De Overdiepse Polder

download De Overdiepse Polder

of 196

  • date post

    23-Mar-2016
  • Category

    Documents

  • view

    312
  • download

    21

Embed Size (px)

description

750 jaar geschiedenis van een polder in de delta. Uitgave Heemkundekring "Op 't goede spoor" Waspik i.s.m. waterschap Brabantse Delta. Juli 2011

Transcript of De Overdiepse Polder

  • de overdiepse polder

    750 JAAR GESCHIEDENIS VAN EEN POLDER IN DE DELTA

    HEEMKUNDEKRING OP T GOEDE SPOOR WASPIK

    THEMANUMMER 18

  • de overdiepse polder750 jaar geschiedenis van een polder in de delta

    H e e m k u n d e k r i n g O p t g O e d e S p O O r WA S p i k

    t H e m A n u m m e r 1 8

  • Afbeelding binnenzijde omslagEen gewone schooldag in september 1977. De pont bij Han Rekkers doet het niet meer. De kinderen van Theo Broekmans, Marius Verschure, Han Kemmere, Han Rekkers, Jos Zijlmans en Kees Bink moeten in twee roeiboten overgezet worden.

  • 5inhoud

    Voorwoord 6

    1 De geschiedenis 9

    2 Het nieuwe landschap 21

    3 Bestuurlijke ontwikkelingen 41

    4 De Bergsche Maas 57

    5 Het landschap is veranderd 71

    6 Dramatische gebeurtenissen in de 20e eeuw 87

    7 De ruilverkavelingen in het Overdiep 99

    8 De polder wordt bewoond 109

    9 Kennismaking met alle (oud-)bewoners 135

    10 Ruimte voor de rivier 153

    11 Van turfvaarten naar terpen 171

    Geraadpleegde bronnen en beeldverantwoording 183

  • 6Sinds jaar en dag hebben wij een haat/liefde verhouding met het water. Waar het water aan de ene kant als zeer nuttig ervaren wordt, denk maar aan de drinkwatervoorziening, vormt het anderzijds soms een bedreiging bij overstromings-gevaar vanwege hoge waterstanden. Boeren zijn al eeuwen lang in de weer geweest met het tegenhouden en afvoeren van water. Waterschappen ontstaan en delen jaren lang de lakens uit. Gaandeweg ontstaat er een ander beeld rond de waterbe-heersing. Niet langer is het water lastig, het is nuttig en dient zo lang mogelijk vastgehouden te worden, water moet meer ruimte krijgen. Hiermee veranderen ook de taken van de wa-terschappen; niet langer een organisatie van en voor boeren maar ook voor burgers en recreanten.

    We beschermen ons in Nederland eeuwenlang tegen hoog-water door dijken te bouwen en te versterken. In 2002 besloot het kabinet dat het anders moest. In plaats van de rivieren vast te leggen tussen steeds hogere dijken, krijgen ze nu de ruimte. Het programma Ruimte voor de Rivier werd opgesteld. Een enorm project met verstrekkende gevolgen. Het Terpenplan Overdiepse Polder is een van de projecten dat in dit kader ge-realiseerd wordt, een maatregel ter voorkoming van overstro-mingen. Onlangs is door het Waterschap De Brabantse Delta het startsein gegeven voor de uitvoering van het Rivierver-ruimingsproject Overdiepse Polder. In de polder wordt de be-staande dijk aan de Bergsche Maas verlaagd en een nieuwe dijk

    voorwoord

  • 7v O O r W O O r d

    langs het Oude Maasje aangelegd. Hierdoor kan bij extreem hoog water het rivierwater door de polder stromen. Om te voorkomen dat hierdoor het agrarisch gebruik van het gebied onmogelijk zou worden hebben inwoners en ondernemers zelf het Terpenplan bedacht. Bestaande boerderijen en agra-rische bedrijfsgebouwen worden gesloopt en op negen terpen bouwen de boeren die blijven zelf een nieuw bedrijf.

    Deze ingrijpende gebeurtenis was voor de redactie van de Heemkundekring Op t Goede Spoor aanleiding om eens diep in de historie van de polder te duiken en de geschiedenis ervan vast te leggen in een speciaal themanummer over de Over-diepse Polder.

    In dit boek nemen wij u mee naar de tijd vr de Sint Elisa-bethsvloed, zo rond 1250, toen de eerste nederzettingen ont-stonden langs de toenmalige Oude of Romeinse Maas en onze voorouders de Grote of Zuid-Hollandse Waard met dijken ver-stevigden. Dan verdwijnt in 1421 het land voor lange tijd onder water om zon 300 jaar geleden weer als polder op te duiken: de Overdiepsche Hooipolder, beroemd geworden om de kwaliteit van het hooi dat daar geoogst werd. Ruim een eeuw geleden wordt dan de Bergsche Maas gegraven, wat verstrekkende gevolgen heeft voor bijvoorbeeld de ver-binding tussen Waspik en het Land van Heusden en Altena en de eigenaren en gebruikers van de grond.

    In 1944 is de polder het toneel van een hevige strijd tussen de Geallieerden en de Duitsers met als tragisch hoogtepunt de Slag bij het Capelse Veer.Daarna verandert het landschap compleet als gevolg van twee grote ruilverkavelingen, het kenmerkende slagenland is ver-dwenen, maar het duurt nog tot 1975 voordat de eerste boeren zich er vestigen. De polder is dan eindelijk bewoond, een ingrijpende veran-dering, waar veel over te vertellen valt.We eindigen met de huidige situatie, het Terpenplan en een blik op de toekomst. Hoe gaat het worden en wat vinden de be-woners er van?

    De redactie wenst u veel leesplezier!

  • 8

  • 91

    1 de geschiedenis

    er was eens 11

    het ontstaan van de groote of

    Zuidhollandsche waard 14

    hoe het fout ging 14

    de sint elisabethsvloed 19

  • 10

    d e O v e r d i e p S e p O l d e r

  • 11

    d e g e S c H i e d e n i S 1

    er was eens

    750 Jaar geleden was de plek waar nu de Overdiepse Polder ligt onderdeel van een totaal ander landschap. Een uitgestrekt veengebied lag tussen de hoge zandgronden in het zuiden en de rivier de Oude of Romeinse Maas, die vanaf Hedikhuizen onder Heusden en langs Dussen naar het westen liep. Dit gebied, de Moerkant, strekte zich uit tot achter Waalwijk in het oosten en s Gravenmoer en Dongen in het westen.Vanaf het midden van de 13e eeuw vestigden zich de eerste pi-oniers op de oeverwallen van de Romeinse Maas. Van daaraf werd de veenbodem grootschalig afgegraven en als turf afge-voerd naar de steden in Holland en Vlaanderen. Dordrecht en de hele streek er omheen werden vanuit de Moerkant van brandstof voorzien. Overal werden turfvaarten gegraven voor de afvoer van het veen. Deze vaarten waren de voorlopers van bijvoorbeeld de huidige Kerkvaartse Haven en Vrouwkens-vaartse Haven en liepen helemaal door tot de Romeinse Maas.

    De woeste veengrond was eigendom van graaf Jan ii van Holland en werd door hem tussen 1293 en 1341 in gedeelten in erfpacht uitgegeven aan verschillende ontginners, c.q. ambachts heren. Zo ontstaan dus de ambachten Raamsdonk (Ramesdonc), Groot- en Klein-Waspik (Waspyc, 2 ambochten), Nederveen-Capelle (Nedervene) en Capelle-Zuidewijn (Zidewinde), namen

    die heden nog steeds op de kaart staan. De ontginning had tot gevolg dat er vanaf de Maas naar het zuiden tegen de flauwe helling sloten werden gegraven om het veen te ontwateren, waardoor lange kavels ontstonden. De boeren gebruikten de afgegraven grond voor akkerbouw, maar door het ontwateren en inklinken daalde het maaiveld, waardoor natte weidegrond ontstond. De plaats van de dorpen verschoof van lieverlee met de akkers mee het veen in. Zo kon het gebeuren dat Waspik vroeger

    2 Een oude schoolplaat waarop het turfsteken wordt uitgebeeld

    1 Ruimte is het kenmerk van de Overdiepse Polder, eindeloze vergezichten, een enkele boerderij, weilanden met koeien en als het weer meezit, prachtige Hollandse luchten.

  • 12

    d e O v e r d i e p S e p O l d e r

    meer naar het noorden heeft gelegen, de kerk en het kerkhof die daarbij hoorden lagen ten westen van het huidige Scharlo, op de hoogte van de Lambertuskerk van Raamsdonk. De Achterste Dijk en de Oude Straet (deels nog zichtbaar ten noorden van de A59) herinneren thans nog aan de oude dijk van vr 1421. De boerderijen lagen naast elkaar aan de weg, immers alle ontginningspercelen waren smalle stroken die van noord naar zuid liepen. Zo ontstond de typische lintbebouwing van de Lang straat. De oude bebouwing is door de latere overstro-mingen geheel verdwenen.

    Van deze oudste ontginningsfase zijn bijna geen geschreven bronnen bewaard. Hoewel Waspik pas in 1257 voor het eerst wordt vermeld in een akte van de abdij van Sint Truiden, mogen we toch aannemen dat er in dit gebied al geruime tijd turf werd gewonnen en vervoerd. Omdat de turfwinning begon vanaf de zuidoever van de Romeinse Maas kan men dus ook stellen dat, waar nu de Overdiepse Polder is gesitueerd, al in de 12e eeuw activiteiten geweest moeten zijn!

    In het rapport van de Onderzoekscommissie naar de Aanwassen in de Verdronken Waard (1521-1523) lezen we onder andere deze getuigenis van een plaatselijk bekende inwoner:

    Seijt dat op den houck ende cante vanden watere vande WaspijcseKerck Vaert aen die westzijde leijt noch tkerkhof vande oude kercke van Waspijck, daer hij getuijge wel hondert werven zijn scepen aen gemeert heeft, ende heeft altijt hart land geweest, maer ten is nijet zoe hoech geweest.

    (uit nijet dan water ende wolcken)

  • 13

    d e g e S c H i e d e n i S 1

    3De Achterste Dijk, die in 1421 het water tegenhield, is nu nog steeds duidelijk aanwezig in het landschap met op de achtergrond de Lambertuskerk.

  • 14

    d e O v e r d i e p S e p O l d e r

    het ontstaan van de groote of Zuidhollandsche

    waard

    Het is duidelijk dat in het moerassige gebied dat men zich hier van de twaalfde tot de veertiende eeuw moet voorstellen een onafgebroken strijd tegen het water moest worden gevoerd. Bedijking was dus noodzakelijk en in onderlinge samen-werking werd daar in de 13e eeuw mee begonnen. De noodzaak werd nog versterkt door de snelle bodemdaling die een gevolg was van het massaal ontvenen van het gebied, de bodemdaling bedroeg op sommige plaatsen een meter per eeuw.Onder druk van de graaf van Holland werd rond 1230 de be-dijking van een groot gebied gestart: De Groote of Zuid-hollandsche Waard. Een polder die zich uitstrekte van Strijen in het westen tot Heusden en Vlijmen in het oosten en van de Merwede en Dordrecht in het noorden tot Zevenbergen en de Langstraat in het zuiden.De Oude of Romeinse Maas liep dwars door de Grote Waard en vormde de scheiding tussen de veenzijde aan de zuidkant en de kleizijde aan de noordkant. Het Maaswater zorgde voor veel overlast, daarom werd in 1273 bij Hedikhui