N e u ro co g n itie ve o n tw ikk e lin g e n ad o le sce ... · PDF file30 O n d e rw ijsIn...

Click here to load reader

  • date post

    19-May-2018
  • Category

    Documents

  • view

    214
  • download

    2

Embed Size (px)

Transcript of N e u ro co g n itie ve o n tw ikk e lin g e n ad o le sce ... · PDF file30 O n d e rw ijsIn...

  • 30 OnderwijsInnovatie maart 2007

    Door cognitief neurowetenschappelijk onderzoek is de kennis over leren sterktoegenomen. Gesteld wordt dat hersen- en cognitieve wetenschap tezamenmet onderwijswetenschap en onderwijspraktijk dienen te komen tot de ge-wenste onderwijsinnovatie. Dit artikel gaat in op een aantal neuropsychologi-sche aspecten van leren in de adolescentie die voor innovaties in het onder-wijsdomein van belang kunnen zijn.

    Filteren

    In de evolutie heeft zich een groot aantal cognitieve processenontwikkeld die nodig zijn om de binnenkomende zintuigelijkeen emotionele informatie efficint te filteren en al dan niet die-per te verwerken en op te slaan voor later. Op deze manierwordt ervoor gezorgd dat bepaalde prikkels niet worden opge-slagen en andere wel. Het ontwikkelende kind past zich aan aande veranderende omgeving. Het brein past zich aan door devorming van verbindingen en door het versterken of verzwak-ken van netwerken van zenuwcellen in het brein. Dit is een pro-ces dat vele jaren kan duren. Uiteindelijk is het brein in staat omde belangrijke informatie te selecteren en onbelangrijke infor-matie buiten te houden. Daartoe moeten de hersenen ook lerenkiezen:Wat is belangrijk en wat niet?, en welke prioriteit moetik stellen?.Ook moeten de hersenen leren om weerstand te bieden aan be-paalde prikkels en om impulsieve handelingen te onderdruk-ken. Immers, soms zijn prikkels z dwingend aanwezig dat hetbrein niet in staat is om een verantwoorde keuze te maken. Ineen rumoerige klas is het voor een kind moeilijk zich te concen-treren. Ook is het heel lastig om langer dan een bepaalde perio-de de aandacht vol te houden. Afleiding, distractie, oftewel aan-dachtsprocessen, maar ook werkgeheugen, planning en anderecognitieve processen zijn van groot belang hierin. En datzelfdegeldt voor impulsremming; het vermogen om een directe reac-tie op een prikkel te onderdrukken en uit meerdere gedragsal-ternatieven de beste te nemen.Pas in de laatste jaren is het vermoeden bevestigd dat bepaaldeonderdelen van de voorste hersendelen zich pas goed gaanontwikkelen in de late adolescentie (vermoedelijk na het zes-tiende jaar). Daarbij geldt dat jongens nog wat later zijn uitge-rijpt dan meisjes en dat er individuele variabiliteit bestaat in die

    Het Centre for Educational Research and Innovation (CERI) vande OESO is in 1999 gestart met een project Learning Sciencesand the brain en gaf in 2002 een overzicht van wetenschappe-lijke kennis die in dit verband relevant kan zijn. In de vervol-grapportage (CERI, maart 2007) en in het rapport Brain Lessonsvan de Nederlandse commissie Hersenen & Leren (Jolles et al2006) worden inzichten besproken die potentie hebben vooronderwijsinnovatie. Zij geven een nadere onderbouwing voorde te maken agenda voor de toekomst.De opvatting dat de mens beschouwd dient te worden als eenadaptief, informatieverwerkend systeem is het heersende modelgeworden in de cognitieve en neurowetenschap en heeft eengrote verklarende waarde. Met adaptief wordt bedoeld aanpas-send aan een zich veranderende omgeving.Informatieverwer-king is een term die verwijst naar het opnemen van informatievia de zintuigen, de selectie van zintuigelijke prikkels die moetenworden vastgelegd en het oproepen van eerder in het brein op-geslagen informatie.In het geval van scholieren in het voortgezet onderwijs bestaatde schoolomgeving uit alle informatie die afkomstig is van do-cent, ouders en vrienden. Ook bestaat ze uit de leerstof, boekenen elektronische media waarmee deze wordt gepresenteerd, ende geluiden en visuele signalen van de computer die het hande-len van het kind benvloeden. Een groot deel van deze informa-tie heeft niet alleen cognitieve inhoud, maar is ook emotioneelof motivationeel gekleurd: de geringschattende blik van een docent, de verliefde ogen van het meisje van de overkant, deboze stem van de ouder die het kind maant aan zn huiswerk tegaan.Al deze informatie moet door de zintuigen worden verwerkt endoor het brein worden beoordeeld in termen van hoe belangrijkis dit voor me? en dien ik mijn gedrag aan te passen?.

    Neurocognitieve ontwikkelingen adolescentie: enkele implicaties voor het onderwijs

    Jelle JollesReacties op dit artikel :j.jolles@np.unimaas.nl

  • 31OnderwijsInnovatie maart 2007

    ontwikkeling. Het gaat om de planning- en controlefuncties inhet Engels executive functions die een individu in staat stellenom een handeling te verrichten op grond van een plan, en omdaarin prioriteiten te stellen op grond van zintuigelijke informa-tie, van sociale en emotionele consequenties, en van reeds aan-wezige ervaringskennis. Processen in het werkgeheugen en aan-dachtsfuncties zijn essentieel evenals de controle over emotiesen motivaties. Het gaat, samengevat, om de volgende functies: Planning en programmering van het eigen gedrag,

    cognitieve controle Probleemoplossend gedrag Zelfgenitieerd zoeken Inhibitieprocessen, impulsremming, filtering Cognitieve flexibiliteit en het wisselen van concept Zelfevaluatie in relatie tot gestelde doelen Evaluatie van het eigen gedrag in relatie tot sociale normen Social monitoring, evaluatie van intenties en beleving

    van anderen Keuzen maken op grond van sociale, emotionele en

    rationele criteria

    Deze functies zijn toe te schrijven aan een adequate ontwikke-ling van de voorste hersendelen. Het is van groot belang om teherkennen dat deze ontwikkeling niet autonoom verloopt; hetis de omgeving die bepalend is voor de efficintie van het keu-zeproces, voor de doelmatigheid van de impulsremming envoor de snelheid waarmee wordt gepland en prioriteiten wor-den gesteld. De hersenen ontwikkelen zich in reactie op de om-geving. De school, de opvoeding door de ouders, de omgeving,de vrienden en de interactie en communicatie daarmee bepa-len allemaal efficintie van de uitgroei van de in het bouwplanvoorgestelde hersenbedrading.

    Adolescentie en monitoring

    Bij een adequaat ontwikkelen van de stuurfuncties in de adoles-centie ontwikkelt zich de hoger cognitieve controle over gedragdie nodig is voor verantwoorde gedragsplanning en organisa-tie, voor keuzegedrag, voor de zelfevaluatie en voor de beslis-sing hoe het gedrag aan te passen aan de eisen van de omge-ving. De adolescent is eigenlijk wel zon beetje klaar met de pri-maire vaardigheden en functies die te maken hebben met bij-voorbeeld visuele of auditieve informatieverwerking. Deze zijnuitontwikkeld.Wat zich nu gaat ontwikkelen is de integratie vanfuncties die al zijn verworven. Die integratie impliceert medeeen meer bewuste en zelfregulerende informatieverwerking.Dat betekent dat het belang van bepaalde vaardigheden moetworden gevalueerd in termen van emotionele en sociale

    aspecten en de toekomst. Dus bijvoorbeeld:Wat vind mijnvriendin ervan? Wat wil mijn vader nu eigenlijk?Heb ik volgendjaar nog wat aan dit schoolvak?. Sociale normen gaan in dezeperiode belangrijk worden, evenals het vinden van een positiebinnen een sociale groep en het beoordelen van lange termijnconsequenties.Onderzoekers concludeerden dat risicogedrag bij adolescentensterk bepaald werd door de sociale cognities en in het bijzonderdoor het oordeel dat de adolescent meent te krijgen van devriendengroep (peer group). En juist in die periode, tussen hetvijftiende en twintigste jaar, ontwikkelen zich de vaardighedenom weerstand te bieden tegen sociale druk, om een eigenstan-dige positie in te kunnen nemen. Opmerkelijk is natuurlijk dat ditnet een periode is waarin veel adolescenten menen dat ze al ge-heel volwassen zijn en adequaat en zelfstandig kunnen oordelen.De werkelijkheid is dat ze kunnen beslissen, hetgeen iets anders isdan het maken van een oordeel of keuze waarin op verantwoordewijze alle mogelijke consequenties worden overwogen.Deze stelling indien bevestigd heeft potentieel een immensmaatschappelijk belang in verband met het kiezen voor later(kan de adolescent dat wel?), in verband met gebruik van drugs,alcohol en keuze voor risicovol gedrag (heeft de adolescentwerkelijk zicht op de lange termijn consequenties?), deelnameaan verkiezingen (kan de adolescent voldoende overwogenoordelen?) en individuele variabiliteit hierin (welke didactischeen omgevingsvariabelen bevorderen het hier beschreven pro-ces?). Dit onderwerp zal in de komende jaren bron van verdie-pend onderzoek dienen te worden.

    Implicaties voor de onderwijspraktijk

    Adolescenten kiezen impulsiever dan volwassenen die meerweloverwogen te werk gaan met een duidelijk plan.Volwassen-en betrekken meer factoren bij hun overwegingen, houden re-kening met de wensen en emoties van anderen, prioriteren, enevalueren. Aan plannen en keuzes maken wordt in het voortge-zet onderwijs een grote rol toegekend. Natuurlijk is de adoles-cent is in staat om beslissingen te nemen. Maar dit zijn beslissin-gen en keuzen op een relatief laag complexiteitsniveau. Een be-slissing om huiswerk te maken of te gamen; een beslissing omop judo te gaan of op voetbal, dat kunnen kinderen. Het is ech-ter gegeven bovenstaande wetenschappelijke informatie eenmisvatting om te menen dat een autonome hersenontwikke-ling het kind in staat stelt om prioriteiten te stellen, om de voorsen tegens af te wegen, om de emotionele connotaties te door-schouwen, om een afweging te maken tussen de dwingendeopdracht van de leerkracht en de sociale cognities rond groeps-druk en impliciete verwachtingen die leeftijdsgenoten hebben

  • 32 OnderwijsInnovatie maart 2007

    van het gedrag. Dus tot relatief simpele keuzen is de adolescentin staat. Maar keuzes maken op een hoger niveau betekent reke-ning houden met je eigen capaciteiten, met de consequentiesvoor de lange termijn en met de wensen of emoties van ande-ren. Een tienjarig kind kan lange termijn doelen niet overzien enkiest alleen voor de korte termijn; een veertienjarige begint datnet te leren. Het is de omgeving, dus de ouder en de docent, diehet kind een lee