Rapport Is de economische crisis voorbij? - Prof. dr. Harald Benink, hoogleraar Banking Finance,...

download Rapport Is de economische crisis voorbij? - Prof. dr. Harald Benink, hoogleraar Banking Finance, Tilburg University, tevens onderzoeksleider Prof. dr. Marcel Das, hoogleraar Econometrie

of 44

  • date post

    18-May-2018
  • Category

    Documents

  • view

    212
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Rapport Is de economische crisis voorbij? - Prof. dr. Harald Benink, hoogleraar Banking Finance,...

  • Is de economische crisis voorbij?Een onderzoek naar de schulden problematiek in NederlandUitgevoerd door Tilburg University bij gelegenheid van het 50-jarig bestaan van BKR

    Rapport

  • Is de economische crisis voorbij? Een onderzoek naar de schuldenproblematiek in Nederland

    Een financieel gezonde wereld

    BKR streeft een financieel gezonde wereld na. Onze missie is een maatschappelijke: we willen

    op objectieve wijze bijdragen aan verantwoorde kredietverstrekking en we willen voorkomen dat

    schulden problemen worden. BKR doet dit zonder winstoogmerk, voor haar zakelijke klanten,

    consumenten en de maatschappij.

    In het Krediet Informatiesysteem van BKR registreren aangesloten organisaties gegevens

    over afgesloten kredieten en over betalingsachterstanden op kredieten. Van hypotheken worden

    alleen de betalingsachterstanden vastgelegd.

    Consumenten kunnen hun eigen gegevens (online) bij BKR inzien. Momenteel beheert BKR de

    kredietgegevens van 8,5 miljoen personen. Ruim 90% daarvan komt zonder problemen hun

    betalingsverplichtingen na.

    Ook beheert BKR, vanuit het beveiligde datacentrum privacygevoelige databases die aangesloten

    organisaties ondersteunen bij het tegengaan van misbruik en (identificatie)fraude in het financi-

    ele verkeer.

    Daarnaast is BKR actief binnen diverse maatschappelijke projecten op het gebied van vroeg-

    signalering en schuldhulpverlening. Zo werken we met het ministerie van SZW, gemeenten en

    private partijen aan Vindplaats-van-schulden, een samenwerkingsverband om in een vroegtijdig

    stadium mensen te bereiken die hulp willen bij het oplossen van problematische schulden.

    Ook via die weg willen we het financieel welzijn van mensen bevorderen.

    Dit jaar vieren we ons 50-jarig bestaan. Een mooi moment om te onderzoeken hoe Nederland

    qua schuldenproblematiek ervoor staat: Is de economische crisis van de afgelopen jaren echt

    voorbij? En wat is de relatie met de schuldenproblematiek?

    Om deze en meer vragen te beantwoorden hebben we Tilburg University opdracht gegeven om

    een diepgaand onderzoek te doen. Enerzijds om de huidige situatie gedegen te analyseren en vast

    te leggen. Anderzijds om samen te kunnen discussiren over de marsroute voor de toekomst.

    Peter van den Bosch

    Bestuurder BKR

    Tiel, november 2015

  • Onderzoeksteam:

    Prof. dr. Harald Benink, hoogleraar Banking & Finance, Tilburg University, tevens onderzoeksleider

    Prof. dr. Marcel Das, hoogleraar Econometrie en Dataverzameling, Tilburg University,

    tevens directeur CentERdata

    Drs. Boukje Cuelenaere, hoofd Survey Onderzoek CentERdata

    Suzan Elshout MSc, onderzoeker CentERdata

    Is de economische crisis voorbij?Een onderzoek naar de schulden problematiek in NederlandUitgevoerd door Tilburg University bij gelegenheid van het 50-jarig bestaan van BKR

    Rapport

  • Is de economische crisis voorbij? Een onderzoek naar de schuldenproblematiek in Nederland

  • Inhoudsopgave

    Inhoudsopgave

    1. Schuldenproblematiek in Nederland 1

    na de banken- en eurocrisis

    1.1 Banken- en eurocrisis vanaf 2007 1

    1.2 Werkloosheid 2

    1.3 Veranderingen op de arbeidsmarkt 2

    1.4 Houdbaarheid van schulden 4

    2. Survey inzake financile situatie, arbeidsmarktpositie 7

    en leengedrag van Nederlandse huishoudens

    2.1 Introductie 7

    2.2 Huidige financile situatie 8

    2.3 Ontwikkeling in arbeidsmarktpositie 11

    2.4 Leningen en schulden 13

    2.5 Financile toekomstverwachtingen 20

    2.6 Samenvatting en conclusies aangaande de survey 27

    3. Een stuwmeer van probleemschulden 31

    3.1 Enkele belangrijke studies 31

    3.2 Interviews 33

    4. Conclusie 35

    5. Bijlage: lijst van genterviewde personen 37

  • Is de economische crisis voorbij? Een onderzoek naar de schuldenproblematiek in Nederland

  • 1

    Schuldenproblematiek in Nederland 1

    1. SCHULDENPROBLEMATIEK IN NEDERLAND NA DE BANKEN- EN EUROCRISIS

    1.1 Banken- en eurocrisis vanaf 2007In de loop van 2007 kwamen de problemen met portefeuilles van Amerikaanse risicovolle

    woninghypotheken, die wereldwijd aan beleggers waren verkocht, geleidelijk naar de oppervlakte.

    Liquiditeit dreigde snel op te geraken doordat banken niet meer aan elkaar wilden lenen.

    Centrale banken schoten te hulp.

    Een jaar later, in september 2008, lieten de Amerikaanse autoriteiten de investeringsbank Lehman

    Brothers failliet gaan. De hieruit voortvloeiende vertrouwenscrisis op de financile markten

    leidde tot een diepe recessie in 2009. In Nederland bedroeg de economische krimp bijna 4%.1

    Na de bankencrisis ontstond er in de eurozone nog een tweede crisis. De bankencrisis had de

    zwakheden blootgelegd van een aantal eurolanden, waaronder Griekenland, Portugal en Ierland,

    maar ook Spanje, Itali en Frankrijk. Deze crisis had eveneens een fors negatieve invloed op de

    economische groei.

    Op dit moment is de economie weer aan het herstellen en langzaam aan het aantrekken. Figuur 1.1

    illustreert het groeipad van de economie vanaf 2008 tot en met de geraamde cijfers voor 2016.

    Figuur 1.1 Economische groei Nederland 2008-2016

    Bron: CPB, Korte Termijn Raming, september 2015

    1 Voor dit hoofdstuk werd onderzoeksondersteuning verleend door Dian van Rooi, studente Economie en Bedrijfs-economie aan Tilburg University.

  • Is de economische crisis voorbij? Een onderzoek naar de schuldenproblematiek in Nederland

    2

    1.2 WerkloosheidOndanks de aantrekkende economie daalt de werkloosheid in Nederland slechts in beperkte

    mate. De toename in werkgelegenheid gaat samen met de toename in het arbeidsaanbod (Figuur

    1.2). Wel is het Nederlandse werkloosheidpercentage relatief laag in Europa, alhoewel onder

    andere Duitsland een lager percentage heeft.

    Figuur 1.2 Werkgelegenheid groeit nauwelijks sneller dan het arbeidsaanbod

    Bron: CPB, Macro Economische Verkenning 2016

    1.3 Veranderingen op de arbeidsmarktNa de banken- en eurocrisis is er eindelijk weer sprake van aantrekkende economische groei.

    Nederland is uit de crisis aan het geraken, alhoewel de zorgen nog zeker niet zijn verdwenen.

    Besteedbare inkomens staan onder druk door stijgende vaste lasten.

    Zorgpunten zijn tevens de hoge werkloosheid en de grote veranderingen op de arbeidsmarkt.

    Structurele factoren, zoals de vergroting van het arbeidsaanbod vanuit China, India en Centraal-

    Europa, globalisering, deregulering en flexibilisering, het internet, nieuwe productietechnieken

    zoals robotisering en 3D printen, betekenen een revolutie op de arbeidsmarkt. Er dreigt boven-

    dien een tweedeling van laagverdieners versus hoogverdieners waarbij er steeds meer een val-

    lende middenklasse dreigt.

    Het voorgaande betekent dat het verdienvermogen van de factor arbeid onder druk staat.

    De recente financile crisis heeft dit proces bespoedigd. Bovendien nemen werkgevers steeds

    minder mensen in vaste dienst. Flexibele arbeid en zzpers zijn enorm in opkomst.

    Zoals blijkt uit Figuur 1.3 was in 2004 het percentage werkenden met een flexibele arbeidsrela-

    tie in Nederland 15%. Inmiddels is dit gestegen tot 22%. Het aantal zelfstandigen (vooral zonder

    personeel) steeg ook verder, waardoor een vaste arbeidsrelatie steeds minder vaak voorkomt.

  • 3

    1

    Figuur 1.3 Personen met betaald werk naar arbeidsrelatie

    Bron: CBS, Dynamiek op de Nederlandse Arbeidsmarkt, de Focus op Flexibilisering, 2015

    Figuur 1.4 laat zien dat de kans op werkloosheid vanuit flexwerk groter is dan die vanuit

    een vaste baan.

    Figuur 1.4 Aandeel personen met flexibele/vaste arbeidsrelatie, na verlies betaald werk, werkloos

    Bron: CBS, Dynamiek op de Nederlandse Arbeidsmarkt, de Focus op Flexibilisering, 2015

  • Is de economische crisis voorbij? Een onderzoek naar de schuldenproblematiek in Nederland

    4

    1.4 Houdbaarheid van schuldenMensen die langdurige werkloosheid ervaren, dan wel werk hebben dat financieel substantieel

    minder wordt beloond, zijn kwetsbaar voor in het verleden opgebouwde schuldposities. Immers,

    deze schulden zijn opgebouwd op basis van inkomensverwachtingen die niet meer reel zijn.

    Bovendien zijn er grote groepen Nederlanders met betalingsachterstanden.

    In 2015 publiceerde het Nibud de studie Hoe huishoudens omgaan met een inkomensdaling.

    Uit deze studie blijkt dat een kwart van de Nederlanders sinds het begin van de crisis een

    inkomens terugval heeft ervaren, waarvan het bij de meesten ging om een inkomensdaling

    tussen de 15 en 30%. De helft van deze groep komt moeilijk rond en is de grip op zijn financin

    kwijt. Door het verlies van grip ontstaan er verschillende vormen van betalingsachterstanden.

    Daarnaast heeft 40% van de mensen die een inkomensterugval hebben ervaren, geen spaargeld

    meer. Hiervoor was dat 25%.

    In opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid voert Panteia sinds enkele

    jaren een onderzoek uit naar betalingsachterstanden. Tabel 1.1 is ontleend aan de Monitor

    Betalingsachterstanden 2014 en geeft per categorie van schuld aan welk percentage van huis-

    houdens de afgelopen 12 maanden op enig moment te maken heeft gehad met een bepaald type

    achterstallige rekening. De cijfers zijn voor de jaren 2008, 2009, 2010, 2011 en 2014.

    Tabel 1.1 Achterstallige rekeningen 2008-2014

    Bron: Monitor Betalingsachterstanden, Panteia, 2014

  • 5

    1