Het Nederlandse Fotoboek 1940-2010 - â€؛ ... het nederlandse fotoboek 1940-2010 . p1 van 14....

download Het Nederlandse Fotoboek 1940-2010 - â€؛ ... het nederlandse fotoboek 1940-2010 . p1 van 14. Flip Bool

If you can't read please download the document

  • date post

    05-Jul-2020
  • Category

    Documents

  • view

    0
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Het Nederlandse Fotoboek 1940-2010 - â€؛ ... het nederlandse fotoboek 1940-2010 . p1 van 14....

  • expertisecentrum kunst & vormgeving • bool: het nederlandse fotoboek 1940-2010 p1 van 14

    Flip Bool

    Het Nederlandse fotoboek 1940-2010 zeven decennia, zeven boeken

    Lecturislezing Eindhoven: Van Abbemuseum 27 oktober 2011

    Hoewel uitgeverijen, drukkerijen en boekhandelaren in dit digitale tijdperk moeilijke tijden doormaken, beleeft het fotoboek hoogtijdagen en is er zelden tevoren internationaal zoveel aandacht voor geweest. Ik hoef hier slechts te wijzen op:

    de dissertatie van Mirelle Thijsen over Het bedrijfsfotoboek 1945-1965 [1] (Uitgeverij 010, Rotterdam 2002);

    de twee delen The Photobook: A History [2] (Phaidon, Londen/ New York 2004 en 2006) van Martin Parr en Gerry Badger;

    het drie en een halve kilo zware, onlangs verschenen Deutschland im Fotobuch. 287 Fotobücher zum Thema Deutschland aus der Zeit von 1915 bis 2009 [3] (Steidl, Göttingen 2011) van Thomas Wiegand;

    het bijna even zware Eyes on Paris. Paris im Fotobuch 1890 bis heute [4] (Deichtorhallen/Hirmer Verlag, Hamburg/München 2011) van Hans Michael Koetzle dat mij gisteren voor het eerst onder ogen kwam;

    het afgelopen weekeinde in Winterthur gepresenteerde boek Schweizer Fotobücher 1927 bis heute – eine andere Geschichte der Fotografie [5] van Peter Pfrunder;

    of de komende publicatie over het Nederlandse fotoboek sinds de Tweede Wereldoorlog onder redactie van Frits Gierstberg en Rik Suermondt (NAi Uitgevers) die begin volgend jaar zal verschijnen bij een tentoonstelling in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam en door Lecturis zal worden gedrukt.

    Mijn bedoeling is om u vanmiddag in kort bestek uit zeven decennia steeds één fotoboek te presenteren, dat mijns inziens typerend is voor het betreffende decennium, kwalitatief een hoogtepunt vormt in de Nederlandse fotoboekenproductie en tevens een specifiek genre boek vertegenwoordigt. Dit in de hoop dat u na afloop een globaal beeld heeft van de ontwikkeling die het fotoboek en de fotografie in die periode hebben doorgemaakt.

    1

    2

    3

    4

    5

  • In 1947 publiceerde de Haagse Staatsdrukkerij en -uitgeverij in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken het boek Roof, restitutie, reparatie [6] over de plunderingen in ons land door de Duitse bezetter. Vrijwel alles wat los en vast zat werd naar Duitsland getransporteerd; van mensen, paarden en trams tot huisraad, kerkklokken en hele fabrieksinterieurs. ‘Het boek werd vervaardigd door Drukkerij en Uitgeverij G.W. van der Wiel & Co., gevestigd in Arnhem’, zo lezen we in het colofon op p. 5, en verder: ‘Deze drukkerij werd in de winter van 1944-1945 zwaar geplunderd. Van het lettermateriaal bleef niets gespaard, terwijl uit de afdeeling drukkerij o.m. alle motoren werden geroofd. De nog aanwezige machines werden na de bevrijding zwaar verroest teruggevonden, terwijl het geheele gebouw de sporen droeg van ergerlijk vandalisme. Ondanks deze feiten werd de productie reeds eenige maanden na de bevrijding, zij het aanvankelijk op bescheiden schaal, hervat.’ Met het oog op eventuele restitutie en reparatie werden de cijfers van de Duitse plunderingen in dit boek op een rijtje gezet. Die cijfers luidden voor de grafische industrie: 709 machines voor grafisch werk, waaronder: 47 zetterijmachines; 358 drukkerijmachines waarvan 283 persen; 295 binderijmachines (linieer-, perforeer-, hecht-, vouw- en snijmachines).

    In de eerste jaren na de bevrijding was er aan alles gebrek. Naast primaire levensbehoeften ook aan hardware en papier. Hiervan getuigt het eerste boek dat ik wil presenteren, met illegale foto’s uit de laatste barre winter van de Duitse bezetting in Amsterdam.

    1940—1950 Amsterdam tijdens de hongerwinter [7] Contact/De Bezige Bij, Amsterdam 1947 met foto’s van: Emmy Andriesse, D. de Boer Jr., Charles Breijer, Violet[te] Cornelius, Dr. C. Faber, C. Holtzapfel, Boris Kowad[t]lo, Frits Lemaire, Marius Meijboom, Cas Oorthuys, Hans Sibbelee, Kryn Taconis, Ad Windig auteur inleiding: Max Nord vormgever/foto stofomslag: Dick Elffers/Cas Oorthuys uitvoering: hardcover met stofomslag drukkers: Koch en Knuttel, Gouda/N.V. Nederl. Rotogravure Mij., Leiden druktechniek: boekdruk (tekst), koperdiepdruk (stofomslag en foto’s) bijzonderheden: ‘De netto-opbrengst van deze uitgave wordt door de uitgevers ter beschikking gesteld van de Stichting 1940(4)-1945’

    Over het algemeen kijken we meestal niet naar de binnenzijden van stofomslagen, maar in dit geval is dat de moeite waard; i.v.m. de papierschaarste werd er immers recycled papier voor gebruikt uit de serie ‘De schoonheid van ons land’ van uitgeverij Contact.[8] Een bijzonderheid van het stofomslag is bovendien dat daar sprake is van ‘den hongerwinter’ en in de Franse titel van ‘de hongerwinter’. Het stofomslag is dus mogelijk gedrukt vóór de spellingswijzigingen van begin 1947 en het binnenwerk daarna. De foto op dit door Dick Elffers ontworpen stofomslag behoort tot een van de bekendste reportages uit de geschiedenis van de Nederlandse fotografie en werd in de hongerwinter van 1944- 1945 gemaakt door Cas Oorthuys. Onderwerp van deze reportage was een jongeman die in erbarmelijke omstandigheden aan de Kleine Wittenburgerstraat woonde en vanwege hongeroedeem op een handkar naar het Burgerziekenhuis moest worden vervoerd. En passant fotografeerde Oorthuys de moeder van deze jongeman en een buurtgenote op de deurdorpel van een nabijgelegen huis. Door honger uitgemergeld lijken de twee vrouwen sprekend op elkaar, maar op een dubbele pagina in het boek is duidelijk te zien dat er sprake is van twee verschillende vrouwen [9] en dat blijkt ook uit het blad met contactafdrukken van de 6 × 6 opnamen.[10] Uiteindelijk werd niet de op het stofomslag gereproduceerde opname wereldberoemd, maar het beeld dat in het binnenwerk is afgebeeld.

    expertisecentrum kunst & vormgeving • bool: het nederlandse fotoboek 1940-2010 p2 van 14

    8

    6

    7

    10

    9

  • Dezelfde foto werd kort na de bevrijding voor het eerst gereproduceerd op de – eveneens door Elffers ontworpen – omslag van het speciale nummer ‘Er moet veel strijd gestreden zijn…’ van het weekblad De Vrije Katheder.[11] Deze laatste opname werd in 1955 ook door Edward Steichen geselecteerd voor zijn fameuze tentoonstelling The Family of Man en de gelijknamige publicatie die in gigantische aantallen over de wereld werd verspreid.[12] Over de context van deze serie foto’s van Oorthuys lezen we naast de Franse titel in Amsterdam tijdens de hongerwinter onder meer: ‘Op initiatief van Fritz Kahlenberg vormde zich in het laatste jaar van de oorlog een groep van fotografen, vaklieden en amateurs, met het doel de gevolgen van de bezetting fotografisch vast te leggen. Daar fotograferen door den bezetter verboden was, werkten de leden van deze groep, “De Ondergedoken Camera” geheten, onder de moeilijkst denkbare omstandigheden zonder elkaar te kennen. (…) De medewerkers hadden hun toestel in boodschappen- of actetassen of onder hun jas verborgen, maar ergens bevond zich wel een gaatje waar de lens doorheen kon gluren. (…) De resultaten van hun werk, enige duizenden fotografische documenten, werden reeds twee weken na de bevrijding voor het Nederlandse publiek tentoongesteld.’ Tot de medewerkers van het ‘Nederland Archief’ – later bekend geworden als ‘De Ondergedoken Camera’ – behoorden naast Oorthuys onder anderen: Emmy Andriesse [13], Charles Breijer, Kryn Taconis en Ad Windig. Zij vormden ook de kern van de GKf, een kort na de bevrijding opgericht fotografencollectief dat een sleutelrol zou spelen in de naoorlogse geschiedenis van de Nederlandse fotografie. Amsterdam tijdens de hongerwinter bevat ook enkele beelden die eerder tijdens de Duitse bezetting werden gemaakt.[14] Dit geldt onder andere voor de reportage die Violette Cornelius al in 1942 maakte van de eerste vervalsingen voor persoonsbewijzen door de verzetsgroep rond het illegale tijdschrift De Vrije Kunstenaar, met Gerrit van der Veen als een van de later gefusilleerde sleutelfiguren. Het valse watermerk was zelfs voor Duitse specialisten nauwelijks van het echte te onderscheiden en werd ontworpen door Willem Sandberg – de latere directeur van het Amsterdamse Stedelijk Museum. Sandberg noemde dit achteraf ‘... de grootste lof die ik ooit voor typografisch werk gekregen heb.’ Om veiligheidsredenen werden de negatieven van Violette Cornelius door derden op een onbekende plek begraven en doken zij tot verrassing van de fotografe na de bevrijding weer op. Een bijzonder detail van Amsterdam tijdens de hongerwinter is tenslotte dat de netto-opbrengst door de uitgevers ter beschikking werd gesteld aan de Stichting 1940-1945. Dit voorbeeld vond in 1953 navolging bij de uitgave van de ramp met een oplage van maar liefst 675.000 exemplaren, waarvan de opbrengst geheel ten goede kwam aan het Nationaal Rampenfonds.

    expertisecentrum kunst & vormgeving • bool: het nederlandse fotoboek 1940-2010 p3 van 14

    11

    12

    14

    13

  • 1950—1960 Ed van der Elsken Bagara. Foto’s uit Equatoriaal Afrika [15] De Bezige Bij, Amsterdam 1958 buitenlandse edities: Das echte Afrika. Fotos aus Äquatorial-Afrika, Hoffmann und Campe, Hamburg 1959; Bagara, H.A.U.M., Kaapstad ±1960; Bagara. Photographs of Equatorial Africa, Abelard-Schuman, Londen/New York/ Toronto 1961; l’Afrique Centrale vivante, Les Éditions Guy le Prat, Parijs 1961 auteur: Jan Vrijman vormgever: Jurriaan Schrofer oplage: 20.000 uitvoering: hardcover met stofomslag drukker: NV Rotogravure Mij., Leiden druktechniek: koperdiepdruk (stofomslagen