheiden zijn, ze moeten als het ware pittig ge-

    tekend zijn, maar samen, als woorden, moeten

    ze weer een eenheid vormen, zodat ze moeite-

    loos op te nemen zijn voor het oog. Daarom heb

    ik gezocht naar een harmonisch, rustig beeld

    van het zetsel, zodat je makkelijk de informatie

    tot je neemt.

    Voor rust in het tekstbeeld zorgt De Does onder

    meer door de hoofdletters niet veel groter te

    maken dan de gewone letters, zodat het oog

    geen al te grote horde hoeft te nemen als het

    H.A.F.M.O. van Mierlo leest. Voor rust zorgen

    ook de dunne dwarsstreepjes in de e en de a,

    veelvoorkomende letters in teksten, die anders

    een te sterke, horizontale streperigheid zouden

    geven.

    De Lexicon is breder en dikker dan de Times, die

    De Does wat spichtig vindt. Bij de o is dat goed

    zichtbaar: de Lexicon-o is een stevige ronde dik-

    kerd, de Times-o veel scharminkeliger. De Lex i -

    con is een degelijke, serieuze letter, met een

    zwierig trekje. Vooral in de cursieve en vette let-

    ters is dat te zien, met soms sierlijk ronde staart-

    einden. En in bijvoorbeeld het uitroepteken,

    met een schuine bovenkant. Daarin verraadt de

    ontwerper zijn voorkeur voor de handgeschre-

    ven letters uit de renaissance, waarin druklet-

    ters hun oorsprong vinden.

    Ik heb eerder een letter ontworpen, de Trinit,

    die ik als letter zo harmonisch mogelijk wilde

    maken, met mooie verhoudingen van diktes en

    stoklengtes, zegt De Does. Ik dacht dat je daar-

    mee automatisch leesbare teksten kon maken,

    maar ik ben tot het inzicht gekomen dat dat niet

    zo is. Bij de Lexicon heb ik me in de eerste plaats

    gericht op informatieoverdracht. Ik ben een

    idea list, dus ik denk dat ik met de Lexicon een

    optimaal leesbare letter heb gemaakt.

    De Does ontwikkelde de letter in 1992 samen

    met Matthias Noordzij, van de digitale letter-

    91

    4d e naa k t e k r an t en l e t t e r zond e r k r aa l r and

    ?De Lexicon die NRC Handelsblad sinds 2001gebruikt blijft altijd scherp. Bram de Does ontwierpde letter voor digitale druktechnieken. Boven: het Lexicon vraagteken

  • gieterij de Ensched Font Foundry. Speciaal

    voor NRC Handelsblad tekende De Does de

    Lexi con-kopletters, die iets smaller zijn dan de

    gewone tekstletter.

    Er werd na de introductie van de letter een speci-

    aal e-mailadres geopend, [email protected], waar

    ruim tweehonderd lezers reageerden. Er was

    kritiek. Teksten in de krant, gezet uit de wulp-

    se Lexicon, leden aan een ernstige vervlak-

    king, schreef een geschokte lezer, terwijl die-

    zelfde teksten gezet uit de zakelijke Times,

    met zijn lekkere scherpe puntjes als gerijpt

    overkwamen. Maar deze lezer vond weinig me-

    destanders. De meeste lezers van NRC Handels -

    blad waren tevreden over de nieuwe letter. Hun

    leeservaring sloot aan bij die van de hoofdredac-

    teur, die uitgelegd had dat de keuze voor de

    Lexicon, naast de leesbaarheid, ook met het ka-

    rakter van de letter te maken had, die volgens

    hem aansloot bij het serieuze karakter van de

    krant.

    Inmiddels klaagt niemand meer over de Lexi -

    con. Sterker nog, het Amsterdamse ont werp -

    bureau Thonik, dat in 2009 een nieuwe commu-

    nicatie- en reclamecampagne voor nrc Media

    (NRC Handelsblad, nrc.next, nrc.nl) ontwikkel-

    de, gebruikte een door De Does ontworpen lees-

    teken uit de Lexicon als ht symbool voor alle

    uitingen van de krant: de guillemet, het Franse

    hoekige aanhalingsteken . Dat is nu een terug-kerend herkenningssymbool voor uitgaven van

    nrc Media en vervangt ook het Lux et Libertas-

    logo van NRC Handelsblad op de webpaginas

    van de krant op nrc.nl. De guillemet in het

    Nederlands ook wel ganzenvoetje genoemd is

    vernoemd naar een Franse zestiende-eeuwse

    drukker en letterontwerper die dit teken als

    eerste gebruikt zou hebben, Guillaume le B.

    Het achtervoegsel -ette is een verkleinwoordje,

    dus het leesteken heet eigenlijk Willempje.

    Ontwerpers Thomas Widders hoven en Nikki

    Gonnissen van Thonik hebben dit weinig ge-

    bruikte leesteken van de Lexicon als grasch

    92

    s c h e r p e l e t t e r s

    De schreefloze variant van de Ennere

    Het lettertype Ennere (later Elsschot) dat typograafChris Brand speciaal voor NRC Handelsbladontwierp in de jaren negentig, maar dat nooit doorde krant is gebruikt.

  • beeldmerk van hun nrc-campagne gekozen,

    omdat ze het letterontwerp van De Does zo

    mooi vinden, en op die manier aansluiten bij zo-

    wel grasche uitstraling van NRC Handelsblad

    als die van nrc.next. Bij next zijn niet alleen de

    artikelen, maar is ook de krantentitel gezet uit

    de Lexicon.

    Blijft de vraag waarom een krant als NRC Han -

    delsblad niet, net zoals The Times, een eigen

    krantenletter heeft laten ontwerpen. Nog even

    los van de esthetische en typograsche stam-

    menstrijd die daarover op een redactie zou kun-

    nen ontstaan: het is waarschijnlijk te duur.

    Toch was het er in de jaren negentig van de vori-

    ge eeuw bijna van gekomen. Het proces om voor

    NRC Handelsblad een eigen letter te ontwer-

    pen, die de naam Ennere zou krijgen, is toen in

    gang gezet. Dat was mede op initiatief van

    vormgever Henry Cannon, die onder meer de

    lay-outs voor het Zaterdags Bijvoegsel en de

    Wetenschap & Onderwijs-bijlage ontwierp. Ad -

    junct-hoofdredacteur Max van Rooy wilde toen

    graag een kleurenbijlage bij de krant, en vroeg

    verschillende vormgevers van de krant daar-

    voor een basislay-out te maken, onder wie

    Cannon. Die stelde voor dan ook meteen maar

    een eigen krantenletter te ontwerpen, als on -

    derdeel van dat proces. De hoofdredactie was

    nieuws gierig. Cannon vroeg de letterontwerper

    Chris Brand (1921-1998) zon nieuwe krantenlet-

    ter te ontwerpen. Brand was een gerenommeerd

    typograaf en kalligraaf. Hij ontwierp de nog al-

    tijd gebruikte lettering van de krantentitel van

    de Volkskrant in 1965. Hij voltooide in dat jaar

    ook de letter Albertina. Dat werd de eerste letter

    die Stanley Morison (de ontwerper van de letter

    Times) kocht als art director van het internatio-

    naal opererende fotozetsysteembedrijf Mono -

    type. En het werd de huisletter van de Brusselse

    Koninklijke Bibliotheek Albert I.

    Brand was enthousiast over de opdracht om een

    nrc-letter te ontwikkelen en maakte een begin:

    met een hard potlood tekende hij een paar let-

    ters van de Ennere, om een beeld te geven. Het

    opmerkelijke aan de letter was dat Brand er zo-

    wel een variant met schreven als een schreeoze

    variant van ontwierp. Maar uiteindelijk ging

    het feest niet door. Het project kleurenbijlage

    werd afgeblazen, en Brand kreeg een brief dat

    het nrc-letterproject ook niet doorging: te

    duur.

    Zo kreeg NRC Handelsblad geen eigen letter.

    Toch liet het project Brand, die ook docent typo-

    grae aan de Academie Sint Joost in Breda was,

    niet los. Hij bleef eraan werken, omdat hij het

    lettertekenen niet laten kon, en ontwierp met

    potlood vellen vol letters en leestekens. Zo heeft

    hij tot zijn dood in 1998 doorgewerkt aan het

    verder ontwikkelen van de letter, die hij een an-

    dere naam gaf, omdat de nrc er niet mee in zee

    ging. De naam van zijn nieuwe letter werd Els -

    schot, en niet Ennere.

    93

    4d e naa k t e k r an t en l e t t e r zond e r k r aa l r and

  • ECONOMIE

    De groei van het zakelijk nieuws

    Keuze uit voorpaginas van het economiekatern van NRC Handelsblad. In de jaren

    tachtig is er aanvankelijk een economie bijlage die op woensdag verschijnt, het

    Supplement Mens & Bedrijf. Opmerkelijk in de bijlagekop in de basislayout van

    Henry Cannon is het gebruik van het Lux et Libertas-logo van de krant als silhouet,

    waarin het &-teken is vervat. De kopletters zijn wrijetters, en illustraties gecombi-

    neerd met fotos en steunkleuren geven de zwart-wit krant kleur in de jaren tachtig.

    Omdat de bijlage titel Mens & Bedrijf eind jaren tachtig iets te veel de softe geur van

    de jaren zeventig ademt, en de business bijlage zakelijker moet worden, verandert de

    naam in 1989 in Supplement Economie. Als NRC Handelsblad 25 jaar bestaat in 1995

    worden vorm en inhoud aangepakt: de krant krijgt een dagelijks zakenkatern,

    getiteld Economie, als bijlagetitel eerst in de onderkast letter Modern 20, later

    kapitaal in 1998; alsof het een voorpagina van een zakenkrant binnen de krant is,

    compleet met cartoon linksonder.

    In navolging van de letternamen van andere bijlagen van de krant, zoals CS en Z,

    wordt rond 2001 besloten de bijlage Economie om te dopen in de bijlage E, in de

    hoop dat die letter ook sterk merk binnen de krant zal worden. Eerst is de E nog de

    E gezet uit de krantentitelletter, de Modern 20, later wordt het de Lexicon. E wordt

    weer Economie in 2006, met ondermeer als vast beeldonderdeel de rubriek Lux,

    met een zakenkrant zalmroze ondergrond.

    94

  • 104

  • 5Liever een kolibrie op Texel

    105

    De meest ontnuchterende denitie van foto-

    journalistiek die ik ken, komt van een oud-

    hoofdredacteur van The Times, Harold Evans.

    Hij schreef er een boek over met de titel Pictures

    on a Page. Bondiger kun je het amper omschrij-

    ven: fotos op een pagina.

    Hoewel de functie en vorm van fotos in de krant

    sinds de eerste NRC Handelsblad in 1970 enorm

    zijn veranderd, zijn fotos voor de papieren

    krant nog steeds beeldbepalend. De wereld

    wordt er even mee stilgezet. Voor digitale vor-

    men van de krant is inmiddels ook bewegend

    beeld van belang; in die zin zijn we dicht bij de

    kranten uit de tovenaarswereld van Harry

    Potter. Schrijfster Joanne Rowling beschrijft in

    haar Potterboeken magische kranten van papier

    met daarin bewegende fotos, als lmpjes. Op

    krantenpaginas op iPhone en internet is al be-

    wegend beeld te zien. En er zijn proeven gedaan

    met kranten van oprolbaar elektronisch pa-

    pier, waarop ook bewegende fotos vertoond

    kunnen worden. Eigenlijk is Harry Potters ma-

    gische krant al realiteit voor de moderne kran-

    tenmaker en krantenlezer.

    Voor NRC Handelsblad begon de fotojournalis-

    tiek in 1923. Het Algemeen Handelsblad had

    toen, als eerste krant in Nederland, een foto -

    pagina. Daarvoor, in 1916, had die krant ook al

    de primeur van de eerste kleurenadvertentie ge-

    had. En de eerste kleurenillustratie in een Ne -

    der lands dagblad, op 10 augustus in 1877, stond

    ook al in het Algemeen Handelsblad. Maar dat

    was een ingeplakt kleurenplaatje. In ieder geval

    was het Algemeen Handelsblad Nederlands

    meest vooruitstrevende krant op dit gebied van

    vormgeving en fotojournalistiek. Dat stelt com-

    municatiewetenschapper Elsje de Ruijter, die

    een inventarisatie maakte van NRC Handels -

    blad en zijn voorlopers op vormgevingsgebied

    (De vorm en de lezer, 2007). Technisch was het van-

    af 1900 mogelijk om met rotatiepersen fotos in

    kranten af te drukken. De New York Daily had

    in 1880 al de primeur gehad de eerste dagblad -

    foto af te drukken.

    Bij de andere voorloper van NRC Handelsblad,

    de Nieuwe Rotterdamsche Courant, hadden ze

    niet zon haast met al die nieuwerwetse gra-

    sche ontwikkelingen. In 1927 drukte die krant

    de eerste foto af: een portret van koningin

    Emma. Een nieuwsfoto kun je dat nauwelijks

    noemen. Er was ook een zekere weerstand tegen

    fotograe in de krant, meldt De Ruijter, en ze

    citeert Bernadette Kester, die een artikel over

    het ontstaan van fotojournalistiek in Nederland

    schreef: Vooral in liberale kringen werd het be-

    paald niet chique geacht wanneer een krant al te

    opvallend gebruikmaakte van fotos.

    In veel journalistieke kringen, zeker in kringen

    die zich tot de kwaliteitspers rekenen, bestaat

    die koudwatervrees voor foto-illustraties in de

    krant nog steeds. Serieuze Duitse kranten zijn

    nog altijd bijzonder zuinig met fotos.

    Ook NRC Handelsblad-journalisten roepen

    nog wel eens: snij maar wat van de foto als ze

    weer een te lang stuk hebben ingeleverd; ik heb

    het als eindredacteur in ieder geval vaak ge-

    hoord. Daar staat tegenover dat fotografen bij

    de krant me wel eens met ontslag gedreigd heb-

    ben, als hun foto niet paginabreed, maar slechts

    op twee kolom meeging in de krant. nrc-foto-

    graaf Vincent Mentzel zei ooit: Ik moet nog al-

    tijd mijn best doen om mijn fotos erin te krij-

    gen omdat er vaak geen ruimte is. Beeld is de

    sluitpost.

    De strijd tussen woord en beeld is bij een krant

    heviger dan bij een tijdschrift. Vandaar dat de

  • s c h e r p e l e t t e r s

    106

    echt grote fotoreportages, waarin het verhaal in

    de eerste plaats met fotos verteld wordt, vooral

    in tijdschriften verschenen. Inmiddels is er een

    tendens van fotojournalisten om meteen maar

    een boek te maken van hun fotoreportages. Dat

    neemt niet weg dat fotos van groot belang voor

    een krant zijn. Lezers waarderen beeldinforma-

    tie en gebruiken fotos behalve als bron van in-

    formatie ook om te bepalen of ze een stuk zullen

    gaan lezen, is uit onderzoek gebleken.

    Toch is er een enorm verschil tussen de fotos die

    in 1970 in NRC Handelsblad stonden, en de fo-

    tos die veertig jaar later het beeld van de krant

    bepalen. In die eerste decennia werden nieuws-

    fotos alleen in zwart-wit geplaatst: fotos die

    het visuele bewijs van nieuwsfeiten leverden.

    Beelden van een ramp of aardbeving. Een ont-

    moeting van wereldleiders. Vaste prik als prent

    op de voor pagina.

    Maar gaandeweg, eind jaren tachtig, verander-

    de dat. Lezers kregen veel vaker via televisie, la-

    ter via internet, al direct beelden te zien van de

    actualiteit. De krant verloor gaandeweg haar

    functie als brenger van zulke directe nieuws-

    beelden. De fotos in de krant moesten anders

    worden, iets speciaals toevoegen: Vorm en stijl,

    daar kwam het voortaan op aan, schreef Arjen

    Ribbens, fotoredacteur van NRC Handelsblad,

    in een artikel over die ontwikkeling. En hij ci-

    teerde de visie van de chef vormgeving van de

    krant in die jaren, Willem van Zoetendaal, over

    wat een goede voorpaginafoto was: Liever een

    kolibrie op Texel dan de laatste foto van de aard-

    beving in Helmond. Vandaar dat NRC Han -

    Zendfoto van persbureau Reuters, met bijgeplaktbijschrift: Afrikaanse leiders bijeen in Abuja,Nigeria, bij de Organisatie van Afrikaanse Eenheidmet president Babangida op 3 juni 1991.

  • l i e v e r e e n ko l i b r i e o p t e x e l 5

    107

    dels blad op 19 januari 1989 prominent een foto

    van nrc-fotograaf Leo van Velzen op de voor -

    pagina plaatste van de Rus sische clown Popov,

    die, geschminkt, treurig naar zijn dikke buik

    kijkt. Dat zou tien of vijftien jaar eerder niet ge-

    beurd zijn.

    Ook fotos van kunstwerken en sportevenemen-

    ten vonden vaker hun weg naar de voorpagina.

    Jan Paul van der Wijk, chef vormgeving en beeld

    van de krant sinds 2001: Foto-illustratie was al-

    tijd al een heel belangrijk element in onze bijla-

    gen, zoals het Zaterdags Bijvoegsel en het Cul -

    tureel Supplement. Daar ging het veel meer om

    bijzondere fotograe en sfeer, dan om nieuws-

    registratie. In feite is die kunstzinniger benade-

    ring van foto-illustratie, die we bij NRC Han -

    dels blad altijd al in de bijlagen hadden, naar vo-

    ren in de nieuwskrant gegaan.

    Van der Wijk wijst op nog een ander gevolg van

    de veranderende functie van fotograe in de

    krant: de opkomst van de infographic, of infor-

    matie-illustratie, zoals een Nederlandse om-

    schrijving luidt. Daarin wordt met een tekening

    of reeks tekeningen een (nieuws)gebeurtenis of

    een ingewikkeld proces uitgebeeld. Het raakte

    in zwang bij Amerikaanse bladen als Time en

    de krant USA Today, en vormgever Kees Enden -

    burg begon er midden jaren tachtig in het sup-

    plement Mens en Bedrijf mee te experimente-

    ren. Tegenwoordig heeft NRC Handelsblad een

    studio waar dagelijks infographics voor de

    krant gemaakt worden.

    De krant heeft ook meer kleur gekregen in de af-

    gelopen jaren. Vincent Mentzel won in 1973 de

    prijs voor de beste nieuwsfoto van Nederland

    met een prachtige zwart-witfoto van minister-

    president Joop den Uyl, die omhoogkijkt tij-

    dens een debat. En Leo van Velzens voorpagina-

    foto van de clown Popov in 1989 was ook nog

    zwart-wit. Maar in dat jaar verscheen dan toch

    de eerste kleurenfoto in NRC Handelsblad: een

    foto van een zeehondje dat slachtoffer was van

    Koos Breukel fotografeerde schrijver Jan Wolkersvoor het maandblad M van NRC in 2007, naastRembrandts schilderij van een oude man. Het werdhet laatste portret van Wolkers voor zijn dood.

  • s c h e r p e l e t t e r s

    108

    de lekkende olietanker Exxon Valdez. Lezers

    stuurden boze brieven: fotos in de krant in

    kleur afdrukken, dat gaf toch geen pas. Sinds

    2007 worden evengoed alle fotos in NRC Han -

    delsblad in kleur gedrukt (tenzij het een zwart-

    witfoto is, uiteraard).

    Nieuwe technieken hebben de kwaliteit van de

    fotos in de krant dramatisch verbeterd.Om te

    beginnen is door de digitalisering de kwaliteit

    van de fotos die bij de redactie aangeleverd wor-

    den, enorm verbeterd. Tot eind jaren tachtig

    werden nieuwsfotos verzonden via tele foon -

    lijnen. Op de redactie stonden enorme appara-

    ten om door persbureaus verzonden fotos te

    ontvangen, later ook wel fotofaxen genoemd,

    die aan de lopende band zwart-wit nieuwsfotos

    uitspuwden. Dat waren niet de allerscherpste

    fotos; soms waren het voornamelijk grijze vlek-

    ken en af en toe liepen er zwarte strepen over het

    beeld vanwege storingen. Het loonde in die ja-

    ren om eigen fotografen naar het buitenland op

    nieuwsreportage te sturen, zegt Van der Wijk,

    die kwamen met prachtige reportagefotos te-

    rug, die scherp waren, beter dan wat de persbu-

    reaus leverden.

    Het werk op de fotoredactie veranderde begin

    jaren negentig door de digitalisering, herinnert

    chef van de fotoredactie Nicole Robbers zich:

    Voortaan meldde de fotoredacteur zich aan bij

    Het Geheimzinnige Scherm om vervolgens een

    stortvloed van digitale beelden over zich heen te

    krijgen en de stapels fotos op het bureau wer-

    den kleiner.

    Net als de donkere kamer, waar persfotografen

    Reikhalzend publiek bij de voetbalwedstrijd AjaxFeyenoord op 2 november 1969, gefotografeerdvoor de Nieuwe Rotterdamse Courant door Vincent Mentzel.

  • l i e v e r e e n ko l i b r i e o p t e x e l 5

    109

    nog snel hun fotos afdrukten, is de foto als ob-

    ject, als afdruk op papier, eigenlijk van de kran-

    tenredactie verdwenen. Bij uitzondering duikt

    er soms nog zwart-witfoto op uit het archief, zo

    een die aan de achterkant vaak vol staat met zet-

    aanwijzingen, bijschriftinformatie en stempels

    van de maker.

    Ook de verandering in druktechniek heeft het

    beeld van de krant veranderd. Aanvankelijk, in

    de tijd van hoogdruk, moesten van fotos clichs

    gemaakt worden, een soort stempels van me-

    taal, later kunststof, met puntjes in verschillen-

    de dichtheden om de grijs- en zwartwaarden

    aan te geven: raster werd dat puntjespatroon ge-

    noemd. Een grof gerasterde zwart-witafdruk

    van een foto staat nog altijd symbool voor een

    ouderwetse nieuwsfoto in de krant. Met de hui-

    dige computergestuurde vlakdruk zie je van dat

    raster amper nog iets; de techniek is zo verjnd

    dat de rasterpunten voor het blote oog vrijwel

    helemaal wegvallen. Alleen als de vormen voor

    de kleuren (die apart gedrukt worden) niet goed

    op elkaar passen, dus als er iets mis gaat, dan valt

    het drukproces op.

    NRC Handelsblad gebruikt veel fotos van inter-

    nationale persbureaus, maar werkt ook met een

    vaste kern eigen fotografen zoals Roel Rozen -

    burg, Leo van Velzen, Rien Zilvold en vele ande-

    ren, en heeft een uitgebreide fotoredactie die

    dagelijks de digitale stroom fotos schift. De

    krant verleent samen met het Rijksmuseum in

    Amsterdam sinds 1997 jaarlijks een grote do -

    cumentaire foto-opdracht aan een fotograaf,

    Docu ment Nederland.

    En voor het kleurenmagazine, nrc Weekblad,

    en vooral van de voorloper daarvan, het maand-

    blad M, werden fotografen op pad gestuurd om

    uitgebreide beeldreportages of portrettenseries

    te maken. Zon blad op glanzend papier, met

    hoogwaardige kleurendruk, is het medium bij

    uitstek voor moderne fotojournalistiek. Het

    gaat dan niet alleen om documentaire fotojour-

    nalistiek, die de dingen laat zien zoals ze zijn.

    Ook kunstzinnige fotoprojecten hebben daarin

    een plek gevonden. Zo is bijvoorbeeld de por-

    tretfoto die Koos Breukel van de oude, breek -

    bare Jan Wolkers maakte een Nederlands icoon

    geworden: het was de laatste portretfoto van

    Wolkers voor zijn overlijden in 2007, op Texel.

    De achterkant van de afdruk van Vincent Mentzelskrantenfoto van AjaxFeyenoordfoto uit 1969. Met stempels en zetaanwijzingen: de foto werd ineen 2 punts-kaderlijn afgedrukt in NRC.

  • WETENSCHAP

    Gedeelde kennis in katernen

    Keuze uit de voorpaginas van de bijlage Wetenschap & Onderwijs. Vormgever

    Henry Cannon heeft verschillende basislay-outs gemaakt voor de wetenschaps -

    bijlage. In de jaren tachtig onderscheidt die zich onder meer door de dubbele stand-

    lijn: twee dunne verticale lijntjes tussen de tekstkolommen. Die lijnen werden niet

    geplakt, zoals de meeste lijnen en het fotozetsel toen, maar voorgedrukt op de vellen

    die de opmaakredacteuren gebruikten. Geplakte dunne lijntjes braken nogal eens,

    of stonden scheef. Met de elektronische paginavormgeving rond 1998 verdwijnt de

    dubbele standlijn. De vormgevers kiezen zorgvuldig ondersteunend beeld bij het

    wetenschappelijk artikel, van wiskundige guren tot weckessen met misvormde

    embryos.

    De bijlage Wetenschap verliest in 2007 de toevoeging & Onderwijs, omdat dat

    gedeelte voortaan in nieuwskrant behandeld wordt. De bijlage over alfa- en bta-

    wetenschappen gaat dan ook op tabloid over, zoals alle bijlagen. Het omslagbeleid

    van de bijlage Wetenschap verschilt van andere bijlagen: er wordt gekozen voor een

    pakkend wetenschappelijk beeld, dat niet verwijst naar een groot verhaal binnenin.

    Het cov