Sanders, Ewoud_De Taal Van Het Jaar

download Sanders, Ewoud_De Taal Van Het Jaar

of 97

  • date post

    23-Jun-2015
  • Category

    Documents

  • view

    235
  • download

    1

Embed Size (px)

description

A dictionary of new words (neologisms) in the dutch language for the year 2003Ewoud Sanders DE TAAL VAN HET JAAR De nieuwe woorden en uitdrukkingen van 2002Demoniseren,Fortuynist, ga toch koken, in de geest van Pim, ikzeg wat ik denk en ik doe wat ik zeg, ergens zin an hebben - de rumoerige opkomst en ondergang van de Lijst Pim Fortuyn leverde in 2 0 0 2 de meeste nieuwe woorden en uitdrukkingen op. Maar er was meer: in Friesland smeerden ze antivandaalpasta af met d

Transcript of Sanders, Ewoud_De Taal Van Het Jaar

4

IK V 6 R S T O M P w u r - M A ^ O A T / C A A V

" N O T E E R IK

. P A N

VOOR2ITTER

PvT

Ewoud Sanders DE TAAL VAN HET JAAR De nieuwe woorden en uitdrukkingen van 2002

Demoniseren,

Fortuynist, ga toch koken, in de geest van Pim, ik

zeg wat ik denk en ik doe wat ik zeg, ergens zin an hebben - de rumoerige opkomst en ondergang van de Lijst Pim Fortuyn leverde in 2 0 0 2 de meeste nieuwe woorden en uitdrukkingen op. Maar er was meer: in Friesland smeerden ze antivandaalpasta af met de vergadernijlpaarden, op brugleuningen tegen baldadige jongeren, Leefbaar Rotterdam rekende en op Schiphol werd het eerste, volautomatische slikkerstoilet genstalleerd ten behoeve van de vele bolitaslikkers. En dan leverde prins Bernhard nog het Bernhardaapje, lanceerde prins Willem-Alexander de uitdrukking dat is ook maar een mening en werden sommige Nederlanders en Vlamingen een beetje Maximoe. Dit boekje vertelt het verhaal achter de ruim 2 5 0 nieuwe woorden en uitdrukkingen van 2 0 0 2 . Een selectie uit De taal van het jaar verscheen in verkorte vorm in NRC Handelsblad. Ewoud Sanders (1958) is taalhistoricus en journalist. Hij is vaste medewerker van onder andere NRC Handelsblad en Onze Taal. Hij heeft verschillende taalboeken op zijn naam staan, waaronder Jemig de pemig! De invloed van Van Kooten en De Bie op het Nederlands, het Eponiemenwoordenboek, het Geoniemenwoordenboek en Voor een dubbeltje op de eerste rang: 1001 spreekwoorden en zegswijzen over Nederlands geld. Dit is de vierde editie van De taal van het jaar.

?< ov OT_ u S: www.pbo.nl NRC Handelsblad: www.nrc.nl

ISBN 9 0 - 4 4 6 - 0 2 2 9 - 2

De taal van het jaar

? w h : U S

Ewoud Sanders

DE T A A L V A N H E T JAARDe nieuwe woorden en uitdrukkingen van 2002

2003 Uitgeverij Prometheus / NRC Handelsblad Amsterdam / Rotterdam

2003 Ewoud Sanders Omslagontwerp Kummer & Herrman, Utrecht Illustraties 'Fokke & Sukke' 2003 Reid, Geleijnse & Van Tol www.pbo.nl ISBN 90 446 0229 2

Inhoud

Woord vooraf 6 Van agekey tot zoefrnat 1 o Literatuur 88 Alfabetisch register 91

Woord vooraf

Dit boekje geeft een overzicht van de nieuwe woorden en uitdrukkingen van het jaar 2002. Volgens sommigen was 2002 politiek gezien een 'rampjaar', volgens anderen viel dat wel mee. Zeker is dat het in taalkundig opzicht een bijzonder jaar was. Dat heeft niet zozeer te maken met de hoeveelheid nieuwe woorden. Net als vorig jaar zijn er ruim tweehonderdvijftig nieuwkomers gesignaleerd (in 138 lemma's of stukjes). Bijzonder voor dit jaar is echter de relatief grote hoeveelheid nieuwe uitdrukkingen. In voorgaande jaren - dit is de vierde editie van De taal van het jaar - waren de nieuwe uitdrukkingen op de vingers van n hand te tellen. Begin 1999 verwierf onder de pet houden opeens nationale bekendheid door het parlementair onderzoek naar de Bijlmerramp. Aan het eind van dat jaar zette koningin Beatrix de uitdrukking de leugen regeert op de kaart, die zij toepaste op de vaderlandse journalistiek. In 2 0 0 0 kwamen we niet verder dan de uitroep toppiejoppie (met dank aan zwemster Inge de Bruijn), en in 2001 maakte George Bush het manhaftige make no mistake ook in het Nederlandse taalgebied gevleugeld. Bovendien maakte Nederland dat jaar door een reclamecampagne van onder meer verkeersveiligheidsorganisatie 3V0 kennis met de bob zijn - een uitdrukking die toen in Vlaanderen al lang ingeburgerd was. Maar goed, dat was het dus. Vijf uitdrukkingen in drie jaar tijd, het is precies n hand vol. Nee, dan het annus horriblis 2002. Dat jaar zag de geboorte en/of verbreiding van maar liefst elf uitdrukkingen en vaste verbindingen. Aangezet door een radioreclame schreven wij het afgelopen kalenderjaar opeens meer dan duizend keer maar nu even niet. Andermaal waren wij dank verschuldigd aan George W., die ons ditmaal trak-

6

teerde op de as van het kwaad - een kwestie die nog wel een vervolg zal krijgen. En ook het koningshuis deed weer een duit in het zakje, want dankzij prins Willem-Alexander is het is (ook) maar een mening gangbaar geworden. Maar de grootste leverancier van nieuwe uitdrukkingen was natuurlijk Pim Fortuyn, gevolgd door de LPF. De spectaculaire opkomst van Fortuyn, zijn tragische dood, de rumoerige opkomst en ondergang van de LPF - dit alles zorgde niet alleen voor veel spektakel, maar ook voor de verbreiding van acht uitdrukkingen, van at your service tot ergens zin an hebben. En dat zijn dan nog alleen de uitdrukkingen, want door Fortuyn en de LPF ontstonden ook nog verscheidene nieuwe woorden, zoals condoleancestem, piteitstem, Fortuynist, Fortuynisme en proejballonnenblazersensemble (een door Youp van 't Hek bedachte bijnaam voor de LPF). Bovendien weet iedereen dankzij Pim Fortuyn opeens wat demoniseren is, een woord dat in de dagbladen nog nooit zo vaak is gebruikt als het afgelopen jaar. Opnamecriteria Hoe verzamel je nieuwe woorden? Daar bestaat nog geen betrouwbare software voor, dus vooralsnog kunnen we niet zonder het ouderwetse handwerk. Dat is: lezen met een pen in de aanslag. Dat heb ik het afgelopen jaar weer gedaan, gesteund door Mare De Coster, Jaap Engelsman, Koos Metselaar, Rob Tempelaars en Geertrui Van Overwalle - waarvoor zeer veel dank. De leeftijd en de frequentie van woorden kun je nagaan door ze na te zien in boeken en in grote digitale tekstbestanden. De voornaamste boeken worden in de literatuurlijst genoemd, de belangrijkste digitale bestanden zijn Factlane (voorheen de Nederlandse Persdatabank), Picarta en internet. In Factlane waren dit jaar de digitale leggers te doorzoeken van het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP), achttien Nederlandse en Vlaamse kranten en twee tijdschriften.''" Picarta is een bibliografisch* Het gaat om het Algemeen Dagblad, Het Belang van Limburg, Cobouw, De Dordtenaar, Elle, Het Financieele Dagblad, De Financieel-Economische Tijd, De Gazet van Antwerpen, het Laatste Nieuws, Het Nieuwsblad, NRC Handelsblad, De Morgen, Het Parool, Quote, De Standaard, het Rotterdams Dagblad, de Rijn en Gouwe, de Staatscourant, Trouw en de Volkskrant.

7

bestand waaraan wekelijks de inhoudsopgaven van ruim twaalfduizend tijdschriften worden toegevoegd. Bij het zoeken op internet heb ik gebruikgemaakt van Google, een zoekmachine die relatief diep de webgeschiedenis in duikt en die ook aangeeft hoe vaak woorden op een pagina voorkomen. Daarnaast heb ik gezocht in http://groups.google.com, een archief met nagenoeg alle Usenet-berichten van de afgelopen twintig jaar. In totaal zijn ruim duizend woorden en vaste verbindingen nagezocht die mij en mijn medeverzamelaars nieuw voorkwamen. Net als bij de drie voorgaande edities van dit boekje viel een flink deel af, omdat ze ouder bleken te zijn. Top-25 Welke debutanten kwamen in 2002 nu in de doorzochte dagbladen en op de Nederlandstalige webpagina's het vaakst voor? En uit welke maatschappelijke domeinen waren ze afkomstig? Eerst de top-25. Het totale aantal vindplaatsen in Factlane, Google en Groupsgoogle staat tussen haakjes. Voor de preciezen onder u: helemaal zuiver zijn die aantallen niet, want sommige krantenstukken staan zowel in Factlane als op internet (waar berichten soms weer op verschillende pagina's terechtkomen), maar inmiddels kun je bij dit soort onderzoekjes onmogelijk meer om internet heen. En het spreekt vanzelf dat een woord dat vroeg in het jaar ten tonele verscheen, alleen al daardoor een groter aantal vermeldingen heeft kunnen scoren dan een laat' woord.1. LPF (10I.I30)

2. raadsgriffier (10.598) 3. demoniseren (9245)

4. at your service (9240) 5. geest van Pim, in de (4796) 6. puinhopen van, de (4732)7. as van het kwaad, (de) (3805)

8. kogelbrief (3665) 9. kut-Marokkanen (2970) 10. Fortuynist (1648) 11. mening, het is (ook) maar een (1341) 12. zin an hebben, ergens (1205) 13. kogel kwam van links, de (1167)

14. Jip-en-Janneketaal (1136) 15. maar nu even niet (1134) 16. verlofknip (780) 17. Yaha-virus (735) 18. ik zeg wat ik denk en ik doe wat ik zeg (686) 19. eurodifusie (649) 20. invasiewet (596)21. MMS (580)

22. ga toch koken (556) 23. nitrofen (531) 24. treiterlijn (451) 25. databundel (309)

8

Niet geheel onverwacht heeft de binnenlandse politiek het in 2002 dus als leverancier van nieuwe woorden gewonnen. In totaal leverden de ontpaarsing, de afrekening met de oude politiek en het gekrakeel in en rond Den Haag 31 nieuwe woorden en uitdrukkingen op. Als je kijkt naar de maatschappelijke domeinen waaruit de nieuwe woorden afkomstig zijn, staat de economie op de tweede plaats, want die leverde 18 nieuwe woorden op, waaronder Enronitis, guldenheimwee en verwokkelen. De misdaadbestrijding zorgde voor 17 nieuwe woorden, waaronder antivandaalpasta, misdaadkaart en winkelcentrumverbod. De gezondheidszorg, ook een onderwerp dat ons sterk bezighoudt, staat met 12 nieuwe woorden op de derde plaats, met onder meer dominotransplantatie, gebruiksbahy en kloonzwangerschap. Verschenen er in 2002 ook opvallend mooie of lelijke woorden? Taalkundigen beweren op goede gronden dat mooie en lelijke woorden objectief gezien niet bestaan - een woord is een woord, meer niet. Toch heb ik een keuze gemaakt. Als lelijkste woord van 2002 geef ik u in overweging: prullenbakkren. Als mooiste: onthanen. Op 5 oktober 2002 zei Jeltje van Nieuwenhoven dat haar partij, de PvdA, moest onthanen. 'Iedereen moet elkaar de ruimte geven.' Daar kun je het - ook buiten de politiek - alleen maar mee eens zijn. Tot slot nog dit: evidente taalfouten in citaten zijn stilzwijgend verbeterd. Dat geldt ook voor de interpunctie. Als altijd houd ik mij aanbevolen voor aanvullingen, correcties en commentaar. Ewoud Sanders 2 januari 2003

9

Van agekey tot zoefmat

agekey Foefje om het jonge rokers moeilijker te maken. Vanaf i januari 2003 mag je alleen nog