ING Economisch Bureau Regio’s in 2015...tot bijna 418.000 in 2030. Vanuit de rest van de provincie...

of 46 /46
ING Economisch Bureau Regio’s in 2015 (update juni 2015) Groningen Friesland Drenthe Overijssel Gelderland Utrecht Flevoland Noord-Holland Zuid-Holland Zeeland Noord-Brabant Limburg

Embed Size (px)

Transcript of ING Economisch Bureau Regio’s in 2015...tot bijna 418.000 in 2030. Vanuit de rest van de provincie...

  • ING Economisch Bureau

    Regio’s in 2015 (update juni 2015)

    Groningen

    Friesland

    Drenthe

    Overijssel

    Gelderland

    Utrecht

    Flevoland

    Noord-Holland

    Zuid-Holland

    Zeeland

    Noord-Brabant

    Limburg

  • Regio's in 2015

    Colofon

    EindredactieFerdinand Nijboer

    AuteursHenk van den BrinkThijs GeijerRico LumanFerdinand Nijboer

  • Oost-Groningen

    Kleine economie blijft

    ondermaats presteren De economie van Oost-Groningen groeide in 2014

    met 1,1%. Voor 2015 en 2016 wordt hetzelfde groei-

    percentage verwacht.

    Demografische krimp, hoge werkloosheid, ongun-

    stige sectorstructuur en een geringe startersdyna-

    miek remmen de economische groei.

    Er zijn kansen voor agri-food en webwinkels en

    groeiregio Nedersaksen ligt in de achtertuin.

    Demografische krimp en matige economische groei

    Oost-Groningen speelt met een BBP-aandeel van 0,5% en een

    een economische omvang van € 2,6 miljard een bescheiden

    rol op het nationaal economisch toneel. Die rol wordt boven-

    dien steeds kleiner. Na een krimp in 2012 en 2013 van in

    totaal 3,5%, groeit de economie in 2014 en 2015 minder dan

    het nationale gemiddelde. De belangrijkste oorzaken zijn een

    oververtegenwoordiging van sectoren die niet of nauwelijks

    groeien en een daling van de omvang van de bevolking. Het

    aantal inwoners, dat als sinds 2007 krimpt, valt volgens het

    CBS verder terug van 149.000 nu tot 139.000 in 2040. Vanuit

    de particuliere consumptie – ook al door de relatief hoge

    werkloosheid - en de hiervan afhankelijke sectoren zoals

    detailhandel, horeca en een deel van de dienstverlening

    blijven er weinig impulsen komen voor de economie. Alleen

    webwinkels, die minder locatie gebonden zijn dan fysieke

    winkels, hebben een redelijk groeiperspectief. Dat de detail-

    handel bovengemiddeld aanwezig is in deze regio, komt dan

    ook vooral door internetshops. De in vergelijking met Neder-

    land achterblijvende prestaties komt echter vooral door de

    ondervertegenwoordiging van commerciële en oververte-

    genwoordiging van publieke sectoren: zorg en overheid

    vormen in deze regio 31% van de economie, nationaal is dat

    23%. De industrie is weliswaar sterker vertegenwoordigd

    dan landelijk, maar het betreft vooral de minder exportge-

    richte subsectoren hout- en bouwmaterialen, papier en gra-

    fisch, meubels en machinereparatie. Landbouw en weg-

    transport zijn ook bovengemiddeld aanwezig. Nadelig voor

    de groei is ook dat de zakelijke dienstverlening - een groei-

    sector in 2015 - en de zich sterk ontwikkelende groothandel

    ondervertegenwoordigd zijn.

    Werkloosheid blijft bovengemiddeld hoog

    Oost-Groningen kampt bovendien met een bovengemiddeld

    hoge werkloosheid. Deze heeft weliswaar zijn top bereikt

    (8,1% in 2014) maar zal in 2015 naar verwachting nog ruim

    boven het geraamde Nederlands gemiddelde blijven (6,9%).

    Voor betere kansen op de arbeidsmarkt is betere scholing

    een must. Nu wordt de regio nog gekenmerkt door een in

    vergelijking met Nederland oudere en lager geschoolde

    beroepsbevolking: 29% is lager opgeleid in Oost-Groningen,

    in Nederland is dat 22%.

    Ondernemerslust te laag; kansen voor agri-export

    De ondernemerszin in Oost-Groningen blijft achter bij die in

    geheel Nederland. Het is de uitvoer die ook in deze regio

    voor groei zal moeten zorgen. Vooral de agri-export is kans-

    rijk, want naar zetmeelproducten blijft internationaal veel

    vraag. De belangrijkste kansen voor export, maar ook voor

    werk, liggen in Nedersaksen, een Duitse groeiregio.

    Economische groei in Oost-Groningen

    Economische positie Oost-Groningen in 2015

    Ten opzichte

    van provincie

    Ten opzichte

    van Nederland

    Economische groei Hoger Lager

    Werkloosheid Hoger Vergelijkbaar

    Bron: ING Economisch Bureau

  • Delfzijl en omgeving

    Transport impuls voor

    herstel economie

    Delfzijl en omgeving is na zes jaar krimp in 2014 het

    groeipad ingeslagen. Transport en elektrotechni-

    sche en machine-industrie zijn de aanjagers voor

    groei, de energiesector nog niet.

    Wel blijft in zowel 2015 als 2016 de economische

    groei met 0,6% respectievelijk 0,9% achter bij het

    landelijke gemiddelde.

    De arbeidsmarkt kenmerkt zich door een relatief

    hoge werkloosheid en een oudere, relatief lager ge-

    schoolde beroepsbevolking.

    Vooral transportsector boost voor regionale economie

    Delfzijl en omgeving is qua economische waarde (€ 1,5 mil-

    jard; aandeel 0,3% in het BBP) de kleinste regio van het land.

    Met een 1,8% groei in 2014 was Delfzijl en omgeving voor

    het eerst sinds 2007 uit de rode cijfers. De economie slonk in

    deze periode met 12,5%. In 2014 waren het herstel van de in

    deze regio goed vertegenwoordigde sectoren transport &

    opslag en in mindere mate de elektrotechnische en machine-

    industrie voldoende om de economie te laten groeien. Dit

    herstel overtrof de tegenvallende ontwikkelingen in de ook

    prominent aanwezige sectoren energie en chemie. Energie-

    voorziening heeft een aandeel van 30% in de economie van

    Delfzijl en omgeving en de chemie van 11%. In Nederland is

    het aandeel van deze beide sectoren 2%. Zakelijke en finan-

    ciële dienstverlening zijn juist in veel mindere mate aanwe-

    zig, terwijl dit tezamen met de energievoorziening sectoren

    zijn die hoge toegevoegde waarde genereren.

    De investeringen in de Eneco Bio Golden Raand centrale en

    het nieuwe windmolenpark in Delfzijl, belangrijkste energie-

    bron voor en gefinancierd door Google, dat haar nieuwe

    datacentrum in de naburige Eemshaven vestigt, kunnen op

    middellange termijn impulsen geven aan de regionale eco-

    nomie. Daarnaast kan de (herstel)bouw een opleving tege-

    moet zien vanwege de fondsen die beschikbaar zijn gesteld

    voor het opknappen van huizen die te lijden hebben gehad

    van de aardbevingen. De krimpende bevolking drukt via de

    consumptie de economische groei. De bevolkingsomvang

    daalt al tien jaar en valt de komende jaren verder terug: van

    48.000 nu naar 41.000 in 2040.

    Eén op de twaalf werkloos in 2015

    In 2014 bedroeg de gemiddelde werkloosheid in deze regio

    8,4%. In Delfzijl was deze met 9,1% echter duidelijk hoger

    dan in Loppersum (6,7%), deels ook ten gevolge van het

    forse banenverlies dat Aldel ondervond. Een minpunt voor

    de regio is de in vergelijking met Nederland oudere en veel

    lager geschoolde beroepsbevolking. Mensen die hun baan

    verliezen zijn hier minder goed in staat een overstap te ma-

    ken naar gecreëerde banen in andere sectoren.

    Starters zien kansen in ‘biobased business’

    Er is nog een grote achterstand in ondernemerszin, maar de

    inhaalslag verloopt snel. Vooral landbouw en industrie trek-

    ken meer startende ondernemers. De kruisverbanden tussen

    de goed vertegenwoordigde sectoren energie, chemie en

    landbouw bieden een goede basis voor nieuwe initiatieven in

    ‘biobased business’. De business case van AkzoNobel Delfzijl

    en Suiker Unie om hier biochemicaliën uit bietsuiker te win-

    nen is hiervan een voorbeeld. Kansen voor spin-offs en op

    werk zijn er ook op het gebied van de interneteconomie nu

    KPN in Loppersum een pilot 5G netwerk wil uitrollen.

    Economische groei in Delfzijl en omgeving

    Economische positie Delfzijl en omgeving in 2015

    Ten opzichte

    van provincie

    Ten opzichte

    van Nederland

    Economische groei Hoger Lager

    Werkloosheid Hoger Hoger

    Bron: ING Economisch Bureau

  • Overig Groningen

    Economie krimpt door

    productieplafond gas

    De regio is sterk afhankelijk van de gaswinning.

    Voor 2015 ligt door opgelegde productiebeperkingen

    een krimp van 0,6% in het verschiet.

    Het onderliggende groeiperspectief is echter goed:

    dankzij de groei-as Groningen/Eemshaven neemt

    de bedrijvigheid toe. Er zijn veel starters en grote

    internationale bedrijven die investeren in de regio.

    De gemiddelde werkloosheid daalt van 8,6% in 2014

    naar ongeveer 8,0% in 2015.

    Aardgaswinning zorgt voor ups en downs groeicijfer…

    De aardgaswinning in deze regio is - vanwege de aardbe-

    vingen - een bron van materiële schade voor velen, maar ook

    een bron van welvaart voor alle Nederlanders, waaronder de

    Groningers. Gaswinning en -verkoop door NAM, GasTerra

    en aanverwante bedrijven zorgen voor werkgelegenheid en

    een forse bijdrage van 43% aan het Bruto Regionaal Product

    (omvang in 2014 € 8,2 miljard. De fluctuaties in de gasafname

    zorgen echter ook voor extremen in de groeicijfers. In 2013

    was de regio de enige Nederlandse regio die groeide, maar

    in 2014 de grootste krimper (-8,6%). Voor 2015 voorziet ING

    - op basis van de tot nu door EZ opgelegde beperking van de

    gaswinning - een 0,6% krimp van de economie.

    De omvang van de regionale economie is met € 19,4 miljard

    (BBP-aandeel van 3,7%) bijna het vijfvoudige van die van de

    andere Groningse regio’s gezamenlijk (€ 4,1 miljard). De

    momenteel flink aantrekkende sectoren industrie, groothan-

    del, bouw en transport zijn minder sterk aanwezig in deze

    regio. Daardoor blijft het economisch herstel ook exclusief de

    delfstoffenwinning in 2015 achter bij de nationale groei (1,5%

    versus 2,0%). Qua demografie is de situatie tegenoverge-

    steld aan die in het noordoostelijk deel van de provincie. In

    de Stad Groningen groeit de bevolking van ruim 386.000 nu

    tot bijna 418.000 in 2030. Vanuit de rest van de provincie en

    omliggende regio’s is er een trek naar de stad.

    …maar onderliggend is groeiperspectief goed

    De groei-as Stad Groningen/Eemshaven kent een prima

    groeidynamiek, met internationale allure bovendien. In de

    stad bleken de 30.000e RUG-student en de 200.000e inwoner

    uit het buitenland afkomstig, in ‘Energy Valley’ Eemshaven

    gaat het nieuwe datacentrum van Google zich vestigen. Eer-

    der was IBM al overtuigd van de locatievoordelen van deze

    regio. Naast ruimte zijn dit duurzame energie, een goed

    geschoolde beroepsbevolking en innovatieve samenwer-

    kingsverbanden tussen universiteit en hogescholen en be-

    drijfsleven. De regio profileert zich steeds meer als internet-

    econome, met niet alleen veel starters, maar - nog belangrij-

    ker - ook doorgroeiers, qua omzet èn werkgelegenheid.

    Werkloosheid daalt naar 8,0% in 2015

    In 2014 bedroeg de gemiddelde werkloosheid in deze regio

    8,6%, iets hoger dan de overige twee Groningse regio’s en

    het nationale gemiddelde (7,4%). ING verwacht voor deze

    regio een daling van de werkloosheid naar circa 8,0% in

    2015. De regio wordt gekenmerkt door een relatief jonge en

    hoog opgeleide beroepsbevolking (42% versus 34% natio-

    naal). De arbeidsmarkt staat er mede hierdoor op langere

    termijn beter voor dan in de andere twee Groningse regio’s.

    Economische groei in Overig Groningen

    Economische positie Overig Groningen in 2015

    Ten opzichte

    van provincie

    Ten opzichte

    van Nederland

    Economische groei Lager Lager

    Werkloosheid Vergelijkbaar Hoger

    Bron: ING Economisch Bureau

  • Noord-Friesland

    Goed perspectief met

    wei, water en wadden

    De regionale economie groeit na zes krimpjaren in

    2015 met 1,1%, de helft van de landelijke groei.

    De krimp van de in de regio ruim vertegenwoordig-

    de delfstoffenwinning en de stagnatie van de secto-

    ren overheid, zorg en financiële dienstverlening

    blijft zowel de economische groei als de daling van

    de werkloosheid temperen.

    De drie w’s (wei, water en waddenrecreatie) zijn de

    sectoren met de beste groeivooruitzichten.

    Samenstelling productiestructuur remt herstel in 2015

    De Noord-Friese economie kromp in 2014 als één van de

    weinige regio’s in het land. De krimp werd enerzijds veroor-

    zaakt door de oververtegenwoordiging van de in dat jaar

    gekrompen sector delfstoffenwinning in deze regio. Ander-

    zijds speelde een gemeentelijke herindeling in Friesland per

    1 januari 2014 een rol. Door de opdeling van het Noord-

    Friese Boarnsterhim verloor Noord-Friesland per saldo 8.500

    inwoners, maar ook bedrijfsactiviteiten aan de andere Friese

    regio’s. Krimpsectoren als overheid, zorg en financiële instel-

    lingen - de grote werkverschaffers van de regio - zijn naast

    de delfstoffenwinning oververtegenwoordigd. Ook deze

    ongunstige samenstelling van de sectorstructuur draagt er-

    aan bij dat de regionale economie in 2014 kromp en in 2015

    en 2016 lager dan gemiddeld in Nederland groeit. In 2015

    groeit de economie wel, maar deze is met 1,1% flink lager

    dan de geraamde BBP groei (2,0%). Exclusief delfstoffenwin-

    ning bedraagt de groei overigens ongeveer 1,5%.

    In een periode van zes jaar is de omvang van de regionale

    economie per saldo gekrompen. Immers, de omvang van de

    economie in 2014 is met € 8,95 miljard kleiner dan in 2008.

    De toekomstige demografische ontwikkeling wijkt af van die

    in de meeste andere noordelijke regio’s. De aanzuigende

    werking van de hoofdstad Leeuwarden voor bevolking (en

    bedrijvigheid) zorgt volgens het CBS tot 2025 voor een lichte

    bevolkingsgroei, van 333.000 tot 334.500.

    Werkloosheid Noord-Friesland blijft relatief hoog

    De werkloosheid is doorgaans iets hoger dan gemiddeld in

    Friesland. In 2014 bedroeg de werkloosheid in de provincie

    gemiddeld 8,2%, een fractie lager dan in 2013. Voor 2015

    wordt voor de provincie Friesland een gemiddeld werkloos-

    heidspercentage van 7,5% verwacht, dalend naar 7,1% in

    2016. In Noord- Friesland zullen deze percentages iets hoger

    liggen. In de oververtegenwoordigde publieke, zorg- en

    financiële sector en reent ook de zuivelindustrie spelen im-

    mers nog diverse reorganisaties.

    Kansen met wei, watertechnologie en waddenrecreatie

    Het Noord-Friese bedrijfsleven moet doorgaan met de din-

    gen waar het goed in is. Het groeiperspectief ligt vooral in de

    landbouw (melkveehouderij en akkerbouw) en de food

    industrie. In deze topsector, ondersteund door het Dairy

    Campus kenniscluster in Leeuwarden, is fors geïnvesteerd.

    De wereldwijde vraag naar zuivelproducten met een hoge

    toegevoegde waarde zoals melkpoeder en wei blijft groeien

    en (Noord-)Friesland kan qua kwantiteit en kwaliteit in die

    groeimarkt voorzien. Ook toerisme (Waddeneilanden) en

    watertechnologie zijn kansrijke sectoren. De WaterCampus

    Leeuwarden is voor Nederland de bindende factor voor R&D

    en ondernemerschap op het gebied van watertechnologie.

    Economische groei in Noord-Friesland

    Economische positie Noord-Friesland in 2015

    Ten opzichte

    van provincie

    Ten opzichte

    van Nederland

    Economische groei Lager Lager

    Werkloosheid Hoger Hoger

    Bron: ING Economisch Bureau

  • Zuidwest-Friesland

    Sector agrifood basis

    voor economische groei

    Zuidwest-Friesland kan een lichte groei tegemoet

    zien van 1,7% in 2015 en 1,6% in 2016, iets onder het

    nationale gemiddelde.

    De werkloosheid daalt minder snel dan landelijk en

    komt in 2015 uit op ongeveer 7%.

    De op export gerichte agrifood industrie blijft het

    fundament van de regionale economie en is tevens

    de groeimotor voor de komende jaren.

    Extreme groei in 2014 door herindeling gemeenten

    De economie van Zuidwest-Friesland groeit in 2015 naar

    verwachting met 1,7%, ruim boven het noordelijke gemid-

    delde, maar onder het nationale groeipeil (2,0%). De exorbi-

    tante groei in 2014 van 13,4% was het gevolg van een ge-

    meentelijke herindeling in Friesland begin dat jaar, waardoor

    deze regio circa 29.000 inwoners en de bijbehorende eco-

    nomische activiteiten rijker werd. In deze regio zijn er met

    De Friese Meren en Súdwest-Fryslân overigens nog maar

    twee gemeenten over.

    De economie van Zuidwest-Friesland ontwikkelt zich al twin-

    tig jaar structureel beter dan de rest van Noord-Nederland en

    kent bovendien minder schommelingen dan andere (noorde-

    lijke) regio’s, De omvang is met een nationaal aandeel van

    0,6% en een waarde van € 2,3 miljard klein. Vanwege deze

    geringe grootte telt de voor 2015 en 2016 voorziene groei in

    exportgerichte en bovengemiddeld in de regio vertegen-

    woordigde sectoren agrifood en de machine- en transport-

    middelenindustrie sterk door. De grootste verschaffers van

    werkgelegenheid zijn in deze regio niet zoals in de meeste

    regio’s de zakelijke dienstverleners. Zowel de zorg als han-

    del en industrie bieden de inwoners meer banen.

    Er is nog geen sprake van demografische krimp. De bevol-

    kingsomvang stijgt de komende tien jaren nog iets en piekt

    volgens het CBS in 2027 op 107.400. Daarna daalt het aantal

    inwoners snel, tot minder dan 100.000 in 2040. De komende

    jaren is er dus nog geen sprake van demografische druk op

    de consumptieve bestedingen. Bovendien verbetert de ar-

    beidsmarkt, waardoor het economisch herstel via de particu-

    liere consumptie een extra boost krijgt.

    Werkloosheid daalt in 2015 naar ongeveer 7%

    In 2014 was het werkloosheidspercentage gemiddeld 7,3%.

    Effecten op de arbeidsmarkt ijlen na op die van de conjunc-

    tuur en ook in 2015 zullen er nog ontslagen vallen. Vooral in

    de zorg - de grootste werkgever in Zuidwest-Friesland -

    zullen eerder aangekondigde reorganisaties nog neerslaan in

    de werkloosheid. Bovendien is de regionale beroepsbevol-

    king verhoudingsgewijs lager opgeleid, waardoor bij ontslag

    een nieuwe baan minder snel gevonden zal worden. Al met al

    zal in deze regio de werkloosheid minder snel afnemen dan

    landelijk en net onder de 7% uitkomen.

    Landbouw en industrie meest kansrijke sectoren

    Kansen voor het Zuidwest-Friese bedrijfsleven liggen er

    naast de hier sterk gewortelde recreatiesector vooral in de

    topsector agrifood (landbouw plus voedingsindustrie). Van

    alle noordelijke regio's is de dominantie van deze sector het

    grootst in deze regio. Het aandeel in de regionale economie

    is 11,6% versus 4,5% nationaal. Deze exportgerichte sector is

    dè regionale exportmotor, zoals het toenemend aantal star-

    ters in deze sector illustreert.

    Economische groei in Zuidwest-Friesland

    Economische positie Zuidwest-Friesland in 2015

    Ten opzichte

    van provincie

    Ten opzichte

    van Nederland

    Economische groei Hoger Lager

    Werkloosheid Vergelijkbaar Hoger

    Bron: ING Economisch Bureau

  • Zuidoost-Friesland

    Opleving economie in

    2015 en 2016

    Zuidoost-Friesland herstelt goed van een reeks ma-

    gere jaren. Voor 2015 wordt een groei van 1,7%

    voorzien, voor 2016 van 1,6%.

    De werkloosheid daalt licht naar iets onder de 8%.

    De regio exporteert wereldwijd zuivelproducten,

    maar ook steeds vaker technologie en kennis.

    Krimp in 2014 incident, voldoende groeipotentieel

    De omvang van de Zuidoost-Friese economie (€ 5,3 mrd) is

    ruim twee keer zo groot als de Zuidwest-Friese (€ 2,3 mrd).

    Het aandeel in de nationale economie is circa 1%. De forse

    krimp van de economie in 2014 met 3,5% was incidenteel en

    het gevolg van een gemeentelijke herindeling, waardoor

    deze regio zo’n 21.000 inwoners verloor, grotendeels aan

    Zuidwest-Friesland. Onderliggend herstelt de regionale eco-

    nomie zich goed. Wel blijft de geraamde groei van 1,7% in

    2015 en 1,6% in 2016 licht achter bij de nationale groei (circa

    2%). Dit is het gevolg van de dominantie van de ook volgend

    jaar slinkende sectoren zorg en welzijn en de stagnerende

    overheidssector. De opleving is te danken aan sectoren als

    agrifood (landbouw en voedingsindustrie) en de elektrotech-

    nische, machine- en transportmiddelenindustrie, die in deze

    regio goed zijn vertegenwoordigd en die profiteren van posi-

    tieve uitvoerverwachtingen.

    Net als in de andere Friese - en de meeste noordelijke - re-

    gio’s is de agrifood sector in deze regio een belangrijke

    speler, met een aandeel van 10% in de economie (Nederland

    5%). Grote bedrijven zijn HZPC in Joure en A-Ware in Hee-

    renveen. In deze regio timmert het Innovatiecluster Drachten,

    een samenwerkingsverband van high-tech bedrijven, de

    provincie en Smallingerland. Philips Consumer Lifestyle in

    Drachten is één van die bedrijven en als sterk gerobotiseerd

    bedrijf een toonbeeld van technologische innovatie. Naast de

    zorg zijn de bouw, handel en milieudienstverlening in deze

    regio bovengemiddeld sterk aanwezig. Zakelijke dienstver-

    lening, overheid en transport zijn ondervertegenwoordigd.

    Werkloosheid daalt in 2015 licht richting 7,5%

    Effecten op de arbeidsmarkt ijlen na op die van de conjunc-

    tuur. In 2015 zullen met name in de zorgsector, de sector met

    de meeste banen in Zuidoost-Friesland, nog veel banen ver-

    dwijnen. In de zuivelindustrie is veel geïnvesteerd, maar

    FrieslandCampina heeft recent een reorganisatie aangekon-

    digd. In andere sectoren zoals de bouw en de handel zullen

    nieuwe banen ontstaan.. De gemiddelde werkloosheid liep in

    2014 op naar 8,1%, boven het nationale niveau van 7,4%. In

    de gemeenten Smallingerland en Heerenveen zijn de werk-

    loosheidspercentages het hoogst. ING verwacht dat de werk-

    loosheid in de regio kan dalen naar 7,5% in 2015. Verbeter-

    punten liggen er op het vlak van onderwijs en ondernemen.

    De beroepsbevolking is lager geschoold dan nationaal en

    ook de populariteit van het ondernemerschap blijft achter.

    Kansen in export agrifood producten, kennis èn tech-

    nologie

    Agrifood toont de meeste dynamiek. Het aantal starters in de

    landbouw verdubbelde vorig jaar. Zuidoost-Friesland voor-

    ziet niet alleen in toenemende mate de wereld van haar zui-

    velproducten. Ook is bijvoorbeeld door landbouwbedrijven

    geïnvesteerd in het Holland Center in Shanghai om agrari-

    sche kennis en expertise in China te gelde te maken.

    Economische groei in Zuidoost-Friesland

    Economische positie Zuidoost-Friesland in 2015

    Ten opzichte

    van provincie

    Ten opzichte

    van Nederland

    Economische groei Hoger Lager

    Werkloosheid Vergelijkbaar Hoger

    Bron: ING Economisch Bureau

  • Noord-Drenthe

    Magere economische

    groei door krimp zorg

    Met een beperkte groei van rond de 1% blijft de

    ontwikkeling van de economie in Noord-Drenthe

    achter bij de landelijke groei.

    In Noord-Drenthe is er in tegenstelling tot zuidelijk

    Drenthe geen bevolkingskrimp.

    De werkloosheid daalt in een traag tempo naar ge-

    middeld 7% in 2015.

    Economische groei lijdt onder bezuinigingen

    De economische groei in Noord-Drenthe is met percentages

    van 1,2% in 2015 en 1,3% in 2016 voorzichtig en flink lager

    dan de landelijke groei (circa 2%). Dit komt vooral doordat

    de sterk vertegenwoordigde sectoren overheid en zorg

    vanwege de bezuinigingsoperatie van het huidige kabinet

    beperkt groeit of zelfs krimpt. Ook de ondergeschikte rol van

    de exportgerichte en groeiende industrie drukt de regionale

    groei.

    Noord-Drenthe is met een omvang van ruim € 4,5 miljard de

    economisch belangrijkste regio van de provincie. Landelijk

    gezien is het aandeel echter ‘slechts’ 1%. De regio telt naast

    de oververtegenwoordiging in zorg en overheid veel activi-

    teiten in de agrarische sector en de delfstoffenwinning. Indu-

    strie en logistiek, de sectoren die de nationale economie in

    2015 en 2016 op sleeptouw nemen, zijn in Noord-Drenthe

    minder goed vertegenwoordigd.

    Trage daling werkloosheid richting 7%

    In Noord-Drenthe is het werkloosheidspercentage lager dan

    in de rest van de provincie en ongeveer gelijk aan die in

    Nederland. In 2014 bedroeg de gemiddelde werkloosheid

    6,8%, tegenover 7,4% in Nederland. Het banenverlies in de

    publieke sector en zorg is redelijk opgevangen door banen-

    creatie in andere sectoren. Zo blijken webshops in Noord-

    Drenthe een substantiële bijdrage te leveren aan de banen-

    groei in de retail. Omdat her en der nog diverse banen zullen

    sneuvelen in de publieke sector, zal de daling van de werk-

    loosheid in dit deel van de provincie niet snel gaan. De ge-

    middelde werkloosheid in Noord-Drenthe zal in 2015 uitko-

    men op circa 7% en in 2016 op 6,5%.

    Gunstig is dat de beroepsbevolking in deze regio dankzij de

    vestiging van Stenden Hogeschool in Assen en de nabijheid

    van de universiteit en hogescholen in de stad Groningen

    beter geschoold is dan gemiddeld in Nederland.

    Noord-Drentse ondernemerslust kan beter

    Ondanks de hogere opleidingsniveaus schort er nog het een

    ander aan de ondernemerslust in Noord-Drenthe. Het aantal

    starters valt tegen en vooral op het vlak van de aansluiting

    tussen onderwijs en ondernemerschap versus arbeidsmarkt

    valt nog veel te winnen. Mede door technologische ontwikke-

    lingen verandert de arbeidsmarkt voortdurend. Oude bedrij-

    ven en beroepen verdwijnen en nieuwe ontstaan, waarbij de

    vraag naar specialistische technologische kennis toeneemt.

    Door deze ontwikkelingen zal de vraag naar een hoogopge-

    leide, flexibel inzetbare beroepsbevolking verder groeien.

    Banencreatie (of ondernemerschap) in de ondervertegen-

    woordigde ICT, al dan niet in combinatie met de creatieve

    sector, life sciences, sensortechnologie e.d. biedt de beste

    kansen.

    Economische groei in Noord-Drenthe

    Economische positie Noord-Drenthe in 2015

    Ten opzichte

    van provincie

    Ten opzichte

    van Nederland

    Economische groei Vergelijkbaar Lager

    Werkloosheid Lager Lager

    Bron: ING Economisch Bureau

  • Zuidoost-Drenthe

    Lichte terugval herstel

    regionale economie

    Na een sterk herstel van de regionale economie in

    2014 (+1,7%) valt het groeitempo terug naar 1%.

    De ontwikkeling van de doorgaans hoge werkloos-

    heid kent een dalende tendens en ligt nog maar iets

    boven het gemiddelde nationale niveau.

    De aanwezige bedrijvigheid biedt kansen voor de op

    de ‘biobased economy’ gerichte bedrijven enerzijds

    en export naar Nedersaksen anderzijds.

    Herstel Zuidoost-Drenthe valt licht terug

    Met een aandeel in de Nederlandse economie van 0,7%

    (€ 3,8 miljard) is de economie van Zuidoost-Drenthe klein,

    maar wel één met unieke kenmerken. Zo is de regio rond

    Emmen de meest in kunststoffenproductie gespecialiseerde

    regio van Europa. Verder kenmerkt de sectorstructuur zich

    door een prominente vertegenwoordiging van de agrarische

    sector. Het regionale exportaandeel van deze sector is het

    dubbele van het nationale aandeel. In tegenstelling tot de

    meeste andere regio’s verschaft de industrie meer werkge-

    legenheid dan handel, overheid en zorg en maar iets minder

    dan de zakelijke dienstverlening. Sectoren die dit en volgend

    jaar flink in omvang groeien zoals groothandel en logistiek

    zijn echter ondervertegenwoordigd. Dit vormt de belangrijk-

    ste reden dat het groeiherstel in 2015 (+1,0%) en 2016

    (+1,2%) achterblijft bij de nationale ontwikkeling (+2%). In

    2014 was de groei met 1,7% juist bovengemiddeld hoog. Dit

    kwam door de sterk presterende sectoren landbouw en

    kunststofindustrie. Vooral de groei van de landbouw zal dit en

    volgend jaar naar verwachting iets terugvallen.

    Hoewel de consumptieve bestedingen aantrekken, wat goed

    is voor detailhandel en horeca, wordt dit effect in Zuidoost-

    Drenthe gedrukt door de in omvang krimpende bevolking.

    Werkloosheid hoger dan in andere Drentse regio’s

    In Zuidoost-Drenthe liggen de werkloosheidspercentages

    hoger dan in Noord- en Zuidwest-Drenthe. In 2014 bedroeg

    de gemiddelde werkloosheid 7,8%. Dit komt omdat conjunc-

    tuurgevoeliger sectoren als industrie, bouw en detailhandel

    sterk vertegenwoordigd zijn in deze regio. De werkloosheid

    daalt uiterst langzaam. Zo zijn de voor deze regio verwachte

    percentages circa 7,5% in 2015 en 7,0% 2016. Zorgwekkend

    is dat de regio niet alleen wordt gekenmerkt door een relatief

    lager opgeleide beroepsbevolking (zo is het aandeel hoog-

    opgeleiden de helft van het nationale gemiddelde), maar ook

    dat de verschillen met Nederland groter zijn geworden.

    Sectorstructuur biedt exportkansen in Nedersaksen

    Het aantal starters blijft nog ruim achter bij het gemiddelde.

    Het is aan ondernemers kansen te benutten die er zijn in de

    exportgerichte sectoren industrie, groothandel en logistiek

    en bovenal de op de ‘biobased economy’ gerichte agrari-

    sche sector. Regionale voorbeelden zijn Cumapol dat plastics

    maakt voor de voedingsindustrie en het samenwerkingsver-

    band Green PAC. Kansen voor de export, maar ook voor de

    werkgelegenheid, zijn er vooral in het aangrenzende Neder-

    saksen. De door VNO-NCW en FME gepresenteerde ‘Duits-

    land-agenda’ voorziet een verdrievoudiging van de totale

    export naar Duitsland in de periode tot 2025. Nedersaksen

    importeert al voor € 9 mrd uit Nederland en is sterk in groene

    energie. Voor deze regio biedt dit dankzij ligging en sector-

    structuur voldoende kansen voor nieuwe groei-initiatieven.

    Economische groei in Zuidoost-Drenthe

    Economische positie Zuidoost-Drenthe in 2015

    Ten opzichte

    van provincie

    Ten opzichte

    van Nederland

    Economische groei Vergelijkbaar Lager

    Werkloosheid Hoger Hoger

    Bron: ING Economisch Bureau

  • Zuidwest-Drenthe

    Groei door steeds meer

    sectoren gedragen

    Voor Zuidwest-Drenthe wordt een groei verwacht

    van 1,7% in 2015 en van 1,6% in 2016, hoger dan de

    overige Drentse regio’s. De groei blijft maar iets

    achter bij de BBP groei in Nederland.

    De regionale werkloosheidsontwikkeling is verge-

    lijkbaar met de nationale. Voor 2015 en 2016 ligt een

    daling naar 7% respectievelijk 6,5% in het ver-

    schiet.

    De exportgerichte agrarische sector en food indu-

    strie zijn de belangrijkste groeipijlers in de regio.

    Dankzij breder gedragen groei trekt economie Zuid-

    west-Drenthe sterker aan dan overig Drenthe

    Zuidwest-Drenthe is de kleinste van de drie Drentse regio’s.

    De economische omvang is € 3,2 miljard, wat overeenkomt

    met een aandeel van 0,6% in het landelijke BBP. Na een licht

    economisch herstel in 2014 (+0,6%) trekt het regionaal pro-

    duct in 2015 en 2016 verder aan (circa 1,7%). De sectorstruc-

    tuur wordt gekenmerkt door een sterke agrarische sector en

    voedingsmiddelenindustrie. Er zijn echter vooral veel kleine-

    re agrarische bedrijven. Naast de agrifood zorgen regionaal

    belangrijke sectoren als de sterk groeiende bouw en de

    dankzij toenemende consumentenbestedingen ook weer

    aantrekkende detailhandel voor extra groei-impulsen. De

    bouw groeit nationaal met 3% in 2015 en de detailhandel met

    ruim 2%.

    Relatief veel banen zijn te vinden in de zorg en de industrie.

    In de industrie zijn de segmenten metaalproducten en trans-

    portmiddelen goed vertegenwoordigd. Sectoren die in 2015

    in omvang minimaal groeien of zelfs krimpen zoals de over-

    heid (0,5%) en zorg (-0,5%) zijn ook in sterkere mate aanwe-

    zig.

    Niveau werkloosheid op nationaal peil

    ING verwacht dat de gemiddelde werkloosheid in Zuidwest-

    Drenthe dit jaar uitkomt op 6,9% en in 2015 op 6,5%. De ar-

    beidsmarkt is sinds 2009 duidelijk krapper dan in de rest van

    de provincie, met lagere werkloosheidspercentages als ge-

    volg. Zuidwest-Drenthe wordt gekenmerkt door een relatief

    lager opgeleide beroepsbevolking. De verschillen met het

    nationale niveau nemen echter wel af. De in vergelijking met

    de rest van Drenthe krappere arbeidsmarkt geldt vooral voor

    werk op MBO niveau.

    Sterke groei van starters in de agrarische sector

    Een deel van de investeringsgolf in de zuivelindustrie in

    Noord-Nederland slaat neer in deze regio en diverse zzp’ers

    die op melkveebedrijven gaan werken, maar ook adviseurs

    voor de melkveehouderij spelen hier op in. Hierdoor is het

    aantal starters in de agrarische sector flink gestegen.

    Deze investeringsgolf sorteerde voor op het verdwijnen van

    het melkquotum op 1 april 2015 en de almaar aantrekkende

    vraag naar melkpoeder vanuit Azië.

    Economische groei in Zuidwest-Drenthe

    Economische positie Zuidwest-Drenthe in 2015

    Ten opzichte

    van provincie

    Ten opzichte

    van Nederland

    Economische groei Hoger Lager

    Werkloosheid Vergelijkbaar Vergelijkbaar

    Bron: ING Economisch Bureau

  • Noord-Overijssel

    Groei trekt aan dankzij breder herstel

    • In 2015 groeit de economie in Noord-Overijssel naar verwachting met 2% door het aantrekken van de groei in steeds meer sectoren.

    • Delen van de bouw, de zakelijke diensten en de lo-gistiek groeien harder dan in 2015.

    • Een snelle daling van de jeugdwerkloosheid levert een belangrijke bijdrage aan de dalende werkloos-heid in de regio.

    Herstel in 2015 breder gedragen In 2015 groeit de economie in Noord-Overijssel naar ver-wachting met 2% door het aantrekken van de groei in meer sectoren. Zo herstelt de zakelijke dienstverlening verder en groeit de algemene bouw en de grond-, weg- en waterbouw harder. Ook de groeiende transport en logistiek sector krijgt een verdere impuls.De voedingsmiddelenindustrie is boven-dien een relatief stabiele groeifactor net als de toename van de bevolking. Daarmee doet Noord-Overijssel het niet alleen beter dan in 2014, maar laat het ook de rest van Overijssel en Zuidelijk Drenthe achter zich. Deze omliggende gebieden hebben allemaal een veel kleinere bevolkingsgroei, omdat daar een succesvolle kern als Zwolle ontbreekt. De regio profiteert nog altijd van de exportgroei, zij het wat beschei-dener dan in 2014. De in Noord-Overijssel goed vertegen-woordigde transportmiddelenindustrie (o.a. Scania) en kunst-stof- en rubberindustrie boeten in 2015 bijvoorbeeld wat aan groeitempo in. In de zorgsector valt de krimp nog iets groter uit dan in 2015, wat de groei in de regio iets beperkt. In de van consumentbestedingen afhankelijke sectoren, zoals de detailhandel en horeca is het herstel beperkt. Afname werkloosheid vooral onder jongeren In Noord-Overijssel is de werkloosheid, net als in de rest van Nederland gedaald. De werkloosheid in de regio komt door-gaans uit in de buurt van het Nederlandse gemiddelde. Over 2013 bedroeg het werkloosheidscijfer gemiddeld 6,5%. Van-af begin 2014 is de werkloosheid gedaald. Het tempo waarin dat ging lag hoger dan in de rest van Nederland. Gemiddeld is de werkloosheid in 2014 uitgekomen op 6,3% De daling van de werkloosheid is het sterkst bij jongeren tot 27 jaar, wat gunstig is. De lagere jeugdwerkloosheid is deels een gevolg van het langer door studeren, maar is desalniettemin positief. Noord-Overijssel heeft een relatief jonge bevolking, waar-door het meer last had van de opgelopen jeugdwerkloos-heid. Nu profiteert de regio juist van de dalende jeugdwerk-loosheid Op termijn heeft Noord-Overijssel, gezien de lande-lijke vergrijzing, met de jonge bevolking bovendien een troef in handen wat betreft groeipotentie.

    Economische groei in Noord-Overijssel

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Noord-Overijssel in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Hoger Vergelijkbaar Werkloosheid Lager Lager Bron: ING Economisch Bureau

    Noord-Overijssel NL

    -2%

    0%

    2%

    4%

    6%

    2011 2012 2013 2014 2015F

  • Zuidwest-Overijssel

    Meer sectoren leveren bijdrage aan groei

    • De economie van Zuidwest-Overijssel laat in 2015 een groei van 1,8% zien. Die verwachte groei komt nu ook uit andere sectoren dan de industrie.

    • Naast het aantrekken van de algemene bouw, leve-ren ook groothandel en zakelijke dienstverlening een bijdrage aan het hogere groeitempo.

    • De werkloosheid neemt in 2015, na een opeenvol-gende stijging en daling de afgelopen jaren, verder af. Hierdoor komt de werkloosheid weer onder het Nederlandse gemiddelde.

    Herstel zet door in 2015 dankzij meerdere sectoren De economie van Zuidwest-Overijssel laat in 2015 een groei van 1,8% zien. Die verwachte groei manifesteert zich nu ook breder dan alleen in de industrie. In 2014 was met name de industrie de drijvende factor, nu profiteert de regio ook van het verder aantrekken van bijvoorbeeld de algemene bouw, de groothandel en de zakelijke dienstverlening. De regionale economie komt zo verder op stoom, maar blijft wel iets ach-ter bij het landelijke beeld. Zuidwest-Overijssel moet daar-mee ook Noord-Overijssel en de Veluwe voor laten gaan. De stagnerende bevolking is een factor die de groei al jaren drukt. De van consumentbestedingen afhankelijke sectoren, zoals de detailhandel en horeca, hebben het daardoor extra moeilijk de crisis achter zich te laten. Uit de zorg komt door een verdere krimp ook tegendruk. De industrie levert een kleinere bijdrage aan de groei dan in 2014. In de farmaceuti-sche en rubber- en kunststofindustrie loopt het groeitempo bijvoorbeeld terug. Het terugschroeven van de productie door AkzoNobel in de fabriek in Deventer, vooruitlopend op de sluiting eind 2016, raakt bovendien de regionale chemi-sche industrie. Forse daling werkloosheid Zuidwest-Overijssel heeft de laatste jaren, ondanks de min-dere economische situatie een relatief stabiel werkloos-heidspercentage gekend. In 2013 ontkwam de regio echter niet aan een fikse stijging tot nabij het landelijke gemiddelde. Vooral in Deventer liep de werkloosheid op. De beroepsbe-volking van Zuidwest-Overijssel is relatief klein. Dit maakt de arbeidsmarkt gevoeliger voor banenverlies door het sluiten van een grote fabriek, zorghervormingen of een faillissement van een grotere werkgever. In 2014 is de werkloosheid ge-durende het jaar gedaald. Het gemiddelde lag met 7,1% nog wel iets hoger dan het jaar daarvoor, maar wel onder het landelijke cijfer. Het aantal niet-werkende werkzoekenden daalde vanaf de piek in februari. De daling is het sterkst on-der jongeren tot 27 jaar. Na een flinke stijging was de daling in Deventer het sterkst. De gemiddelde werkloosheid in Zuidwest-Overijssel blijft gezien deze ontwikkelingen in 2015 naar verwachting weer onder die van Nederland als geheel.

    Economische groei in Zuidwest-Overijssel

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Zuidwest-Overijssel in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Lager Lager Werkloosheid Lager Lager Bron: ING Economisch Bureau

    Zuidwest-Overijssel NL

    -4%

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

  • Twente

    Herstel in meer secto-ren stimuleert groei

    • De Twentse economie groeit in 2015 verder met 1,7%, vooral doordat steeds meer sectoren herstel-len.

    • De bouw en zakelijke diensten groeien door, terwijl het groeitempo van de maakindustrie terugvalt.

    • De werkloosheid is in 2014 langzaam gedaald, net als in de rest van Nederland. Ook in 2015 neemt de werkloosheid maar langzaam af.

    Doorzettend herstel ondanks lager groeitempo maak-industrie In 2015 groeit de Twentse economie naar verwachting met 1,7%. Het herstel wordt gedreven door alle marktsectoren en niet alleen de exporterende. Algemene bouw en grond, weg en waterbouw en de zakelijke dienstverlening trekken aan. Ook transport, logistiek en de groothandel laten een hogere groei zien. Daar staat tegenover dat het groeitempo in een aantal in Twente goed vertegenwoordigde maakindustriesec-toren in 2015 lager is dan in 2014. De rubber- en kunststof-producten-, metaal en elektrotechnische en machinebouw industrie groeien in 2015 in een bescheidener tempo. Bo-vendien krimpt de zorg verder. De zorgsector, in Twente ongeveer een achtste van de economie, heeft te maken met een teruglopende vraag vanwege een hogere eigen bijdrage en verplaatsing van langdurige zorg naar de thuissituatie. Vanuit de detailhandel en de horeca zijn de groei-impulsen beperkt. De binnenlandse consumptie trekt weliswaar lang-zaam aan, maar wordt geremd door de bevolkingsontwikke-ling. Het Twentse groeicijfer blijft in vergelijking met de ver-wachte groei in Noord-Overijssel en Nederland iets achter met name vanwege die lagere bevolkingsgroei. Twente en Zuidwest-Overijssel kennen een vergelijkbare economische groei, terwijl de regio het iets beter doet dan de Achterhoek. Werkloosheid neemt langzaam af De werkloosheid in Twente komt doorgaans iets hoger uit dan gemiddeld in Nederland. In 2013 bedroeg het werk-loosheidscijfer gemiddeld 7,6%. In 2014 is de werkloosheid aan het begin van het jaar verder toegenomen. Kijkend naar het aantal niet-werkende werkzoekenden lag de piek in fe-bruari 2014. Daarna is sprake van een lichte daling. Gemid-deld over het jaar is de werkloosheid in 2014 stabiel geble-ven op 7,6%, waardoor de werkloosheid nog altijd boven het landelijke gemiddelde ligt. Het aantal openstaande vacatures stijgt. Vanaf mei 2014 ligt de behoefte aan personeel bedui-dend hoger dan een jaar eerder. In 2015 daalt de werkloos-heid, in lijn met het bescheiden economisch herstel.

    Economische groei in Twente

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Twente in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Lager Lager Werkloosheid Hoger Hoger Bron: ING Economisch Bureau

    Twente NL

    -4%

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

  • Veluwe

    Economische groei trekt verder aan

    • Na de verwerking van de crisis in 2014 groeit de economie op de Veluwe in 2015 verder (2,2%).

    • De sectoren bouw, groothandel en zakelijke dienst-verlening trekken verder aan, terwijl de overheid niet langer krimpt.

    • De werkloosheid is in de regio gedurende het jaar gedaald. Het aantal vacatures stijgt weer. In 2015 daalt de werkloosheid naar verwachting verder.

    Herstel Veluwse economie zet door Ondanks de naweeën van de crisis herstelde de economie al flink in 2014. De economie op de Veluwe groeit in 2015 door met 2,2%. Het herstel is vooral toe te schrijven aan het ver-der aantrekken van de grond-, weg- en waterbouw en de algemene bouw. Daarnaast groeien ook de groothandel en de zakelijke dienstverlening in 2015 harder. De Veluwe is een relatief uitgestrekt gebied met uiteenlopende subregio’s (Food Valley, Noord-Veluwe, deel Stedendriehoek) die elk hun eigen bijdrage leveren aan de regionale groei. De Velu-we kent bovendien een grote aanwezigheid van overheidsin-stellingen (o.a. Defensie, Belastingdienst). Dat in 2015 een einde komt aan de lichte krimp van de overheid is daarom positief voor de regio. De omvangrijke foodindustrie, met grote bedrijven als Struik, Arla en Storteboom laat bovendien verdere groei zien. De perikelen rondom en nasleep van de vogelgriep houden voor de regio Barneveld echter een dui-delijk risico in. Daarnaast groeien de consumentenbestedingen weer in 2015. De krimp in de zorg zorgt voor duidelijke tegendruk in het economische herstel. Binnen de provincie laat de Veluwe een met de regio Zuidwest-Gelderland vergelijkbare groei zien en blijft het Arnhem-Nijmegen en de Achterhoek voor. Het nabijgelegen Noord-Overijssel groeit ook in een iets lager tempo. Werkloosheid blijft relatief laag Op de Veluwe lag de gemiddelde werkloosheid in 2014 op 6,3%, waarmee de Veluwe in vergelijking met de rest van Gelderland en Nederland nog altijd een zeer lage werkloos-heid kent. In 2014 is de werkloosheid gedurende het jaar wat afgevlakt, net als in het landelijke beeld. De afname is echter gering waardoor het jaargemiddelde nog iets hoger is dan in 2013 (6,1%). In de regio Apeldoorn ligt de werkloosheid boven die van de hele Veluwe: 6,7%, waarbij het verdwijnen van banen bij de Belastingdienst een extra last voor de ar-beidsmarkt vormt. In 2015 zet de werkloosheidsafname op de Veluwe door, onder impuls van een verder herstellende economie. Door toetreding van mensen die zich de afgelo-pen jaren van de arbeidsmarkt terugtrokken, verloopt die daling maar langzaam.

    Economische groei op de Veluwe

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Veluwe in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Vergelijkbaar Vergelijkbaar Werkloosheid Lager Lager Bron: ING Economisch Bureau

    Veluwe NL

    -2%

    0%

    2%

    4%

    6%

    2011 2012 2013 2014 2015F

  • Achterhoek

    Herstel Achterhoek gaat verder in 2015

    • Het herstel van de Achterhoekse economie gaat ver-der in 2015 met een groei van 1,5%.

    • De groei wordt door meer sectoren gedragen, on-danks een iets lager groeitempo in de maakindu-strie. Consumentensectoren houden last van de af-name van de bevolking.

    • De hogere vervangingsvraag op de Achterhoekse arbeidsmarkt stimuleert de afname van de werk-loosheid. De werkloosheid blijft zo op een relatief laag niveau.

    Groei gaat verder in 2015 Het herstel van de Achterhoekse economie gaat door in 2015. Met een verwachte groei van 1,5% trekt de economische groei verder aan. Het herstel wordt in 2015 door meer secto-ren gedragen. Naast de exportgerichte sectoren, laat ook de zakelijke dienstverlening verdere groei zien. Hier staat te-genover dat de consumptiegroei ook in 2015 bescheiden is, mede door de krimpende bevolking. De Achterhoek moet daarom de omliggende regio’s als Twente en de Veluwe qua groeitempo voor zich dulden. In 2015 trekt het nog altijd relatief grote (gespecialiseerde) bouwcluster aan, waarmee een stukje van het verlies uit het verleden wordt goedge-maakt. De groothandel en het transport over de weg profite-ren van de grotere vraag uit binnen- en buitenland. De maak-industrie blijft eveneens groeien, zij het op een lager niveau. Tegenwind komt vooral uit de zorg, waar een hogere eigen bijdrage en verplaatsing van langdurige zorg naar de thuissi-tuatie de vraag drukken. De voornamelijk van de binnen-landse bestedingen afhankelijke sectoren detailhandel en de horeca hebben te maken met optimistischere consumenten. De bevolkingskrimp in de Achterhoek zal de groei in deze sectoren echter tot een minimum beperken. Werkloosheid daalt gestaag De Achterhoek kent door vergrijzing en de krimpende be-volking een relatief sterke vervangingsvraag van personeel. De werkloosheid ligt er doorgaans dan ook onder die van Nederland. In 2014 is gedurende het jaar de werkloosheid landelijk gedaald en dat is ook in de Achterhoek gebeurd, zij het beperkt. Gemiddeld over het jaar komt de werkloosheid uit op 6,9%waarmee de Achterhoek het beter doet dan de rest van Nederland. In Gelderland kenden Zuidwest-Gelderland en de Veluwe wel een lagere werkloosheid. Er staan nog altijd veel vacatures open voor technische en indu-striële beroepen, zoals bankwerkers en lassers, die door een mismatch in opleiding en ervaring niet voldoende door schoolverlaters ingevuld kunnen worden. Verder zijn er vooral vacatures voor economisch-administratieve beroepen en verzorgende en dienstverlenende beroepen. In 2015 neemt de werkloosheid in de Achterhoek naar verwachting

    verder af. De daling gaat langzaam, maar wordt gestimuleerd door de vergrijzing en daarmee samenhangende vervan-gingsvraag. Economische groei in de Achterhoek

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Achterhoek in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Lager Lager Werkloosheid Vergelijkbaar Lager Bron: ING Economisch Bureau

    Achterhoek NL

    -4%

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

  • Arnhem-Nijmegen

    Krimp in zorg voorkomt steviger herstel in 2015

    • De economie van Arnhem-Nijmegen laat in 2015 een groei zien van naar verwachting 2%.

    • Het herstel wordt mede gedreven door een aantrek-kende zakelijke dienstverlening, maar geremd door de krimpende zorgsector.

    • In 2015 wordt een lichte daling van de werkloosheid verwacht.

    Economische groei versnelt in 2014 De economie van de regio Arnhem-Nijmegen laat in 2015 een met Nederland vergelijkbare groei zien. Met een ver-wachte economische groei van 2% schakelt de economie een versnelling hoger. Het zijn sectoren als de zakelijke dienst-verlening, het wegtransport en de logistiek die de kar trek-ken. De kennisintensieve zakelijke dienstverlening, die naar verwachting flink groeit, is sterk vertegenwoordigd in Arn-hem-Nijmegen. Het grote aandeel van de zorgsector in de regionale economie (bijna een zevende) zet daarentegen een rem op de groei. In 2015 wordt namelijk een verdere krimp in de zorg verwacht, wat de economische groei be-perkt. Bezuinigingen, een hogere eigen bijdrage voor parti-culieren en een andere organisatie van de langdurige zorg verminderen de vraag. Een van consumentbestedingen af-hankelijke sector als de detailhandel laat wel een voorzichti-ge toename zien, geholpen door bevolkingsgroei. Binnen de provincie is de groei in de regio Arnhem-Nijmegen verge-lijkbaar met die op de Veluwe en in Zuidwest-Gelderland en groter dan in de Achterhoek. Ten opzichte van de regio Eindhoven (Zuidoost-Brabant) blijft Arnhem-Nijmegen in 2015 nog altijd iets achter Werkloosheid stabiel De regio Arnhem-Nijmegen heeft de laatste jaren weer een hoger werkloosheidspercentage dan landelijk door de afna-me van het aantal banen in de zorg. In 2013 kwam de werk-loosheid uit op 7,6%. In 2014 is sprake van een wisselend beeld. Gedurende het jaar is de werkloosheid licht gedaald. Gemiddeld is de werkloosheid in 2014 toch nog uitgekomen op 7,9%, boven het Nederlandse gemiddelde. De stedelijke gebieden rond Arnhem en Nijmegen hebben de hoogste werkloosheid van Gelderland. De werkloosheid bedroeg er in 2014 respectievelijk 8% en 7,9%. In 2015 zet door de aan-houdende economische groei een lichte werkloosheidsdaling in.

    Economische groei in Arnhem-Nijmegen

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Arnhem-Nijmegen in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Vergelijkbaar Vergelijkbaar Werkloosheid Hoger Hoger Bron: ING Economisch Bureau

    Arnhem/Nijmegen NL

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

  • Zuidwest-Gelderland

    Bovengemiddelde groei maar voorsprong slinkt

    • De economie van Zuidwest-Gelderland weet in 2015 weer harder te groeien dan de rest van Nederland. Het verschil is echter kleiner.

    • Naast de bouw zorgen het wegtransport, de groot-handel en de logistiek voor een extra economische impuls.

    • De werkloosheid in de regio is afgenomen. Het aan-tal vacatures vertoont een stijgende lijn.

    Groothandel en logistiek zorgen voor omslag De economische groei in Zuidwest-Gelderland komt in 2015 naar verwachting uit op 2,3%, iets boven het landelijke ge-middelde. Het doorzettende herstel wordt gedragen door exporterende en binnenlands georiënteerde sectoren. Zo trekt het volume in de weg- en waterbouw, relatief sterk ver-tegenwoordigd in de regio, verder aan en groeit de bouw-materialenindustrie (o.a. steenfabrieken). De groothandel en dan met name de AGF-groothandel is net als de fruittelers flink aanwezig in de regio. De hogere appel- en perenoogst in 2014 kan resulteren in exportgroei in 2015, maar dan moet de impact van de Russische boycot wel beperkt blijven. Het wegtransport en de logistiek laten in 2015 mooie groeicijfers zien, al komt de sector van ver. Logistieke dienstverleners profiteren van de ontwikkeling van e-commerce. Deze partij-en worden veel vaker ingeschakeld door retailers of fabri-kanten om de opslag en levering te doen. Geholpen door het hogere consumentenvertrouwen is er bovendien een voor-zichtige kentering in de verkoopvolumes in de detailhandel. Binnen de provincie laat Zuidwest-Gelderland wat betreft economische groei de meeste andere regio’s nipt achter zich (de Veluwe en Arnhem-Nijmegen). Het verschil met de Ach-terhoek is groter. Van de omliggende regio’s presteert alleen Utrecht in 2015 beter. Stijging vacatures versterkt werkloosheidsdaling Zuidwest-Gelderland heeft relatief weinig inwoners en is daarom gevoeliger voor schommelingen in werkloosheid. De werkloosheid ligt desalniettemin op een relatief laag niveau, maar steeg in 2013 bijvoorbeeld sterk. In 2014 lag de werk-loosheid gemiddeld op 6,5% al liep deze gedurende het jaar al terug. De werkloosheid bleef in 2014 duidelijk onder het landelijke gemiddelde (7,4%). Het aantal vacatures laat al sinds 2014 anders dan de landelijke en provinciale trends een stijgende lijn zien. De stijging zit vooral in de technische, industriële, transport- en economisch-administratieve beroe-pen. Naar verwachting loopt de werkloosheid in 2015 verder terug. De daling wordt echter beperkt doordat mensen die eerder ontmoedigd de arbeidsmarkt verlieten, nu weer toe-treden.

    Economische groei in Zuidwest-Gelderland

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Zuidwest-Gelderland in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Hoger Hoger Werkloosheid Lager Lager Bron: ING Economisch Bureau

    Zuidwest-Gelderland NL

    -4%

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

  • Utrecht

    Utrechtse groei blijft bovengemiddeld

    • In Utrecht trekt in 2015 de economische groei verder aan. De economische groei komt met naar verwach-ting 2,6% opnieuw boven de landelijke groei uit.

    • Het doorzettende herstel in de zakelijke dienstver-lening en het aantrekken van de groothandelsactivi-teiten leveren belangrijke bijdragen.

    • De continuering van degroei zorgt voor een verdere verlaging van de werkloosheid, zij het in een laag tempo.

    Utrecht groeit door in 2015 In Utrecht trekt in 2015 de economische groei verder aan, na een eerste hersteljaar in 2014. De economische groei komt met naar verwachting 2,6% opnieuw boven de landelijke groei uit. De vooruitzichten blijven wel iets achter bij de groei in bijvoorbeeld Groot-Amsterdam, omdat Utrecht, gezien de samenstelling van de regionale economie, minder profiteert van buitenlandse handel. In Utrecht leveren het doorzettende herstel in de zakelijke dienstverlening en het aantrekken van de groothandelsactiviteiten belangrijke bijdragen aan de groei in 2015. Daarnaast blijft de groei in de in Utrecht sterk vertegenwoordigde ICT op een hoog niveau. In deze sector bevinden zich veel snel groeiende bedrijven, die steeds belangrijker worden voor de Utrechtse economie. Ook de hoger dan landelijke bevolkingsgroei levert een extra stimu-lans. De Utrechtse detailhandel en horeca halen meer groei uit de stijgende bevolking. De start van de Tour de France in Utrecht kan daarbij nog voor een extra bestedingsimpuls zorgen. Piek Utrechtse werkloosheid lag al in 2013 Utrecht heeft altijd een relatief lage werkloosheid gekend en het ziet er naar uit dat dat zo blijft. Hoewel het werkloos-heidspercentage in het tweede kwartaal van 2014 nog iets opliep, lijkt de piek van de afgelopen crisisperiode al in 2013 te hebben gelegen. Begin 2014 hield de Utrechtse arbeids-markt zich sterk en bleef het aantal werkenden relatief sta-biel. Over 2014 kwam de werkloosheid gemiddeld uit op 6,5%, vergelijkbaar met het jaar daarvoor. De afname is niet zozeer een gevolg van meer banen, maar wordt eerder ver-oorzaakt door een daling van de beroepsbevolking. Dit wijst er op dat mensen zich hebben teruggetrokken van de ar-beidsmarkt. Toetreding tot die arbeidsmarkt zou daarom voor enige tegendruk kunnen zorgen bij het dalen van de werkloosheid. De werkloosheid in de stad Utrecht ligt op een iets hoger niveau dan die voor de hele provincie. Desalniet-temin is de werkloosheid nog altijd lager dan in de andere grote steden.

    In Utrecht-West en Zuidoost-Utrecht is de werkloosheid als eerste afgenomen. Gezien het aantrekkende economische herstel zal de werkloosheid ook in de stad en de provincie in 2015 verder dalen. Voor de provincie wordt in 2015 een werkloosheid van 6,1% verwacht. Economische groei in Utrecht

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Utrecht in 2015 Ten opzichte

    van Nederland Economische groei Hoger Werkloosheid Lager Bron: ING Economisch Bureau

    Utrecht NL

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

  • Kop van Noord-Holland

    Noordkop in gunstiger vaarwater

    • De economische krimp is ook voor de Kop van Noord-Holland achter de rug. In 2015 groeit de regi-onale economie weer met 1,7%.

    • De regio West-Friesland presteert relatief goed. Zo is de foodsector (inclusief verwerking, handel en distributie) hier een sterke factor.

    • De werkloosheid is opgelopen, maar de arbeids-markt blijft desondanks relatief sterk.

    Remmende factoren afgenomen, groei komt op gang Na een aantal moeilijke jaren kan de Kop van Noord-Holland in 2015 weer een economische groei van 1,7% tegemoet zien. Daarmee staat de regio er aanmerkelijk beter voor dan een jaar geleden. Hoewel de regio verschillende succesvolle ‘kleine industriële multinationals’- zoals HGG industries in Wieringerwerf - kent, zorgt het herstel van de binnenlandse vraag ervoor dat de regionale economie weer op gang komt. Zo telt de regio veel bouwbedrijven die de orderportefeuille eindelijk zien verbeteren. Dit heeft ook een spin-off effect op toeleveranciers. Een ander punt is dat de publieke sector niet langer een extra remmende factor meer is. Gezien het feit dat de overheid twee keer zo groot is als gemiddeld is dit vooral voor de regio Den Helder positief. In tegenstelling tot de afgelopen jaren is er nu zelfs weer meer aandacht voor investeringen in defensie. De Zeestadregio zet voorts met de haven en de off-shore sector in op private groei. Toch blijft dit gebied achter bij West-Friesland wat de economische motor van de Kop van Noord-Holland is. De grote agrarische sector vormt hier - onder de noemer ‘Greenport Noord-Holland Noord’ - met de sierteelt, de groenteverwerking en de inter-nationaal opererende zadensector (regio Hoorn- Enkhuizen) een steunpilaar voor de economie. Door bedrijven als Enza zaden en Bejo zaden wordt ook fors geïnvesteerd. Bovendien staat de agrarische sector in de regio staat open vernieu-wing. Een mooi voorbeeld van een cross-over tussen agrari-sche sector en de nieuwe economie is het datacenter van Microsoft dat op bedrijvenpark ‘Agriport A7’ wordt gebouwd en waarbij de restwarmte kan worden gebruikt. Al met al is het economisch beeld van de Kop van Noord-Holland verbe-terd en kan het vizier weer naar voren worden gericht. De economische groei blijft nog altijd achter bij het landelijk gemiddelde, maar dit heeft nu grotendeels een structurele reden, namelijk krimp van de beroepsbevolking. Arbeidsmarkt toont tekenen van verbetering Noord-Holland Noord kent van oudsher geen hoge werk-loosheid. De regionale werkloosheid is in 2014 per saldo nog iets gestegen tot 6,5%, wat gelijk is aan het landelijke niveau. Er is werkgelegenheid in de publieke sector verdwenen, maar het verlies is minder groot geweest. Daar staat tegen-

    over dat het aanbod op de arbeidsmarkt nog niet zo sterk krimpt doordat ouderen langer doorwerken. In de loop van 2014 heeft het aantal werkzoekenden een daling ingezet, wat wijst op een verbeterde balans op de arbeidsmarkt. Richting de toekomst blijft het binden en aantrekken van gekwalifi-ceerd personeel een uitdaging. Economische groei Kop van Noord-Holland

    Economische positie Kop van Noord-Holland in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Lager Lager Werkloosheid Lager Vergelijkbaar Bron: ING Economisch Bureau

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

    Kop van Noord-Holland Nederland

  • Alkmaar en omgeving

    Alkmaar haakt aan bij herstel

    • Met een economische groei van 1,9% volgt regio Alkmaar de landelijk ingezette lijn.

    • Structurele verandering in de zorg en detailhandel drukt het groeiperspectief voor de regio.

    • De arbeidsmarkt is snel verslechterd, maar verbete-ring is op komst en de werkloosheid blijft lager dan gemiddeld.

    Alkmaarse economie groeit dankzij de consument Het voorzichtig ingezette economische herstel zet door in Alkmaar en omgeving. De groei blijft met 1,9% nog licht ach-ter bij het landelijk gemiddelde. Dit komt doordat echte groeimotoren niet ruim vertegenwoordigd zijn in de regio. Hoewel er wel exporteurs uit de handel of industrie actief zijn is het bedrijfsleven in de regio naar verhouding sterk afhan-kelijk van de binnenlandse markt. Positief is dan ook dat de consumentenbestedingen in 2015 na lange tijd weer een plus laten zien. De as Alkmaar-Heerhugowaard vervult een win-kelcentrumfunctie voor Noord-Holland, maar veel winkels hebben last van de verschuiving naar internet, waardoor er toch veel weglekt. In het Alkmaarse centrum wordt dit deels opgevangen door meer horeca en foodretail toe te laten en in te zetten op toerisme en leisure. Hoewel leegstand een aan-dachtspunt is, lukt dit redelijk. De komst van een grote vesti-ging van Primark (opening begin 2016) kan de functie van de binnenstad versterken. Om sterker te kunnen groeien zou de regio echter ook meer van de digitale economie moeten gaan profiteren. Een andere reden waardoor de economi-sche groei getemperd wordt, is de grote zorgsector (14% van de regionale economie). Na jaren een ‘groeicentrum’ te zijn geweest krijgt de sector in 2015 opnieuw te maken met krimp (-0,5%) door bezuiniging in combinatie met verhoging van het eigen risico. Ook werken de effecten van bezuinigin-gen bij overheidsdiensten nog door in de centrumregio van Noord-Holland Noord. Nieuwe groei moet komen van star-ters in bijvoorbeeld de energiesector als een van de topsec-toren van Noord-Holland Noord en de gemeente Alkmaar. Voor meer groeipotentieel is op dit front meer initiatief nodig. Lage werkloosheid onder druk De werkloosheid is in de regio Alkmaar traditioneel lager dan gemiddeld in Nederland. Toch is de werkloosheid vooral tussen 2011 en 2013 flink gestegen (tot 6,5% in 2013). Vorig jaar is hier ook het keerpunt voor de regio bereikt en steeg het cijfer per saldo nog licht tot 6,6%. Reorganisaties bij grote werkgevers als het MCA en de gemeente Alkmaar hebben grotendeels hun beslag gekregen en is het gunstig voor de werkgelegenheid dat verzekeraar Reaal/Vivat na overname uit de gevarenzone lijkt. In combinatie met het feit dat veel meer oudere werknemers in de leeftijd 55-65 in korte tijd langer zijn gaan doorwerken steeg de werkloosheid fors.

    Tegelijkertijd betekent een grotere arbeidsparticipatie ook een versterking van de economie. Wel wordt de uitdaging om een baan te vinden voor jongeren daarmee groter. In-middels verbetert het perspectief op de arbeidsmarkt lang-zaam. In de tweede helft van 2014 steeg het aantal werkzoe-kenden niet meer en voor 2015 wordt dan ook een lichte daling van de werkloosheid voorzien. Economische groei Alkmaar en omgeving

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Alkmaar en omgeving in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Lager Lager Werkloosheid Lager Lager Bron: ING Economisch Bureau

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

    Alkmaar en omgeving Nederland

  • IJmond

    IJmond houdt gematig-de groei vast

    • De regio IJmond kan de vroeg ingezette groei dit jaar vasthouden (1,8%), maar is nog niet terug op ni-veau.

    • De werkgelegenheid staat in de IJmond structureel onder druk en dit werkt door op de arbeidsmarkt. Wel kan de werkloosheid in vergelijking met andere gebieden een stootje hebben.

    Economische groei blijft in lage versnelling hangen De economie van de regio IJmond kan het herstel van vorig jaar (1,8%) doorzetten, maar blijft op dat niveau steken. Ge-geven het feit dat de regio in Noord-Holland over de afgelo-pen vijf jaar het meest heeft goed te maken, is dit nog niet voldoende om de economische crisis volledig te doen verge-ten. Dat het herstel gematigd wordt komt in belangrijke mate doordat de stagnerende bevolking het groeipotentieel drukt. Daarnaast blijft de (basis)metaalindustrie met een aandeel van bijna 30% direct en indirect een belangrijke stempel op de economie drukken van de relatief kleine regio. De staal-prijzen en bijvoorbeeld de ontwikkeling van de Europese autoverkopen (een belangrijke afnemer van staal) zijn nog niet zodanig dat de lijn recht kan worden doorgetrokken. Opsteker is wel dat Tata Steel IJmuiden in de lastige markt sterk presteert en winst maakt. In 2014 heeft de exportgedre-ven productiegroei in de basismetaal het herstel in de regio een flinke duw in de rug gegeven, maar in 2015 zakt de groei weer terug (+1,5%). Gunstig is daarbij dat de basis voor herstel zich dit jaar naar andere sectoren verbreedt. Zo groeit de bouwproductie in 2015 na de ommekeer weer met 3%, wat in de IJmond positief doorwerkt. Na jaren van achter-uitgang trekken de consumentenbestedingen dit jaar ook weer aan. Het komt daarbij niet slecht uit dat de medewer-kers van Tata Steel dit jaar meedelen in het succes, wat de bestedingen in de regio een extra impuls kan geven. De regionale detailhandel rond met name Beverwijk heeft het structureel moeilijk en bedrijven hebben last van de opkomst van E-commerce en relatief onaantrekkelijke winkelgebie-den. Een handelssector die zich ook in 2015 verder moet kunnen ontwikkelen is de vishandel rond IJmuiden. Deze sector profiteert als een van de meest internationale sectoren van de groeiende vraag naar vis. Ook spelen bedrijven in de offshore een groeiende rol in de IJmond. Werkloosheid gestegen, maar kan wat hebben Ondanks dat de werkgelegenheid in de periode 2007-2013 met 6% afnam, behoort de IJmond nog steeds tot de gebie-den met een relatief lage werkloosheid (6,4% in 2014). Er is daardoor ook minder last van jeugdwerkloosheid. Oorzaak hiervan is dat verlies aan werkgelegenheid bij Tata Steel grotendeels via natuurlijk verloop van oudere werknemers verloopt. Er werken nu nog zo’n 9.000 mensen bij de vesti

    ging IJmuiden en dit zal naar verwachting verder afnemen doordat er fors wordt geïnvesteerd in (nieuwe) technologie en procesefficiëntie. Dit beïnvloedt de economie overigens ook positief. Tegelijkertijd groeit de behoefte aan hoogwaar-diger technisch personeel. Redenen dat de arbeidsmarkt goed stand houdt zijn dat de regio dicht bij de Randstad ligt en vergrijst, waardoor het aanbod nauwelijks groeit. Economische groei IJmond

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie IJmond in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Lager Lager Werkloosheid Lager Lager Bron: ING Economisch Bureau

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

    IJmond Nederland

  • Agglomeratie Haarlem

    Haarlem profiteert van breder herstel • In 2015 leeft de economie van de agglomeratie Haar-

    lem vrij sterk op (met 2,6%) door de herstellende zakelijke dienstverlening.

    • Daarentegen remmen de krimpende overheid en de zorgsector de Haarlemse groei in 2015.

    • De werkloosheid heeft ook in Haarlem een sprong gemaakt, maar blijft ondergemiddeld. Met dank aan grote werkgebieden in de buurt en een goed op-geleide beroepsbevolking behoort de arbeidsparti-cipatie tot de hoogste in Nederland

    Dienstensector trekt de Haarlemse economie vlot Na een lastige fase kan de Agglomeratie Haarlem in 2015 opnieuw bovengemiddelde groei tegemoet zien. Met dank aan vooral de zakelijke dienstverleners groeit de economie in 2015 naar verwachting met 2,6%. Afgezien van de financi-ele dienstverlening - die vooral in Amsterdam gevestigd is - heeft de regio 35% meer bedrijvigheid in de zakelijke dienstverlening dan gemiddeld. Dat het economisch herstel zich nu verbreedt, komt de Haarlemse economie ten goede, aangezien het bedrijfsleven overwegend gericht is op de binnenlandse markt. De regio profiteert in 2015 van de posi-tieve ontwikkeling van de consumentenbestedingen, die na lange tijd weer vooruitgang laten zien. Ook in de Agglomera-tie Haarlem heeft dit ondanks een naar verhouding kapitaal-krachtige consument druk gezet op de bestedingen. Medio 2015 is er een vergunning verleend voor het grote Outletcen-ter in de Suikerfabriek te Halfweg, wat de verhoudingen weer zal opschudden. Het is gunstig voor de regio dat Haarlem in het kielzog van Amsterdam een populaire woonstad is. Hierdoor trekt de bevolkingsgroei van de regio de afgelopen jaren aan (tot een kleine 1% j.o.j. in april). Ook wordt de regio steeds populair-der bij bezoekers. Toch kent de Haarlemse economie ook een ander gezicht. De regio kent een sterke vertegenwoor-diging van de zorg en welzijnssector en fungeert als publiek centrum voor Noord-Holland. Wat dat betreft heeft de eco-nomie last van de budgetbeperkingen bij de overheid en de productiekrimp in de zorgsector. Na een krimp met 0,5% dit jaar daalt de productie hier naar verwachting opnieuw (-1%). Haarlemse arbeidsmarkt relatief sterk Haarlem heeft van de 50 grootste gemeenten de hoogste participatiegraad: 73 procent1. Opvallend is ook dat de parti-cipatiegraad onder oudere werknemers (55-65 jaar) hoog is. Veel inwoners werken in de aangrenzende Haarlemmermeer (Schipholregio). De werkloosheid lag in 2014 net als in ande

    1 Bron: Atlas voor gemeenten 2014

    re regio’s nog op een relatief hoog niveau (6,5%), maar no-teerde nog altijd een procent onder het provincieniveau. Wel neemt het aantal werkzoekenden dit jaar slechts mondjes-maat af. Desondanks is de verwachting dat de werkloosheid in 2015 licht zal dalen. Economische groei Agglomeratie Haarlem

    Bron: ING Economisch Bureau Economische positie Agglomeratie Haarlem in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Hoger Hoger Werkloosheid Lager Vergelijkbaar Bron: ING Economisch Bureau

    -4%

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

    Agglomeratie Haarlem Nederland

  • Zaanstreek

    Zaanstad kan herstel voortzetten

    • De groei van de Zaanse economie blijft dit jaar met 2,4% boven het landelijk gemiddelde uitkomen.

    • Naast dat de industrie voor groei zorgt, geeft herstel in de bouw de regionale economie ook een impuls.

    • De Zaanse arbeidsmarkt heeft het moeilijk, maar moet dit jaar een stap vooruit kunnen zetten.

    Vroege economisch herstel houdt stand De Zaanse economie heeft de afgelopen jaren beter gepres-teerd dan gemiddeld. Dit is te danken aan de traditioneel grote industriële basis en het ‘vroege’ herstel dat hier plaats-vond. Bijna 30% van de economie wordt gevormd door de industrie, waarbij vooral de voedingsmiddelenindustrie (o.a. cacao- en graanverwerking) goed geworteld is. De groei stabiliseert zich hier rond de 2%. Daarnaast wordt economi-sche verbetering dit jaar ook voor andere sectoren merk-baar, al profiteert de regio veel minder van terugkerende vooruitgang in de zakelijke dienstverlening. Wel draagt her-stel bij het grote aantal gespecialiseerde Zaanse bouwbedrij-ven dit jaar met 3% stevig bij aan de groei. Ook profiteert de regio van verbetering van de consumentenbestedingen al ligt het budget van Zaankanters gemiddeld lager dan elders. Het gerestylede centrum van Zaandam zorgt ervoor dat de detailhandel nog redelijk presteert. Een vestiging van IKEA in de voormalige Bruynzeel hallen zou een impuls voor de re-gio kunnen betekenen.. Al met al is de verwachting dat de regionale economie in 2015 met 2,4% zal groeien wat meer is dan landelijk. Iets wat structureel bijdraagt aan de economie is de nabijheid van Amsterdam. Zaanstad pikt hiervan met de groeiende aantrekkingskracht op inwoners en toeristen een graantje mee. Toch heeft de nabijheid van Amsterdam niet alleen maar voordelen. Zo is de terugkeer van het hoofdkan-toor van Ahold positief, maar kiezen veel jonge bedrijven in bijvoorbeeld de ICT voor Amsterdam als vestigingsplaats. Op lange termijn is het mede daarom voor de Zaanse eco-nomie belangrijk om zich te richten op het aantrekken en initiëren van technische bedrijven. Niet onbelangrijk is dat de regio daarmee ook de vrij traditionele industrie kan vernieu-wen, waarmee kan worden gebouwd aan de toekomstige groeibasis. Zaanse arbeidsmarkt onder druk Ondanks het economisch herstel is de werkloosheid in de Zaanstreek in 2014 nog iets verder opgelopen, naar een niveau van 7,8%. Dit is vergelijkbaar met buurregio Groot-Amsterdam, maar voor Zaanse begrippen hoog. Dit geeft aan dat de economie nog niet heel veel banen creëert, maar ook dat een flink aantal Zaankanters moeite heeft om de aanslui-ting met de arbeidsmarkt te houden. Dat de beroepsbevol-king relatief veel lager opgeleiden telt, verkleint de kans op werk. Iets wat ook meespeelt is dat ouderen langer op de

    arbeidsmarkt blijven. Toch is de verwachting dat het beeld in 2015 iets zal verbeteren. Gunstig voor de regio is het ruime aanbod van potentiële werkgelegenheid binnen bereikbare afstand. Wat dit betreft zou de regio ook van groei in de Noordelijke vleugel van de Randstad waaronder Schiphol moeten kunnen meeprofiteren. Economische groei Zaanstreek in 2015

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Zaanstreek in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van landelijk

    Economische groei Hoger Hoger Werkloosheid Hoger Hoger Bron: ING Economisch Bureau

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

    Zaanstreek Nederland

  • Groot-Amsterdam

    Amsterdam vindt nieuwe dienstengroei

    • De groei van de Amsterdamse economie versnelt dit jaar 3%. Dit steekt uit boven het gemiddelde en re-flecteert de dynamiek van de stedelijke regio.

    • De grote Amsterdamse financiële sector maakt een pas op de plaats, maar de ICT-dienstverlening en digitale economie ontwikkelt zich tot nieuwe voor-trekker.

    • De Amsterdamse werkloosheid is over het hoogste punt heen, maar blijft gezien de veranderende be-hoefte aan arbeid een punt van zorg.

    Amsterdam bouwt verder op sterke basis Het economisch herstel dient zich aan in Amsterdam. Na een groei van 1,3% in 2014 schakelt de hoofdstedelijke regio in 2015 door naar een verwachte groei van 3%. Voor een be-langrijk deel is dit te danken aan de stevige bevolkingsgroei, die door zogenoemde ‘sponswerking’, waarbij de bestaande woningvoorraad meer mensen opneemt ook bij een lage woningbouwproductie aanhoudt. Er zijn echter meer rede-nen. Zo wordt de grote financiële- en zakelijke dienstverle-ning geconfronteerd met een nieuwe werkelijkheid waarin de behoefte aan traditionele dienstverlening afneemt. De gunsti-ge creatieve en innovatieve basis van de regio zorgen er voor dat de Amsterdamse zakelijke dienstverlening een nieuwe groeibron vindt in de ICT-sector en alles wat samen-hangt met digitalisering. Dat de hoofdstad hierin succesvol is biedt compensatie voor afnemende andere dienstverlening. Daarnaast profiteert de Amsterdamse regio met de gebieden rond Schiphol en de haven ook van de internationale handel die sneller groeit dan de Nederlandse bestedingen. Tenslotte blijft de stroom toeristen en dagjesmensen de economie van de hoofdstad stimuleren, ook al is spreiding een groeiend aandachtspunt. In combinatie met het verbeterde consumen-tenvertrouwen in eigen land en een stevig aantrekkende woningmarkt, verbetert dit de economische basis. Toch is de bijdrage niet op alle fronten even groot. Zo is er in de zorg-sector - die met onder andere de academische ziekenhuizen VU en AMC een groot economisch blok vormt - dit jaar geen groei te verwachten. Dit geldt ook voor de publieke sector, waar nog reorganisaties plaatsvinden. Niettemin groeit de hoofdstedelijke economie bovengemiddeld en doet de regio een poging om het oude groeipad weer op te pakken. Amsterdamse werkloosheid laat piek achter zich, maar kent structurele uitdagingen Na een periode waarin de werkloosheid in Groot-Amsterdam fors opliep, laat de arbeidsmarkt verlichting zien. Eerder dan elders daalde de werkloosheid in 2014 per saldo al licht, al blijft het niveau met 7,8% nog altijd hoog. Zeker gezien het feit dat het aantal ZZP-ers in de afgelopen jaren flink is toege-nomen. Van een overtuigende daling is dus nog geen sprake en dit vormt ook een uitdaging voor de regio. De economie

    kampt immers met een groeiende mismatch op de arbeids-markt, waardoor de participatie onder druk staat. Nieuwe banen ontstaan er bijvoorbeeld veel voor hoger opgeleide ICT-specialisten, terwijl het beschikbare aanbod op de ar-beidsmarkt vooral bestaat uit lager opgeleiden. Dit zorgt ervoor dat er een groeiende groep werklozen is die langdu-rig werkloos is. Economische groei Groot-Amsterdam

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Groot-Amsterdam in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Hoger Hoger Werkloosheid Hoger Hoger Bron: ING Economisch Bureau

    -2%

    0%

    2%

    4%

    6%

    2011 2012 2013 2014 2015F

    Groot Amsterdam Nederland

  • Het Gooi en Vechtstreek

    Vooruitgang voor Gooi en Vechtstreek

    • Het Gooi en Vechtstreek ziet de economische groei in 2015 aantrekken tot 2,3%, wat na jaren hoger ligt dan het landelijk gemiddelde.

    • Zakelijke dienstverleners zoals detacheringsbu-reau’s dragen in 2015 flink bij aan het herstel. De regio heeft last van de aanzuigende werking van Amsterdam, maar profiteert in het kielzog ook mee van de groeiende multimediale economie.

    • Door aanhoudend banenverlies staat de arbeids-markt onder druk, de mobiele en goed opgeleide bevolking helpt.

    Gooi- en Vechtstreek mee in economisch herstel De regio Gooi- en Vechtstreek ziet het economisch tij keren en kan dit jaar een groei tegemoet zien die zelfs hoger ligt dan landelijk gemiddeld. De groei wordt onder andere gere-aliseerd door de relatief sterk aanwezige groothandel, waar-van de groei aantrekt tot 2%. De belangrijkste drijvende kracht is echter dat het relatief grote aantal bedrijven in de zakelijke dienstverlening weer vooruitgang boekt. Veel van deze bedrijven werken in opdracht van bedrijven waar het herstel zich eerder aandiende en profiteren in een later sta-dium (bijvoorbeeld adviesbureaus of handelaren in onroe-rend goed). Uitzend- en detacheringsbureaus hebben al vroegtijdig ommekeer gezien en kunnen de groei dit jaar doorzetten. Voor de in en rond Hilversum gevestigde media-sector, die deels in publieke handen is, is het beeld ge-mengd. Los van de doorgevoerde bezuinigingen heeft de regio hierbij last van de aanzuigende werking van Amster-dam, doordat steeds meer mediabedrijven zich in de hoofd-stad vestigen. Toch profiteert de regio op het gebied van de groeiende ICT-sector tegelijkertijd ook van de nabijheid van de hoofdstad en de daar aanwezige digitale infrastructuur. Een voorbeeld van een succesvol (jong) bedrijf is Blue Billiwig (strategic online video’s). Iets waar Het Gooi- en Vechtstreek de vruchten van kan plukken is de verbetering van vertrouwen onder consumenten. Gezien het bovenge-middelde inkomen is het voor de regio gunstiger dan elders dat de bestedingen weer vooruitgaan en de huizenmarkt herstel vertoont. Werkloosheid loopt op, maar blijft ondergemiddeld De werkgelegenheid laat in Het Gooi- en Vechtstreek aan-houdende daling zien. Tussen 2007 en 2014 is het aantal banen met 8% gedaald. Toch behoort de werkloosheid in Het Gooi en Vechtstreek tot de laagste in de provincie Noord-Holland, wat een sterk punt van de regio is. Dit is te verklaren doordat de beroepsbevolking relatief goed inzetbaar is en veel mensen uit de regio in sterke banenregio’s als Amster-dam en Utrecht werken. Verder zit er door de vergrijzing

    weinig rek meer in de beroepsbevolking. Langer doorwer-ken zet dus slechts beperkt extra druk op de arbeidsmarkt. In 2014 is de werkloosheid nog opgelopen tot gemiddeld 6,9%, maar dit jaar wordt ook in Gooi- en Vechtstreek de daling ingezet. Economische groei Het Gooi en Vechtstreek

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Het Gooi en Vechtstreek in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte van Nederland

    Economische groei Lager Vergelijkbaar Werkloosheid Lager Lager Bron: ING Economisch Bureau

    -6%

    -4%

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

    Het Gooi- en Vechtstreek Nederland

  • Agglomeratie Leiden en de Bollenstreek

    Leidse regio schakelt licht op

    • De regio Leiden en de Bollenstreek kan uitgaan van een economische groei die aansluit bij het landelijk gemiddelde.

    • De regio kent met de Bollenstreek (telers, handels-huizen) veel exporteurs wat bijdraagt aan groei. De zorgsector zorgt voor duidelijke tegendruk.

    Iets hogere groei voor Leiden en de Bollenstreek De economie van Leiden en de Bollenstreek groeit in 2015 in vergelijkbaar tempo als landelijk gemiddeld (2,0%). Een gunstige factor hierbij is dat de bevolking van de regio nog steeds sneller groeit dan landelijk, al treedt de vergrijzing ook in de regio hard in. Los hiervan kunnen exporterende (handels)bedrijven in de regio (waaronder in de bollensec-tor) ook in 2015 weer profiteren van de relatief sterk groei-ende export. Anderzijds is het gebied rond Leiden meer afhankelijk van de binnenlandse markt en daar zal de situatie zich in 2015 duidelijk verbeteren ten opzichte van 2014. De stad kan voordeel halen uit de aantrekkende consumenten-bestedingen in de detailhandel. Daarentegen moet de grote onderwijsbasis van de stad – met onder ander de universiteit – waarschijnlijk genoegen nemen met marginale groei en is het de vraag hoe de invoering van het sociaal leenstelsel precies uitpakt. Op het gebied van zorg- en welzijn – (met 15% van de regionale economie ook een belangrijke sector) ziet het er minder rooskleurig uit. Nadat de zorgproductie in 2014 voor het eerst sinds lange tijd kromp, zal ook 2015 naar verwachting een krimp van de zorgvraag te zien geven (-0,5%). Dit remt de economische groei duidelijk af. Per saldo krijgt het economisch herstel wel een vervolg, maar blijft de groei gematigd. Een belangrijke ontwikkeling voor het lange termijnperspectief van de regio is de aanleg van de Rijnland-route van Katwijk naar Leiden. Deze nieuwe provinciale weg gaat de A44 en A4 met elkaar verbinden. Dit zorgt ervoor dat de nieuwe woninglocatie Valkenburg en het Biosciencepark in Leiden beter bereikbaar worden, maar ook elders in de regio profiteert het bedrijfsleven ervan. Werkloosheid Leidse regio blijft relatief laag De arbeidsmarkt in Leiden en de Bollenstreek heeft met een hoge arbeidsparticipatie en een relatief lage werkloosheid een sterke basis. Toch heeft ook hier de arbeidsmarkt onder druk gestaan. De werkloosheid is in 2013 snel opgelopen van 4,8% naar 6,2%. Goed teken is dat het niveau anders dan in andere regio’s in 2014 niet verder is gestegen, bij een ba-nenaantal dat een kleine 1.000 lager lag. In vergelijking met andere Zuid-Hollandse regio’s – waaronder bijvoorbeeld Den Haag ligt de werkloosheid veel lager. De regio kan er-van profiteren dat het opleidingsniveau van de regionale beroepsbevolking relatief hoog ligt. Veel Leidenaren werken in het onderwijs en onderzoek en hier zijn ook in 2014 nog

    banen bijgekomen. In de detailhandel en bouw verdwenen banen. Voor verdere versterking van de regio is het zaak om meer nieuwe banen in het bedrijfsleven te creëren. Dat kan door klimaat voor ondernemerschap en start-ups verder te verbeteren. Economische groei Leiden en de Bollenstreek

    Bron: CBS, ING Economisch Bureau Economische positie Leiden en de Bollenstreek in 2015 Ten opzichte

    van provincie Ten opzichte Nederland

    Economische groei Lager Vergelijkbaar Werkloosheid Lager Lager Bron: ING Economisch Bureau

    -2%

    0%

    2%

    4%

    2011 2012 2013 2014 2015F

    Agglomeratie Leiden en de Bollenstreek

    Nederland

  • Agglomeratie ‘s-Gravenhage

    Haagse economie op zoek naar versterking

    • Door de overheidsinkrimping heeft de economie van de Hofstad meer goed te maken dan gemiddeld. Ste-vig herstel in de zakelijke dienstverlening zorgt er-voor dat de regio in 2015 met 2,8% groeit.

    • De werkloosheid is de afgelopen jaren fors opgelo-pen en lag in 2014 zelfs hoger dan in Rotterdam.

    • Kansrijk is de uitbouw van ‘Hague security Delta’. Een ondernemender cultuur kan de regio helpen.

    Herstel komt van ver maar wint aan kracht De economie van de regio Den Haag kan zich herpakken en volgend jaar doorschakelen naar een bovengemiddelde groei van 2,8%. Het landelijke bestuurscentrum heeft echter door het effect van overheidsbezuinigingen in de afgelopen vijf jaar nog wel 2% krimp meer goed te maken dan gemid-deld. De stad moet daarmee van verder komen dan de ande-re grote steden Amsterdam, Utrecht en Rotterdam. Waar de regio in het verleden vrij stabiel was door de invloed van de overheid, lijkt deze tijd voorbij. Ook de komende jaren remt de budgettaire beperking hier de groeipotentie nog, al wordt er geen krimp meer verwacht. Belangrijke opsteker is nu dat de grote zakelijke dienstverlening (totaal ruim 20% van de economie) in 2015 weer 3% groei realiseert. Structurele groei zal moeten komen van nieuwe groeikernen in het Haagse bedrijfsleven en hier is wel degelijk potentie voor. Het vizier is hierbij vooral gericht op private diensten die bouwen op het sterke profiel als stad van vrede, recht en veiligheid. Tijdens de Nucleair Security Summit en de Cy-bertop heeft de stad zich op dit vlak internationaal kunnen profileren en er is al een groot veiligheidscluster in de regio gevestigd. Iets wat de regionale economie in het algemeen ten goede komt is dat ook Den Haag profiteert van de urbani-satie. De stedelijke bevolking groeit sneller dan gemiddeld, wat leidt tot verbreding van de economische basis. Daarnaast heeft vernieuwing van het Haagse stadscentrum vertrouwen gecreëerd bij ondernemers in de detailhandel en de horeca. Arbeidsmarkt blijft een zwakke plek – meer onderne-merschap nodig De Haagse arbeidsmarkt lijkt structureel onder druk te staan. In 2014 lag de werkloosheid met 9,5% twee keer zo hoog dan vijf jaar geleden en nu zelfs ook hoger dan