Masterscriptie Anouk Leeuwerink

download Masterscriptie Anouk Leeuwerink

of 32

  • date post

    05-Nov-2015
  • Category

    Documents

  • view

    215
  • download

    0

Embed Size (px)

description

mekdona

Transcript of Masterscriptie Anouk Leeuwerink

  • Terugnaardebasis

    Hedendaagstheaterineenfilosofischecontext

    MasterscriptieTheatreStudiesAnoukLeeuwerink

    (0406287)

    Begeleider:ChielKattenbeltTweedelezer:SigridMerx

    UniversiteitUtrecht,juni2010

  • TerugnaardebasisHedendaagstheaterineenfilosofischecontext

    1

    Deinhoudvanmijnschilderijeniswatdetoeschouwerbeleeftenvoelt

    terwijlhijonderheteffectisvandekleurenvormcombinaties

    vanhetschilderij

    WassilyKandinsky

  • TerugnaardebasisHedendaagstheaterineenfilosofischecontext

    2

    InhoudInleiding 3Hoofdstuk1.BoukjeSchweigmankeertterugnaardeessentie 5

    1.1Tussen 51.2Performatievekenmerkenvanhedendaagsepostdramatischevoorstellingen 71.3Dehistorischeavantgardealsinspiratiebron 9

    Hoofdstuk2.Denadrukopeenrelatieveonafhankelijkheidvandetheatraletekens 122.1Hetgebeurteniskarakterindekunsten 122.2Concreettheater 13

    Hoofdstuk3.Denadrukopdeeigenmaterialiteit 163.1Exemplificatie 163.2Hetwezenvanhetkunstwerk 18

    Hoofdstuk4.Deintensiveringvanperceptie 194.1Deperformativiteitvandetheatraleinteractie 194.2Devoorstellingalsonmiddellijkeesthetischeervaring 214.3Dezelfreflexievetoeschouwer 22

    Hoofdstuk5.Nieuweinzichtenenvragen 265.1Concluderend:Detoeschouweralsbetekenistoekennendsubject 265.2Opzoeknaareenpassendebenaming 275.3Vooruitblik 28

    Bibliografie 29Literatuur 29Bronvermeldingafbeeldingen 30Creditsvoorstelling 31

  • TerugnaardebasisHedendaagstheaterineenfilosofischecontext

    3

    InleidingDetheatermakervanvandaagenmorgen lijktzichdoorgeenenkeleconventiemeertelatenbeperken.Detheatralemogelijkhedenzijneindeloosenwordendoorelkemakeropgeheel eigenwijze ingezet.Wekennende repertoirestukken vanhetNationaal Toneel,waarinacteurs, licht,geluid,ruimte,tijdenmediawordeningezetomdeillusievaneendramatischewereldtecreren.OokzienwehetwerkvanmakersalsBoukjeSchweigmanenLottevandenBerg,diehetverhaaldatzewillenvertellenopbouwenaandehandvaneen reeks handelingen of situaties die samen de voorstelling bepalen. Zij zetten hunspelers in als een menselijk lichaam zonder vastgestelde rol of waarvan de identiteittijdensdevoorstelling telkensopnieuwbepaaldwordt. Zij schuiven lichtengeluidnaarvorenombetekenis tecrerenof latenhunvoorstelling indebuitenluchtplaatsvinden,waarbijzeinhetongewisselatenwattotdegensceneerdewereldbehoortenwattotdewerkelijkheid.

    Ondanks het enorme scala aan mogelijkheden bezitten hedendaagsevoorstellingen echter wel degelijk bepalende overeenkomsten. Het is gebruikelijkgeworden om deze uiteenlopende theatervormen te benoemen als postdramatischtheater,eentermdieliteratuurentheaterwetenschapperHansThiesLehmannin1999onderdeaandachtheeftgebracht(Lehmann1999).Kenmerkendvoorelkehedendaagsepostdramatische voorstelling is namelijk dat er iets tot stand wordt gebracht. Elkevoorstelling, of deze nu als dramatisch of als postdramatisch beschouwd kan worden,brengt iets teweeg dat nieuw is. Dit kunnenwe nog kernachtiger verwoorden door testellen dat elke postdramatische voorstelling gevormd wordt door eengebeurteniskarakter.Deze term isafkomstigvan filosoofMartinHeidegger,dieer indeeerstehelftvandevorigeeeuwmeeaanweesdateenkunstwerkeenwereldcreertdienieuwisendienietherleidkanwordentoteeneerdergegeven,onsalbekenderealiteit(Baumeister 1999, 367). Dit gebeurteniskarakter komt naar mijn idee tot uiting in deperformativiteit van de ingezette theatrale tekens en in de performativiteit van detheatraleinteractie.

    Ikneemdestellingindathetgebeurteniskarakterdebasisisvanelkevoorstelling.Hetgebeurteniskarakter is transitorischvanaardenvoltrektzich inhethierennuvoorwiehetaanschouwt.Het isdaarmeeuitermateperformatief. Indeperformativiteit vanhedendaagse voorstellingen zien we bovendien dat de theatrale mogelijkheden zoverworden teruggebracht tot hun grondeigenschappen, dat we kunnen spreken van eenradicalisering van het gebeurteniskarakter.Met radicalisering doel ik op een terugkeernaar de basis, naar de essentie die de voorstelling uitmaakt. In dit onderzoek wil ikinzichtelijkmakendat

    de kern van postdramatisch theater bestaat uit de radicalisering van hetgebeurteniskarakter: een volledige terugkeer naar de basiselementen van hettheater.

    Om deze aanname te verhelderenwil ik de voorstelling Tussendie Schweigman&, hetgezelschap van Boukje Schweigman, van februari tot en met april 2010 speelde,gebruikenalsleidraad.Deanalysevandezevoorstellingverheldert,zoalswezullenzien,

  • TerugnaardebasisHedendaagstheaterineenfilosofischecontext

    4

    namelijkinveelopzichtendestofdieikbehandelenmaaktmijntheoretischeobservatiesinzichtelijk.

    Metditonderzoekwilikvoorzichtigeensynthetiserendmomentvormen.Detijdlijktmijrijpvoorhetsamenbrengenvandeideenvaneenaantaldenkersdiezichdirectof indirect verhouden tot het gebeurteniskarakter in de kunsten. Wetenschappers enfilosofen alsMartin Heidegger, TheodorW. Adorno, Karl Heinz Bohrer,Martin Seel enChielKattenbelthebben,elkophuneigenmanierendeelsopelkaarvoortbordurend,hetgebeurteniskarakterinde(metnamemodernebeeldende)kunstbehandeldoferindirectopgezinspeeld.OokhetwerkvandeAmerikaansefilosoofNelsonGoodmanwil ikerbijbetrekken, vanwege zijn aandacht voor kunstvormen die niets afbeelden ofrepresenteren.Hijbiedteeninstrumentariumwaarmeeweonstotdeontwikkelingeninhedendaags theater kunnen verhouden.Hoewel al deze denkers zich in hunwerk langniet allemaal hebben gericht op theater, zijn ze zeer waardevol voor een filosofischeverdiepingvandeontwikkelingeninhettheaterveld.Helaas isditbelangnaarmijn ideenognietvoldoendeerkend. In de theaterwetenschap is daarentegen wel veel geschreven over hedendaags(postdramatisch)theater,maarhierin lijk ikgeenhelderesamenhangtekunnenvinden.Erzijnverscheideneinteressanteobservatiesgedaan,waarhetboekvanLehmannereenvan is.Dezeobservatieshebbenhetmogelijkgemaaktdeontwikkelingen inhettheateronderwoorden tebrengen,erover indiscussie tegaanenmeteenvernieuwdeblikdetheaterzaal te betreden. Toch lijkt het me nodig om het discours uit te breiden dooraandacht te besteden aanwat deze voorstellingen constitueert en verbindt. Ikwilmeteenindelingineendrietaloverkoepelendeeigenschappenaantonendatderadicaliseringvan het gebeurteniskarakter allesbepalend is voor hedendaagse voorstellingen. Dedriedeling bestaat uit de nadruk op een relatieve onafhankelijkheid van de theatraletekens,denadrukopdeeigenmaterialiteitendeintensiveringvanperceptie.

    We zien het gebeurteniskarakter in Lehmanns werk al op de achtergronddoorschemeren,maarnergensbenoemdwordendoordathijzichslechtstotobservatiesbeperkt.MetBoukje Schweigmans voorstellingTussen als case studywil ik systematiekaanbrengen inde ideenoverhetpostdramatischtheater,genspireerddoorLehmannswerk. Hij heeft immers als een van de weinigen zo uitvoerig de postdramatischekwaliteitenbenoemd.Wanneerikinhetvervolgdetermhedendaagstheatergebruikdandoelikopdetheatervormendiewealspostdramatischaanduiden.Iksteldusnietdatalhet hedendaags theater postdramatisch is, want de dramatische vorm viert nog altijdhoogtij.Meteenfilosofischeverdiepingwil ikaantonendathetessentieel isdatweonsbewust zijn van de radicalisering van het gebeurteniskarakter in hedendaagsevoorstellingen.Hetiserimmersdekernvan.Zonderditbesefzullenwenietveelverderkomendanobservatiesenbenoemingen.

  • TerugnaardebasisHedendaagstheaterineenfilosofischecontext

    5

    Hoofdstuk1.BoukjeSchweigmankeertterugnaardeessentieBoukje Schweigmans laatste voorstelling Tussen is net als haar anderewerk uitermategeschikt om aan te tonen dat hedendaagse voorstellingen de theatralemogelijkhedenradicaliserenendaarmee terugkerennaardebasisvanhet theater.Schweigman iseenmeester in het terugbrengen van verschijnselen tot hun uiterste essentie. In Tussenradicaliseert ze de theatrale kenmerken door ze volledig terug te brengen tot basaleverschijnselen:lichtendonker,geluidenstilte,bewegingenstilstand.Ditleidtertoedatde voorstelling het best omschreven kan worden als een zintuiglijke ervaring. In eenkleine anderhalf uur bespeelt Schweigman met haar gezelschap de zintuigen van hetpubliekopeenintensemanier.Zelaathenhoren,zienenvoelendoortespelenmetlichtengeluid.DetitelTussenbenadruktdemetafysischeruimtewaarindevoorstellingzichafspeelt:tussenzijnennietzijn,tussendonkerenlicht,tussenzienennietzien.MethetgebruikvanlichtendonkerslagbepaaltSchweigmanfdetoeschouwerszienenwtzezien.Zestuurthunblikvolledig.Ervaltnietveeltezien,maarwatertezienis,daarwordtooknaargekeken. DebespelingvandezintuigenbereiktSchweigmanhiernaastookmethaaruiterstsobere en minimale scenografie. Deze bestaat enkel uit de toneelvloer en een zwartachterdoek. De lichamen van de dansers en de inzet van licht en geluid bepalen devormgeving,zijzijnde invullingvandetheatraleruimte.Schweigmanfocustzichophetmaterile, het basale en het concrete, op het lichaam met zijn mogelijkheden enbehoeften en op de (on)mogelijkheden om contact met de Ander te leggen. Detoeschouwer kan niet anders dan zich overgeven aan de esthetische communicatievesituatieenervaartzichzelfenzijnwereldnadrukkelijk.Devoorstellinggaathiermeenietalleenterugnaardebasisvanhet theater,maarooknaarhetwezenvandemens.Hetdoet een aanspraak op de zintuigen van de toeschouwer en brengt een onmiddellijkeervaring teweeg. Dit zal ik in de volgende hoofdstukken verhelderen. Al dezeeigenschappen maken Tussen tot een geschikt voorbeeld van een hedendaagsepostdramatischevoorstellingwaarinhetgebeurteniskarakterwordtgeradicaliseerd.Omdevoorstellingalscasestudytekunnengebruiken lijkthetmenuttigomde lezereersteenbeschrijvingvandevoorstellingtegeven.

    1.1Tussen

    DezintuiglijkeervaringdieSchweigmancreertbegintalvroeg.Zegeefthaarpubliekderuimteomdeovergangvanhetlevenvanalledagnaardedoorhaargecreerdetheatralewereld bewustmee temaken. Ze laat haar toeschouwers via de achteringang van hettoneeldezaalbetreden,waarzijeenvolledigdonkereruimtebetreden(zelfsdegroenenooduitgangsbordjes branden niet). Door de donkerte worden de zintuigen metee