ING Economisch Bureau Zeven vette jaren? Economisch Bureau... Na zeven magere jaren nu zeven vette?...

Click here to load reader

  • date post

    14-Jul-2020
  • Category

    Documents

  • view

    2
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of ING Economisch Bureau Zeven vette jaren? Economisch Bureau... Na zeven magere jaren nu zeven vette?...

  • ING Economisch Bureau

    Zeven vette jaren? Denken over de economische uitdagingen voor Nederland

    ING Economisch Bureau / September 2015

  • ING Economisch Bureau Zeven vette jaren? / September 20152

    Na zeven magere jaren nu zeven vette?

    Op de kop af zeven jaar geleden vroeg Lehman Brothers surseance van betaling aan. Zeven magere jaren volgden. De werkloosheid liep op, bestedingen daalden en daar kwam voor ons in Europa nog een eurocrisis bovenop. Over het wel en wee van ‘de economie’ worden flinke bomen opgezet: op radio, televisie en in de krant, maar even zo vaak op verjaardagsfeestjes, aan de stamtafel, of langs het sportveld. Wij vroegen ons af: wat zijn de heersende zorgen over Nederland, en zijn ze terecht? En hoe zit dat met misschien de belangrijkste verwachting: mogen we na de afgelopen zeven magere jaren nu zeven vette jaren verwachten?   Het ING Economisch Bureau wil economie begrijpelijk maken, zodat u met deze kennis slimmere financiële beslissingen kunt nemen. Daarom kiezen we ervoor om de staat van Nederland te beschrijven aan de hand van heldere stellingen. Zorgt vergrijzing dat we als land niets meer te besteden hebben? Moeten we bang zijn dat robotisering leidt tot massawerkloosheid? En hebben we wel de goede mensen om het werk te doen? Deze en nog elf andere stellingen onderzoeken we in dit rapport.   Wat ons betreft is dit pas het begin – de bètaversie. We willen deze probleemanalyse verder aanscherpen en uitbreiden. We doen dat niet alleen, maar met andere partijen uit de maatschappij, denk bijvoorbeeld aan MKB Nederland, FNV Jong, de ANBO en kennis­ instellingen. Zo willen we een aanzet geven tot een nieuwe groeiagenda voor Nederland. De zeven vette jaren liggen namelijk wel in het verschiet, maar we gaan ze niet cadeau krijgen. Nu de zon gaat schijnen is het tijd om het dak verder aan te pakken. En hoe breder we dit dragen, hoe lichter de taak. Dus wie naar aanleiding van dit rapport zijn visie met ons wil delen, nodigen we hierbij dan ook van harte uit om contact met ons op te nemen.   Met vriendelijke groet,   Marieke Blom Hoofdeconoom ING Nederland

    Historisch perspectief De economische groei komt het komende decennium per saldo waarschijnlijk lager uit dan in eerdere decennia. Ook als die gecorrigeerd wordt voor de beperkte bevolkingsgroei. Onderstaand beeld is een zeer indicatieve schatting. We gaan hier uit van drie jaren met een groei van twee procent of meer (2015­ 2017) en daarna een groei die tussen een en twee procent ligt. Dit leidt tot een verwachte groei zo tegen 1,5% per capita per jaar. Slechts twee perioden na de oorlog lieten een dergelijk beeld zien, en dat waren beide perioden met laagconjunctuur.

    0

    1

    2

    3

    4

    2015 2025

    2005 2015

    1995 2005

    1985 1995

    1975 1985

    1965 1975

    1955 1965

    BBP per capita blijft achter bij historische groei Gemiddelde jaargroei per periode, in %

    Bron: CBS, berekeningen ING Economisch Bureau

    schatting

    ?? ?

  • ING Economisch Bureau Zeven vette jaren? / September 20153

    Inhoud

    Korte termijn (‘vraagzijde’)

    Consumptie “We lossen schulden af, dus consumeren we niet” 4 “We geven minder uit voor en door ons huis” 5 “ We vergrijzen, dus hebben we minder te besteden” 6 “We vergrijzen, dus besteden we minder” 7 Consumptie: niet minder, wel anders 8 “We raken onze baan kwijt aan robots” 9

    Export “We zien onze export terugvallen” 10

    Na zeven magere jaren nu zeven vette? 2 Overzicht onderzochte hypothesen 3

    Groeivermogen van de

    Nederlandse economie

    Lange termijn (‘aanbodzijde’)

    Arbeidsaanbod “We hebben niet genoeg handen” 11

    Productiviteit “We hebben niet de goede mensen” 12 “We zijn uitgeleerd” 13 “ We zien geen technologische doorbraken meer” 14 “We investeren te weinig in R&D” 15 “We investeren te weinig in fysiek kapitaal” 16 “We hebben te veel gedwongen zzp’ers” 17 “Het MKB vormt geen groeimotor meer” 18

    Andere uitdagingen: huiswerk 19 Goede jaren verhullen onderliggende uitdaging 20

    Overzicht onderzochte hypothesen

    Verantwoording 21 Met dank aan 21 Colofon 22

  • ING Economisch Bureau Zeven vette jaren? / September 20154

    Meer verplicht aflossen, maar geen hogere netto-lasten Wie voor het eerst een huis koopt en de betaalde hypotheekrente af wil trekken van de belasting, moet vanaf 2013 een hypotheek nemen waarbij wordt afgelost. Eerder kon je nog een aflossingsvrije hypotheek kiezen, waarbij alleen rente werd betaald. Ondanks deze verandering zijn de (netto) hypotheeklasten van een starter nu niet hoger dan het gemiddelde van de afgelopen 25 jaar. In 2005 waren de lasten als percentage van het inkomen lager en in 2000 juist iets hoger. Dit komt vooral door gestegen inkomens en de historisch lage hypotheekrente. Hier ligt wel een risico. Als de rente de komende jaren fors stijgt, kunnen de hypotheeklasten voor starters (en woningbezitters met een variabele hypotheek) alsnog toenemen en dat zou de consumptie remmen. Overigens is het aandeel huishoudens dat jaarlijks voor het eerst een woning koopt relatief klein: minder dan 1%. De groep die door de “aflossingsplicht” wordt geraakt, neemt dus maar langzaam toe. Niet alleen op hypotheken wordt extra afgelost. Op termijn kan voor starters ook meespelen dat ze onder het leenstelstel opgebouwde studieschulden moeten gaan aflossen, maar dat proces bevindt zich nu nog in opbouwfase en zal het komende decennium nog nauwelijks invloed hebben.

    Vrijwillige aflossingen tot dusverre vooral ten koste van spaargeld De afgelopen 2 jaar is er al flink meer vrijwillig extra afgelost op hypotheken. Dit is echter veelal met spaargeld gedaan en had daarom waarschijnlijk weinig direct effect op de consumptie. Het betreft vaak oudere huishoudens, die niet

    “ We lossen schulden af, dus consumeren we niet” Scherpere regels, de lage spaarrente en (vrees voor) restschuld zorgen ervoor dat huiseigenaren meer gaan aflossen. Al dat extra aflossen, gaat dat niet ten koste van de consumptie?

    0

    5

    10

    15

    20

    25

    201520102005200019951990

    Netto hypotheeklasten van startend huishouden* als % van besteedbaar inkomen

    Veronderstelde verhouding annuiteit/aflosvrij

    Lasten in 1 jaar Gemiddelde lasten, gehele looptijd

    Bron: DNB, NVM, CBS, berekeningen ING Economisch Bureau

    0/050/5020/8040/6090/10100/0

    0

    100

    200

    300

    400

    500

    3%2%1%0%

    Hoeveel sparen om in 5 jaar € 30.000 restschuld weg te werken?* euro per maand, bij verschillende huizenprijsstijgingen

    Sparen niet nodig bij

    3% stijging per jaar

    *Veronderstelde spaarrente: 1%. Woningwaarde: 170.000. Hypotheek: 200.000.

    Huizenprijsstijging

    Bron: berekeningen ING Economisch Bureau

    • Extra aflossingen op hypotheken drukken de consumptie de komende jaren licht

    Effect op groeikracht Licht negatief

    onder water stonden, maar voor wie aflossen financieel aantrekkelijk werd door de lage spaarrente.

    Wegsparen en ‘vooruitsparen’ kan wel rem op bestedingen zetten Jonge huiseigenaren die ‘onder water staan’ hebben minder vaak extra afgelost op hun woning. De meesten van hen zullen in hun woning blijven wonen en zien die dan lang­ zaam ‘boven water’ komen. Wie wil verhuizen en onder water staat, zal vaker geld opzij zetten om het gat tussen hypotheek en woningwaarde ‘weg te sparen’. Jonge huishoudens hebben vaker gekocht in steden. De huizenprijzen stijgen daar nu. Dit vermindert het bedrag dat ze maandelijks ‘weg’ moeten sparen en dus de druk op de consumptie. Verder speelt het verplicht inbrengen van eigen geld bij het kopen van een woning een rol. Kopers moeten daarom vooraf sparen. Deze aspirant kopers kunnen daardoor minder consumeren. Het deel eigen geld dat zij moeten sparen neemt de komende jaren bovendien toe. Per saldo drukt het extra aflossen en het verplicht vooruit sparen de consumptie de komende jaren licht.

  • ING Economisch Bureau Zeven vette jaren? / September 20155

    Verkoopaantallen blijven onder pre-crisisniveau, maar lopen wel op Het aantal huishoudens neemt de komende jaren toe, maar het aandeel dat daarvan een huis koopt daalt. Honderd­ duizenden ( jonge) huizenbezitters staan ‘onder water’. Hun hypotheek is hoger dan de waarde van de woning. Manieren om van de onderwaarde af te komen zijn wachten op huizenprijsstijgingen en sparen om extra af te lossen. Beide kosten tijd en intussen wordt er niet verhuisd. Verder moeten koopstarters ieder jaar meer geld meenemen. In 2018 moeten de kosten koper – zo’n 5% van de koopsom ­ volledig zelf worden betaald. Dat bedrag bij elkaar sparen kost vaak jaren tijd. Tot slot drukt ook de vergrijzing op termijn het aantal verhuizingen steeds meer. Ouderen verhuizen namelijk minder vaak. Dit effect van het aantal woningverkopen speelt sterker aan de randen van het land, en neemt toe in de loop van de tijd (Eigen huis verliest glans als investering).

    Impuls voor de consumptie, maar minder dan vroeger We verwachten per saldo dat het aantal woningverkopen de komende jaren verder toeneemt, maar niet terugkomt op het niveau van voor de crisis. Toen kocht jaarlijks 3% van de huishoudens een woning. Voor een indruk van de invloed veronderstellen we dat het transactieaantal terugklimt naar ruim twee procent van alle huishoudens in 2020. Daarna gaat langzamerhand het transactieaantal dale