Kruit Kok Landscape architects spatial catalogue forestry and tree cultivation

Click here to load reader

  • date post

    23-Jul-2016
  • Category

    Documents

  • view

    231
  • download

    11

Embed Size (px)

description

 

Transcript of Kruit Kok Landscape architects spatial catalogue forestry and tree cultivation

  • Schetsboek Catalogus Boomteelt in het Groene Woud

    Bomenmanifest 2012

    Marille Kok Landschapsarchitect BNT

  • 2Marille Kok Landschapsarchitect BNT

    Strijp-S SWA 4.005

    Torenallee 45 | 5617 BA Eindhoven

    T 040 2516114 | M: 06 23913030

    E: [email protected]

  • Ooit was op de locatie van het Groene Woud een eindeloos groot woud met eik, es, iep, linde en zwarte els. De ontbossing begon ongeveer in de 6 eeuw na Christus. Het bos maakte hier geleidelijk plaats voor akkers en heide. Waar het het natst was hield bos of moeras lang stand.

    Eeuwenlang was het gebied van het Groene Woud arm aan opgaande bossen en monumenta-le bomen. De schaarse bossen bestonden vooral uit beekdalbossen en lage struiken en hakhout tussen de heidevelden, zo goed te zien op de Krayenhoffkaart van 1789. Opgaande bossen wa-ren zeldzaam. Bomen stonden bij de boerderijen, bij kloosters en kastelen. In dorpen en gehuchten was er altijd een centrale boom.

    Het huidige Groene Woud is zeer boomrijk. In dit schetsboek wordt de rijkdom van bomen in het Groene Woud aangegeven. Boomteelt als eco-nomische factor heeft de huidige ruimtelijke ver-schijningsvorm van het Groene Woud beinvloed. Boomteelt wordt hierbij zo ruim mogelijk opgevat, van teelt van symbolische bomen tot de teelt van laan- en fruitbomen.

    Bomen hadden meerdere functies in het Groene Woud, een economische functie, een symbolische functie en later ook een esthetische en ecologi-sche functie. In de tabel op pagina 8 worden deze functies ontleed en in een historische con-text geplaatst. Voor elke functie wordt door mid-del van een voorbeeld in het Groene Woud en omgeving de rijkdom van de verschillende manie-ren van omgaan met bomen en boomteelt door de eeuwen heen inzichtelijk.

    Het laatste hoofdstuk laat de ideen zien voor de volgende fase van innovatieve boomteelt in het Groene Woud, die de ruimtelijke kwaliteit van het Groene Woud zou kunnen bepalen in de toe-komst.

    Inleiding

    Krayenhoffkaart 1798

    3

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 4

    In het Groene Woud waren boomteelt en bosbouw een onderdeel van elk individueel boerenbedrijf.

    De eerste vermelding van teelt van bomen in 704 te Waalre aan de Dommel.

    De boer was zelfvoorzienend en had de bomen op allerlei manieren nodig in zijn bedrijf.

    Op het erf stond altijd een aantal eiken, als inves-tering voor een nieuwe balk of voor een nieuwe schuur en meubels. Hakhout van eik of wilg werd gebruikt voor het brandhout, maar ook voor ge-reedschappen als pijlen en bogen, bezems en bonenstokken. De bastvezel werd gebruikt voor touw, schoeisel, kleding en visnetten. Takken en bladeren dienen als veevoer en het geriefhout voor palen en vlechtwanden voor schuren en hui-zen. Van de buigbare wilgentenen werden man-den gevlochten en visfuiken.

    Vaak werd het hakhout in overgebleven hoekjes gezet, of langs randen van water.

    Daarnaast werden bomen gebruikt om milde scha-duw en beschutting te geven. Voor boerderijen werden leibomen, vooral linden, maar ook es-doorns en paardenkastanjes geplant om de rieten daken tegen de stormwinden te beschermen en schaduw te werpen in het voorhuis of op de kaas-makerij. Vaak stond een notenboom bij de keuken, omdat deze geacht werd vliegen en andere insec-ten te weren.

    In de middeleeuwen hadden de grondbezitters het voorpootrecht. Om ontbossing van Brabant tegen te gaan had de Hertog aan de eigenaars van aan-grenzende percelen het voorpootrecht verleend. Zij mochten bomen poten op de berm vr hun perceel. Bij iedere kap moest door de poter een belasting, houtschat betaald worden aan de Her-tog van Brabant.

    Specialisatie in de boomteelt begon ongeveer in de late middeleeuwen, gebaseerd op een toe-name van de vraag vanuit de groeiende steden en grootgrondbezitters.

    In het Groene Woud waren het vooral de kloosters die op grotere schaal boomteelt gingen bedrijven. De orde van de Kartuizers hebben vanaf de 15 eeuw de ontginning van het natte gebied de Geel-ders ter hand genomen en introduceerden hier de rabattencultuur om eiken en wilgen te telen, voor o.a. geriefhout. Later specialiseerden individuele boeren zich in boomteelt. In het gebied rond Schijndel was in de middeleeuwen een grote handel in houten vaten en hoepels. Hiervoor werden eiken en wilgen ge-teeld. (Ook werd hop geteeld waardoor het bier-brouwen ook ontstond. Schijndel had 1716 zelfs zeven brouwerijen waren). Op de nattere delen ontstonden uitgebreide grienden met verschillen-de soorten wilg.

    Een belangrijke impuls voor de boomteelt was een verandering in de bestuurlijke verhoudingen na de 80 jarige oorlog. Brabant viel onder het gezag van de Nederlandse Republiek en werd geacht meer belasting op te brengen, onder andere op hout. Om meer inkomsten uit hout te genereren moes-ten de boeren meer hout produceren en oogsten.

    Het pootrecht werd om gezet in een pootplicht. Volgens de Hollanders moesten vooral eik en beuk geteeld worden maar rebellie tegen het Hol-landse gezag en de lokale ongeschiktheid van de bodem leidde er vooral toe dat vooral zwarte po-pulier werd aangeplant in de Meierij. Elk boer had zijn voorkeur voor een kloon en oogstte na zijn believen. Hierdoor is een specifiek coulissenland-schap ontstaan dat gekenmerkt wordt door een grote verscheidenheid aan eigenaren, beplantin-gen en populierensoorten.

    Economische waarde

    Voorpootrecht

  • De introductie van de Canadese Populier in de 18e eeuw verdrong de inheemse zwarte populier.

    De regios waar de belastinginkomsten en het bomenaandeel wel enorm stegen zijn vooral de regios met leemhoudende gronden rondom Oirschot, de Scheeken en Schijndel en rondom Udenhout. Deze grootschalige boomteelt, boeren voegen akkers samen om nog meer populieren in weideplantages te kunnen telen, leiden tot een zeer welvarende klompenindustrie. In Holland kwamen de klompen uit de Meierij en uit de Velu-we. De populierenteelt zorgde voor een stijging van de grondwaarde van maximaal 25%.

    Ook werden alle wegen voorzien van populieren om de opbrengst te vergroten.

    In de 20ste eeuw waren de klompen niet meer no-dig, en werd het hout vooral gebruikt in de lucifer-industrie en en de bouw van treinwagons (fabriek op de Molenheide bij Schijndel).

    De belastingplicht zetten boeren ook aan om op grote schaal hakhout te maken. Bomen werden in de wintertijd of in het vroege voorjaar aan de stamvoet of op een meter hoogte afgehakt. In het Groene Woud kwam hakhout voor van eik, haagbeuk, es, els linde, iep, hazelaar, taxus en wilg, vaak in lijnvormige elementen. Hakhout leverde naast brandhout, veevoeder, geriefhout en gereedschappen op. De hakhoutwallen waren van belang in de agrarische bedrijfsvoering als veekering. Water werd gebufferd door middel van deze wallen. De houtwallen hadden soms ook een defensief karakter bij versterking van de hoeves.

    Vanaf de 15e eeuw werden ook laanbomen ge-kweekt en gexporteerd naar het buitenland. De Hollandse linde (die niet gezaaid kon worden maar geent moest worden) en Hollandse iep wa-ren vermaard. De meeste kwekerijen waren in het westen van het land, onder andere op de terrei-nen van klooster in Rijnsburg in de streek rondom Boskoop. De bomen werden gebruikt ter verfraai-ing van buitenplaatsen. Wie rijk genoeg was kon zich een lindenlaan veroorloven. De Lindeboom bracht niets op en werd aangeplant vanwege haar schoonheid. In Brabant is een van de lanen van kasteel Nemelaer een lindelaan, geplant in de 18e eeuw.

    De laanbomenteelt in Brabant begon omstreeks begin van de 19e eeuw. Door de introductie van de Engelse landschapsstijl werd de vraag naar parkbomen, laanbomen en exoten steeds groter. De middeleeuwse stadswallen werden omge-vormd tot stadsparken, nieuwe buitenplaatsen werden aangelegd, oude landgoederen gemoder-niseerd. Laanbomenteelt concentreerde zich op de hogere esdekken, bijvoorbeeld bij Haaren en St.Oedenrode.

    Vanaf de 17e eeuw werden de grotere doorgaan-de wegen beplant met bomen. De wegen hadden de neiging om uit te waaieren. Door de houtwal-len werd het trac van de wegen vastgelegd in de 17e en 18e eeuw, vooral over de dekzandruggen heen. Napoleon introduceerde in 1810 een soort rijkswegennet, met een uniforme laanbeplanting van eik, zoals de huidige N65. De bomen gaven schaduw aan de Franse legers. Deze lommerrijke lanen waren ook gunstig voor de kwetsbare han-delswaar als groenten en fruit.

    De wegen werden uitgebreid door de koningen Willem I en II. Zij pakten ook het watersysteem op, de oevers van de kanalen werden beplant met zomereiken, Amerikaanse eiken en populieren, met hier en daar onderbeplanting van hazelaar en meidoorn. De beplanting van het Wilhelminaka-naal bijvoorbeeld dateert van 1900 tot 1940.

    Op beperkte schaal werd vanaf de 15e eeuw begonnen met de aanplant van dennenbos voor het kweken van masthout voor de scheepsbouw. Particuliere grondeigenaren maakten gebruik van uitheems zaaigoed. En van de oudste bekende plantages is het Mastbosch bij Breda, aangeplant in 1514.

    Door overbeweiding ontstonden in de heidegebie-den in de 18e en 19e eeuw zandverstuivingen, de import van dennezaad nam een grote vlucht in die periode. Boeren probeerden deze zandverstuivin-gen vast te leggen door de teelt van dennen, de enige soort die op deze droge en arme gronden konden groeien. In de 17e en 18e eeuw werd het hout vooral voor de scheepsbouw gebruikt, later werd dit hout geteeld voor de mijnbouw in de Zuidelijke Nederlanden en de papierindustrie. Eind 19 eeuw werden de woeste gronden op bijna industrile wijze ingeplant met dennenbossen met brandgangen van berken, door ontwikkelings-maatschappijen of rijkere landgoedeigenaren, zoals de heidegebieden van Oisterwijk.

    Men kan met recht zeggen dat de huidige land-schapsstructuren in het Groene Woud in grote lijnen bepaald zijn door de economische drijfveren in het telen van bomen en hout.

    Boom

    teelt in het Groene W

    oud door de eeuwen heen

    5

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 6

    Bomen werden in vroege culturen, de Keltische, Germaanse maar ook de Klassieke Oudheid, om-geven met mythen en sagen.

    In alle culturen was de eik gerelateerd aan de oppergod, Thor of Zeus. De lindeboom was een boom van vruchtbaarheid en liefde, in de Ger-maanse Cultuur gewijd aan Freya. Binnen de katholieke cultuur is de lindeboom gebruikt in de Mariaverering. De oude etagelinde in Oisterwijk is een Marialinde, samenhangend met de oude lindenloofgang, het Marialaantje of trouwlaantje.

    Lindenbomen staan ook vaak in combinatie met een boomkapelletje of een kruisbeeld, waarlangs de jaarlijkse processie trok. De heilige eik bij Oir-schot werd in 1649 op last van de op last van de Staten-Generaal omgehakt, vanwege bijgelovige heiligenverering. De toponiem de heilige eik me-moreert naar de eik met het Mariabeeld, nu is het de plek van een kapel.

    Op de dorpspleinen stond vanaf de vroege Mid-deleeuwen ook vaak een etagelinde, in drie eta-ges gesnoeide linden, de bovenste etage stond symbool voor God, de middelste voor de gees-telijkheid en de onderste voor de wereld. Eta-gelindes waren vaak ook de dansbomen in de gemeenschap. Op de eerste etage zaten dan de muzikanten, eronder danste de jeugd.

    Lindes waren ook vaak gerechtsbomen, bijvoor-beeld de linde in Nuenen en de linde van Sam-beek, die waarschijnlijk ook een galgeboom is geweest. Men werd na de rechtspraak direct ter plaatse terecht gesteld.

    De meditatieve werking van bomen komt goed naar voren in de zogenaamde koorstbomen. Bij een koortsboom (ook wel lapjesboom genoemd) kan men volgens het volksgeloof koorts, of een ziekte in het algemeen, afbinden. Het liedje zak-

    doekje leggen gaat hierover. Koortsbomen, vaak een eik maar soms ook lindes, zijn nu te vinden in Overasselt (eik) , Eersel (linde) en Breda (omge-hakte eik, nu herplant van plataan). Koorstbomen werden vaak gekapt vanwege heidense praktij-ken.

    In de 19e eeuw gaat men met de symbolische waarde van bomen ontwerpen. Er verschijnen al-lerlei bomencirkels met de heilige getallen, de drie eenheid, 12 apostelen etc. Een mooi voorbeeld is de bomencirkel bij Kasteel Heeze bestaande uit 12 eiken. Op landgoed Assisi zijn twee bomencir-kels aanwezig met elk 8 beukenbomen, die waar-schijnlijk een kapel of gebedsruimte vormdem.

    Vanaf de 18e eeuw ontstaat het begrip herden-kingsbomen. Met de komst van de Fransen werden overal bevrijdingsbomen opgericht, bij-voorbeeld de eik in Oisterwijk uit 1795. Toen de Fransen weer vertrokken werden opnieuw bevrij-dingsbomen geplant. Herdenkingsbomen van de geboorte, huwelijken en sterfte van leden van het Koninklijke huis worden Oranjebomen genoemd. In het Groene Woud is een aantal van deze bo-men aanwezig, bijvoorbeeld de Wilhelminaboom in Den Bosch en de Beatrixlinde te Esch, ter herdenking van de 50ste verjaardag van koningin Beatrix.

    Bomen hebben ook een angst aanjagende functie, bijvoorbeeld de heksenboom in Bladel, of de holle eik op Den Hout (bij Oosterhout).

    Bomen met een symbolische waarde geven bete-kenis aan plekken en locaties en geven voedings-bodem aan vele verhalen.

    Symbolische waarde

    Verwijzing Heilige Eik Oirschot

    Kabouterboom Nijmegen

  • Vanaf de 19e eeuw worden bomen gebruikt om ruimtelijke effecten te bereiken, bijvoorbeeld de enscenering van zichten door middel van boom-groepen op het landgoed Zwijnsbergen, na een ontwerp van Zocher.

    Ook werden veel lanen in eik, beuk aangeplant op de landgoederen en buitenplaatsen.

    Het werd de mode om boomboeketten te maken, met meerdere bomen in een plantgat. In de ge-meente Oisterwijk zijn op diverse plaatsen deze boeketten te zien.

    Ecologische waarde Een boom kan extra waardevol zijn voor zijnnatuurlijke omgeving. De boom heeft natuurwaar-de doordat er zeldzame planten of dieren in leven dan wel de boom onderdeel uitmaakt van een ecologische hoofdstructuur.Een boom kan dendrologisch (zeldzaam) van bij-zondere waarde zijn. Dan gaat het om een zeld-zaamheid of variteit of een bijzondere groeivorm.De boom heeft een natuurwaarde

    In de tabel op de volgende paginas wordt duidelijk hoe het belang van de boomteelt is geweest in het Groene woud door de eeuwen heen.

    De boomteelt is thematisch ingedeeld, per thema worden referentiebeelden in het Groene Woud aangegeven, zodat een beeld ontstaat van de ingredienten van de ruimtelijke kwaliteit in het Groene Woud.

    Esthetische waarde B

    oomteelt in het G

    roene Woud door de eeuw

    en heen

    7

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 8

    Bomen als onderdeel van de agrarische bedrijfsvoering

    Bomen als middel van bestaan

    Bomen als productiemiddel voor de industrie

    Bomen als energiebron

    Bomen als mystiek element

    Bomen als sociaal element

    Bomen als esthetisch element

    10.000 BC 3.000 BC 0 1000 14e eeuw

    Eerste boeren met een

    gemengd bedrijf op de

    zandgronden

    Hakhoutcultuur

    Boomteelt bij waalre

    Bomen rondom erf voor beschutting,

    schaduw, veekering, houtproductie en oogst

    Houtwallen als veekering

    16e eeuw

    Houtwallen met

    overlaat

    waterberging

    pootrecht

    Hakhoutbos

    strubbenbosGriendenteelt

    RabattencultuurZwarte populierenteelt

    Grienden, wilgenteelt voor veevoeder, hoepels en manden

    Eikenhakhout voor schors voor de leerlooierijen

    Brandhoutproductie

    Heilige bomen , wodanseiken,

    freyalindes

    Heilige eik

    Marialindes

    Richtinggevende bomen Wegwallen langs driften

    Gerechtsbomen

    Galgebomen

    80 jarige oorlog

    Bomen als ecologisch element

  • 20 ste eeuw 21 ste eeuw19e eeuw17e | 18e eeuw

    pootrecht wordt pootplicht

    Populierenteelt Laanbomenteelt

    Fruitbomenteelt

    Duurzame gentegreerde laanbomenteelt en fruitbomenteelt

    Introductie van Canadese populier:

    populierenteelt voor de klompenindustrie

    Eikenhakhout voor schors voor de leerlooierijen

    Grove dennenbossen voor mijnbouw Populierenteelt voor de luciferindustrie Bomen als bouwsteen voor

    bruggen en bouwwerken

    Biomassaproductie, wilgen, populieren, acacia

    Laanbeplanting langs wegen

    Meditatiebomen

    tTouwlaantje DanslindesBevrijdingsboom (door de Fransen)

    Bevrijdingsboom (van de Fransen) Wilhelminaboom Julianaboom

    Beatrixboom

    Bevrijdingsboom ( na de Tweede Wereldoorlog)

    Amaliaboom

    Landgoederen Buitenplaatsen Parken Tuinen

    Begraafplaatsen

    80 jarige oorlog

    Hierarchie inwegen door middel van laanbeplanting

    Koortsboom

    Persoonlijke herdenkingsboom

    Ontwikkeling van de Ecologische Hoofdstructuur

    9

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 10

    Bomen op het boerenerf

    Geriefbosje

    Linde bij het huis Oostelbeers Boomgaard Knotwilgen voor gereedschappen

  • HakhoutcultuurB

    omen als onderdeel van de agrarische bedrijfsvoering

    Knotwilg bij Breugel Knoteik

    11

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 12

    Vee- en wildwallen

    Dichte veewal Vught

  • Waterbergende houtwallenB

    omen als onderdeel van de agrarische bedrijfsvoering

    Waterbergende houtwal Moergestel

    13

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 14

    Hakhoutbos

    Verstoven hakhoutbos Loonse en Drunense Duinen

    Hakhoutbos Kampina

  • GriendenteeltB

    omen als m

    iddel van bestaan

    Grienden cultuur bij Schijndel

    15

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 16

    Rabattencultuur

    Rabatten in de Geelders

    Rabatten Landgoed Baest

  • Grove dennen teelt B

    omen als m

    iddel van bestaan

    Dennenteelt bij Son

    Brandgang van berken op de Kampina

    17

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 18

    Fruitbomenteelt

  • LaanbomenteeltB

    omen als m

    iddel van bestaan

    Laanbomenteelt bij Oirschot

    19

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 20

    Eikenhakhout voor schors voor de leerlooierijen

    Heren hakten de bomen, de dames en kinderen schilden de eiken

  • PopulierenteeltB

    omen als productiem

    iddel voor de industrie

    Populierenakker op Landgoed Voorburg Vught

    21

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 22

    Wegwallen langs driften

    Middeleeuwse wegwal bij Eersel

  • Laanbeplanting

    Laanbeplanting N65

    Richtinggevende bom

    en

    23

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 24

    Brandhoutproductie

  • Biomassateelt

    Korte omloophout voor de bio ethanol

    Bom

    en als energiebron

    25

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud

    Heilige eik en Marialinde

    Een niet volledige lijst van monumentale bomen met een mystieke betekenis

    Heilige Eik Den Hout

    Marialinde Oisterwijk

    2626

  • Koortsboom

    Heilige Eik Den Hout

    Koorstboom

    Bom

    en als mystiek elem

    ent

    27

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 28

    Gerechtsbomen

    Gerechtsboom HilvarenbeekGerechtsboom Leenderstrijp

  • Bevrijdingsbomen

    Bevrijdingseik Oisterwijk

    Bom

    en als sociaal element

    29

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 30

    Exoten op Landgoed de Wamberg

    Beukenboeket Landgoed de Wamberg Huize Assissie laanbeplanting en solitaire bomen

    Laan Wargahuyze

  • Landgoed- en buitenplaatsbomen

    Bevrijdingseik Oisterwijk

    12 Apostelen kasteel Heeze

    12 Apostelen kasteel Heeze

    Bom

    en als esthetisch element

    31

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 32

    Duurzame boomteelt

    Recreatief medegebruik: wandelen en fietsen

    Excursie ter plaatse

    Schematisch programma van eisen voor een duurzame boomteelt, naar Illustratie van het proces voor een duurzame wijk in Vries, gemeente Tynaarlo, Bron: ROiD & Alles in Beeld

    Recreatief medegebruik: treedressing

  • Impressie gesloten watersysteem van boomteelt op Belverse akkers (ARC studie 2008)

    Berging van water van boomteelt

    Verbeeld idee van natuurzone

    Duurzam

    e boomteelt

    33

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 34

    Duurzame boomteelt

    Boomteelt als entourage voor evenementen

    Boomteelt als entourage voor meditatie en reflectie

    Boomteelt als entourage voor verblijfAkkerkruiden randen rondom percelen

    Kruidenrijke bermen, stikstofmesters tussen de bomen

    Das als kensoort Spuiten met compostthee

    Zonne-energie

  • Impressie duurzaam bedrijf

    Duurzam

    e boomteelt

    35

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 36

    Bomenpretpark

    kenniscentrum | proeftuinen

    evenemententerrein

    avonturenbos | speelbos

    arboretum

    eetbaar bos

    forestfarming boommuseum

    ontvangst

    boom in de kunst

    boombrug

    vakmanschap in bomen

    bomen en economie

  • Ontvangst

    Keuze in tentoonstellingen, educatie, restaurant etc

    In hoog en laag

    Speelbos

    Natuurspeelplaatsen met bomen

    Lichtkunst en bomen

    Bomen in de kunst

    Hedendaagse etageboom

    Boombrug

    Bom

    enpretpark

    37

  • 12 05 Catalogus boomteelt in het Groene Woud 38

    Boomambachten

    Educatie

    Educatie in het bos

    Boomindustrie

    Tentoonstellingen

    Vertelboom

    Bomen in de literatuur

    Gebouwen van houtBlik op bomen

    LITERaTuuR

  • CoLoFoN

    Titel: Schetsboek Catalogus Boomteelt in het Groene Woud Bomenmanifest 2012

    Opdrachtgever: RMB | Provbinice Noord Brabant

    Uitgevoerd door: Marille Kok Landschapsarchitect BNT

    Plaats en datum: Eindhoven, 11 februari 2013

    Ontwerp: Marille Kok

    Auteur: Marille Kok

    Vormgeving: Marille Kok

    Fotos: BHIC, Marille Kok Landschapsarchitect BNT

    Projectnummer: 12 05

    Documentnummer: 12 05 R002

    LITERaTuuR

    H. Baas, B. Groenewoudt, P. Jungerius en H. Renes, Historische wallen in het Nederlandse landschap. De stand van kennis, 2012

    Bomenstichting, Bijzondere bomen in Nederland in 250 verhalen, 2010

    J. Buis, Historia Forestis, Nederlandse bosgeschiedenis, 1985

    P. Jansen en M. van Benthem, Verborgen erfgoed in ons bos, 2006

    Probos, Bosuitbreiding versus ontbossing in Nederland, 2012

    K. Leenders, Het Schijndelse cultuurlandschap. Een detailstudie, 1994

    SRE Milieudienst, Catalogus Cultuurhistorische Inventarisatie Erfgoed-kaart Oirschot, 2011

    Werkgroep Hopoogstfeest Wijbosch/Schijndel, Ambachten in de boomteelt, jaartal onbekend

    K. van Zomeren, Het bomenboek, 2011

    39