Auschwitz Bulletin, 1965, nr. 01 Januari

of 20 /20
nederlands auschwitz comité twintig jaar bevrijd HERDENKINGSNUMMER januari- 1965 secr. voorlopig: v. Walbeeckstraat 9hs, amsterdam-w., post- giro 29 30 87 bankrek.. amsterdamsche bank nr 106540, bijk.: van baer- lestraat amsterdam z. Oplage 20.000 ex. NA TWINTIG JAREN De groep ,,Concentratiekamp", een onderdeel van het mo- nument in Enschedé van de beeldhouwer Mari Andriessen. Foto Hans Sibbelee. *•? S> * * - NA TWINTIG JAREN Geen hemel, maar de hel als oord van leven is wat de mensch zijn medemensch kan geven. In Auschwitz deed hij het. — Wie, daar geweest, kan, wat hij nooit vergeten kan, vergeven? — A. Roland Holst auschwitz-herdenkingen AMSTERDAM: 26 januari, 8 uur, Con- certgebouw, grote zaal. Jewgeni Mogilewski, piano; Kunstmaandorkest o.l.v. Anton Kersjes; Herman Schey; ROTTERDAM: 27 januari, Rijnhotel, 8 uur. Jewgeni Mogilewski, . piano. DEN HAAG: 28 januari in „Op gouden wieken", 8 uur. Jewgeni Mogilewski, piano; Max Croiset. Zie verder pag. 12. Zondag 24 januari zal bij het Auschwitz-graf op de Oos- terbegraafplaats .te Amsterdam een boompje geplant worden. Verzamelen om 11.30 uur bij de hoofdingang.

Embed Size (px)

description

DEN HAAG: 28 januari in „Op gouden wieken", 8 uur. Jewgeni Mogilewski, piano; Max Croiset. AMSTERDAM: 26 januari, 8 uur, Con- certgebouw, grote zaal. Jewgeni Mogilewski, piano; Kunstmaandorkest o.l.v. Anton Kersjes; Herman Schey; ROTTERDAM: 27 januari, Rijnhotel, 8 uur. Jewgeni Mogilewski, . piano. januari- 1965 NA TWINTIG JAREN De groep ,,Concentratiekamp", een onderdeel van het mo- nument in Enschedé van de beeldhouwer Mari Andriessen. Foto Hans Sibbelee. *•? S> * * -

Transcript of Auschwitz Bulletin, 1965, nr. 01 Januari

  • nederlands auschwitz c o m i t

    twintig jaar bevrijd HERDENKINGSNUMMER

    januari - 1 9 6 5 secr. voorlopig: v. Walbeeckstraat 9hs, amsterdam-w., post-giro 29 30 87 bankrek.. amsterdamsche bank nr 106540, bijk.: van baer-lestraat amsterdam z. Oplage 20.000 ex.

    N A T W I N T I G J A R E N

    De groep ,,Concentratiekamp", een onderdeel van het mo-nument in Ensched van de beeldhouwer Mari Andriessen. Foto Hans Sibbelee.

    *? S> * * -

    NA TWINTIG JAREN

    Geen hemel, maar de hel als oord van leven is wat de mensch zijn medemensch kan geven. In Auschwitz deed hij het. Wie, daar geweest, kan, wat hij nooit vergeten kan, vergeven?

    A. Roland Holst

    a u s c h w i t z - h e r d e n k i n g e n AMSTERDAM: 26 januari, 8 uur, Con-

    certgebouw, grote zaal. Jewgeni Mogilewski, piano; Kunstmaandorkest o.l.v. Anton Kersjes; Herman Schey;

    ROTTERDAM: 27 januari, Rijnhotel, 8 uur. Jewgeni Mogilewski,

    . piano.

    DEN HAAG: 28 januari in Op gouden wieken", 8 uur. Jewgeni Mogilewski, piano; Max Croiset.

    Zie verder pag. 12. Zondag 24 januari zal bij het Auschwitz-graf op de Oos-terbegraafplaats .te Amsterdam een boompje geplant worden. Verzamelen om 11.30 uur bij de hoofdingang.

  • twintig jaar bevrijd ALS er iets voor zichzelf spreekt is het dit herdenkings-nummer. Toelichting is eigenlijk overbodig, of het moest zijn, dat dit vijfvoudige blad ook tien- of honderd-voudig had kunnen zijn, evenals de reeks van hen, die in geschrift, woord of daad met ons instemmen of mee-werken. Deze uitgave is in zijn soort een nationale mani-festatie geworden, zoals ook, naar het zich laat aanzien, de Auschwitz-herdenkingen. Ook daarin schatten wij het hoogst het harmonisch samenspel van het eigene in vele schakeringen met dat van verre en nabije herkomst. Deze bladzijden herdenken wat gebeurd is, maar zij zijn ook een gebeurtenis vandaag, een die zich afspeelt in een wereld, waar, om met opperrabbijn Pereira te spreken, zulk gevaar voor de gemeenschap blijft voortbestaan." Gevaar van de misdadigers, die nooit vervolgd of weer losgelaten zijn of spoedig onachterhaalbaar dreigen te worden. Het nog onheilspellender gevaar ook, dat gene-raals, beschermheren, geestverwanten en opvolgers van de SS-chefs het wapentuig bemachtigen, dat hun in staat stelt niet meer miljoenen, maar honderden miljoenen slachtoffers te maken, tot ongeborenen toe. Niet alleen de in onze ervaring diep getste verschrik-king verbindt de woorden en beelden, die U voor U ziet, maar nog iets machtigers: de verbondenheid van allen, die de roep ,nooit meer Auschwitz! ' hebben verstaan al voor men weten kon wat die plaatsnaam zou betekenen of sindsdien.

    Het is niet enkel een terugblik, dit januarinummer 1965, het is een wekroep en meer nog het samenroepen van de mensen van goeden wille. Wi j hebben iets geleerd . . . ten koste van hoeveel? Het besef, dat de toekomst gemaakt zal worden ook door ons, dat wij onder bepaalde omstan-digheden (de .Pruisische') niet zullen kunnen ademen en dat dus in ieder ogenblik van denken en handelen de be-slissing over de toekomst valt" is sterker geworden dan toen Menno ter Braak enkele dagen voor de Duitse inval en zijn zelfgekozen dood deze woorden schreef. En een wereldoorlog, een koude dito en een alom bewogen pe-riode sloegen een bres in het vertrouwen, dat het on-mogelijke zich altijd op andermans terrein zal afspelen, juist als in de roman", dat dezelfde ter Braak enkele we-ken eerder had waargenomen bij de Scandinavirs, maar

    evenzeer bij onze landgenoten. Hij kan zich niet al te veel illusies maken over de fantasie van ons publiek." Die fantasie is vlak daarop wakker geschud door rauwe feiten voor velen te laat. Een kwart eeuw na het neer-dalen van de nazilaars op Europa en twintig jaar na zijn verplettering is er meer zin voor realiteit gegroeid. De volken hebben een gruwelijke tol betaald voor de kans om verder te leven zonder Auschwitz en uitsluitend door hun gezamenlijke inspanning hebben zij deze vrijheid ge-schapen. Verschillende volken, verschillende samenlevin-gen en even verschillende milieu's daarbinnen, verenigd in hun verzet, hun afwijzing van de barbarij, die gelijkelijk kooplui van het Amstelveld en steppeboeren, Noorse en Siciliaanse vissers, Joodse- en Zigeunerbaby's, dichters en talmoedisten vermorzelde. Een ongehoord potentieel van Oost en West , van Noord tot Zuid, de mankracht van gehele bevolkingen, meisjes en grootmoeders inbegrepen, bleek nodig om het nazi-gedrocht en zijn fascistische spitsbroeders de nek te bre-ken. Als een antwoord op de al in 1933 in Leipzig door een moedige Bulgaar gestelde vraag: In welk land is het fascisme niet barbaars en woest?" Twee jaar nadien had Dimitrow trouwens in Nederland het wederwoord kunnen opvangen, alweer van Menno ter Braak: het anti-fascisme (is) voorwaarde voor alle cultuur, . . . die ik een verdediging waard acht." Voor alle cultuur, dat is, zo hebben wij uit de bitterste ondervin-ding geleerd, voor het leven als mens. De wereld moge een geheel andere zijn dan in die tijd, waarin de eerste militaire barakken van het onbekende Poolse stadje Os-wiecim werden gebouwd, de waakzaamheid moge door wat wij nu weten zijn gescherpt, elk der volgende bijdra-gen lijkt een commentaar op Brechts waarschuwing: de schoot is vruchtbaar nog waaruit dit kroop" . . . Zo zien wij in dit blad niet alleen om, maar ook om ons heen. Want niet slechts wie in Auschwitz was, maar nie-mand van de thans levenden mag wat hij niet vergeven kan, vergeten." Daarvoor spant het Nederlands Ausch-witz Comit zich, nu wij twintig jaar zijn bevrijd, meer dan ooit in en het vraagt voor zijn vele taken niet minder grootscheepse medewerking dan voor dit twintigste her-denkingsnummer.

    hinderlijk A USCHWITZ ligt in het buitenland, dat

    mogen we nooit vergeten. Het is ver met de trein. En het ligt ver in het verleden. En het ligt in de politiek. Geen zinnig mens gelooft dat zo iets ver-schrikkelijks zich ooit herhalen zal. Het is niet reel te beweren dat Auschwitz een waarschuwing moet zijn. Auschwitz was uniek. Alleen fanatici denken daar anders over. Dient men de zaak van de Vrede door het Auschwitz-monument door te drijven? Neen immers! Het is jammer om het te moeten zeggen maar men dient ten hoogste zijn wraakgevoe-lens. Auschwitz is voorbij. We zeggen het met Mededogen, maar we mogen de Toekomst nooit uit het oog verliezen. De doden hebben hun offer gebracht, la-ten wij dankbaar zijn voor hun offer en in hun geest voortwerken aan de con-structie van een Nieuw Europa, ja, van een Nieuwe Wereld. De Nieuwe Wereld

    is het mooiste monument, dat we voor de doden kunnen oprichten. Nietwaar? Niet waar. De doden hebben geen offer gebracht. De doden wilden leven. De doden wilden gewoon in de wereld blij-ven. De doden wilden zichzelf niet ver-branden voor de toekomst. De doden wilden zelf de toekomst zijn. Het mede-dogen is een vorm van verraad. Achter dit mededogen voor de dode Joden wordt de voldoening over het zelfbehoud ver-borgen. Men hoeft met Joden geen me-dedogen te hebben. Men brengt hen er niet mee tot leven. Men hoeft geen krampachtig beroep te doen op de nieu-we wereld, want veel erger is, dat men een oude wereld verloor.

    \ USCHWITZ is ^een jaartal. Auschwitz ** is geen geschiedkundig feit. Ausch-witz is een verschrikkelijk verlies en als ik aan het Auschwitz-monument denk,

    dan denk ik niet aan de stompzinnige beulen, maar ik denk aan het verlies. En geen mooie toespraken kunnen mij ooit met dat verlies verzoenen.

    Als ik intens geloof, dat er een Ausch-witz-monument moet komen, heb ik zelfs niet de vaagste gedachte aan de SS of aan de Bundeswehr. Ik denk alleen maar aan mensen, die door andere men-sen van het leven werden beroofd. En ik denk alleen maar dat die roof maar al te zeer voor herhaling vatbaar is, vooral als we voortdurend spreken over een soort positieve dood, de offerdood, waar een ander beter van werd. Wij zijn niet beter geworden van de slachtoffers, de slachtoffers hebben geen historische zin", ze zijn dood. En daarom geloof ik, dat huti monument in Auschwitz moet komen. Ik geloof niet dat dat monument ooit weer kan geven wat er gebeurde. Ik geloof wel, dat het monument een van de hinderlijke tekens kan zijn om te zor-gen dat we ons verlies niet vergeten. Hinderlijk.

    Pierre Janssen

    H E B T U D I T N U M M E R D U B B E L , G E E F H E T A A N E E N V R I E N D

  • h e t auschwitz - proces

    e n d e getuigenis

    J - J E T Auschwitz-proces is niet het eerste proces in zijn soort. Het wordt veelal op n lijn gesteld met de pro-

    cessen tegen oorlogsmisdadigers. Dit is een grote misvat-ting. Deze genocide is niet een gevolg van de oorlog maar van een idee, een systeem geweest, dat in vredestijd net zo goed tot ontwikkeling zou zijn gekomen. D e oorlog heeft mogelijkerwijze de uitvoering verhaast. In Frankfort staan dan ook niet slechts misdadigers te-recht, die alleen of in samenwerking weerloze joodse vrou-wen, kinderen en mannen vermoordden. Maar daar boven-uit wordt een systeem aan de kaak gesteld, dat in zijn in-humaniteit absoluut is . Vele mensen zien of ondervinden dit niet. Het gaat hen om de namen en enige van hen komen dan naar voren als aparte voorbeelden van misdadigheid. Men is veelal blind voor het feit, dat zij tevens exponenten zijn van een sys-teem, dat zij klassieke voorbeelden zijn van fascisme. D e rechterlijke macht is qua zijn structuur en kenmerk niet bij machte dit facet als overheersend te belichten. Dat is ook haar taak niet, omdat het hier gaat om een politiek systeem en zijn voedingsbronnen. Ik geloof dat het de taak van de pers en de schrijvers is deze facetten van het pro-ces zeer duidelijk te belichten.

    Het publiek leest de verslagen van het proces en leert daar-uit dat een beklaagde een bepaalde misdaad heeft begaan. Maar zo verstaat men de getuigen verkeerd. Zij verhalen van misdaden, die illustratief zijn voor de konsekwenties van het systeem. Beklaagde A heeft ze begaan, m a a r als hij er niet geweest was, dan had het systeem beklaagde X ge-produceerd.

    p A S C I S M E wordt in encyclopedien en gesprekken steeds belicht als een vorm van politieke organisatie

    met bepaalde economische opvattingen. Nog steeds schijnt de wereld in zijn totaliteit niet te begrijpen waar het fascis-me zijn eindpunt heeft. Uit het proces echter kunnen wij leren dat fascisme een georganiseerde vorm van onder-drukking, vervolging en moord is en dat zijn kenmerk is 's mensens grootste tekortkoming: de inhumaniteit . Ook de beklaagden leggen hiervan getuigenis af. Hier ligt, hoe absurd het ook bij een eerste beschouwing moge li j -ken, hun grote waarde. D e beklaagden zijn de limietgan-gers van het fascisme. H u n waarde ligt hierin dat zij, zon-der het te beseffen, het systeem aan de kaak stellen. Zij zien zelfs niet in, dat zij zich hiermede zelf aanklagen. Hun verdediging is : de gehoorzaamheid aan de dragers van een perfide idee, die zij zelf hartstochtelijk aanhingen en, ge-zien hun houding, nog aanhangen. Laat hen daarom spre-ken, laten hun verdedigers maar trachten hen te verscho-nen. Elk woord van hen is als een spade die in de belt van het fascisme wordt gestoken en de inhoud bloot legt. Maar fascisme is op zich zelf weinig zeggend. Het is een verzamelnaam, het is een stelsel, het heeft zijn componen-ten. Fascisme veroordelen en de constituerende elementen over het hoofd zien zal ertoe leiden, dat men vandaag of morgen als wereldgemeenschap weer struikelt over deze hinderpalen op de weg naar een betere toekomst. Ook hier zijn de verslagen met de vragen en de antwoor-den belangrijk.

    Hoor Boger, een der beklaagden,: I k heb geslagen tot het bloed uit de broek liep. Dat was voorschrift. Zodra er

    bloed vloeide hield ik op. Ik heb niemand vermoord noch doodgeslagen". D i t is niet Boger die daar spreekt. Neen, voor degene, die horen kan en wil, dit is de U n t e r t a n " in optima forma. W i j hebben ze nog bij bosjes rondlopen. Het zijn de mensen zonder individualiteit. Mensen die geleid willen worden, die al hun activiteit ontlenen aan het B e -fehl " . Individuen voor wie elke daad geheiligd is, als hij maar zijn oorsprong vindt in de autoriteit. Denk niet dat dezulken gewone misdadigers zijn, want de laatsten bezit-ten nog originaliteit en zelfstandigheid naast hun verwer-pelijke eigenschappen. D e U n t e r t a n " is van een lager al-looi, hij is gebiologeerd door macht en is zijn slaaf. Hoor uit de getuigenissen hoe het proces van l ikwidae toeging, hoe men joodse kinderen, vrouwen en mannen op een beestachtige wijze ombracht. Hoor uit de getuige-nissen hoe de Nazi 's de Joden bejegenden, hoe zij meen-den niet-Joden niet dieper te kunnen kwetsen dan door hen voor Joden uit te schelden. Maar leert men daar ook uit, dat deze dragers van de rassenidee dit nodig hadden om zich zelf hun superioriteit te bewijzen? Realiseert men zich dat elke groep zo reageert, die zich superieur waant en het

    Kolonel A. F . van Velsen, wiens optreden als Nederlands getuige in het Auschwitz-proces grote indruk maakte, zond ons uit Californi dit artikel.

    niet is ? E n dit is vooral wat men daaruit dient te verstaan. Zulke groepen zullen altijd trachten de Untermensch" te creeren. Alleen bij de gratie van de existentie van de Un-termensch" kan hij een supermens, een Herrenvolk" zijn, niet in de eerlijke concurrentie met andere groepen. E lke groep, elke natie, die zich op zijn ras laat voorstaan, man-keert het aan andere eigenschappen om waarlijk groot te zijn. Rassentheorie is zwakte, rassendiscriminatie de poging de-ze zwakte te verbergen. Een redelijk mens verafschuwt ras-sendiscriminatie. D e lijders aan de rassen-hallucinatie zijn gemotioneerd door afgunst en angst, daardoor per defini-tie niet redelijk en doen zodoende afstand van datgene, wat de mens van het dier onderscheidt, de rede. Laat het voorts vooral duidelijk zijn dat de getuigen aan-klagen in naam der mensheid. Het gaat niet om h u n eigen leed, kommer en lijden. Zij zijn de woordvoerders voor de miljoenen wier as de moerassige grond van Auschwitz be-dekt en met wie zij in hun hart n zijn, met wie zij zich hebben vereenzelvigd.

    J^IT zijn enige van de problemen, die het Auschwitz-pro-ces in al zijn felheid naar voren brengt voor hem die

    wil verstaan. Di t is de ware betekenis van het proces. Met velen ben ik van mening, dat het Auschwitz-proces te lang op zich heeft moeten laten wachten. Toch heeft dit late expos van 's mensens onvergeeflijke dwaling zijn goe-de zijde, want het dwingt onze generatie zich weer te her-inneren; wij moeten namelijk met ontsteltenis constateren dat dit nodig is. Bovenal echter wordt de mens van morgen van aangezicht tot aangezicht gesteld met de konsekwen-ties van gedragspatronen, die ook heden in de wereldsa-menleving nog aanwezig zijn. D a t hij hore, dat hij denke, dat hij lere en dat hij nooit moede zal worden de strijd ertegen aan te binden.

  • de VERJARING

    in het strafrecht |_|ET feit dat in 1965 in West-Duitsland

    het recht tot strafvordering van de zwaarste tijdens de oorlog begane mis-daden, volgens de thans geldende wetge-ving zouden verjaren, heeft allerwege verontrusting gewekt. Deze verontrus-ting was te groter omdat juist in de laatste jaren de berechting van deze misdaden in Duitsland op gang is geko-men en omdat daarbij is gebleken hoe vele oorlogsmisdadigers niet onbelang-rijke posten in het overheidsapparaat en in het bedrijfsleven bekleden. Als gevolg hiervan is er zowel binnen als buiten Duitsland op aangedrongen het nodige te doen om tot verlenging van de ver-jaringstermijn te geraken. Deze actie vindt zijn bron in de eerste plaats in emotie, emotie over het verschrikkelijke wat tijdens de oorlogsjaren is geschied. Deze emotionele bron diskwalificeert de actie tegen deze verjaring allerminst, waardevol menselijk handelen wordt vrij-wel steeds door emotie bepaald. Deze emotionele onderstroom ontslaat echter niet van plicht om alle feiten, die in dit verband relevant zijn bij de beoordeling te laten meespelen. De emotie behoeft een bedding, zij mag geen bandjir wor-den. Derhalve lijkt het nuttig deze be-schouwing in te leiden met een aantal algemene opmerkingen over de verja-ring.

    Wij kennen in het Nederlandse straf-recht en het strafrecht van de meeste andere staten, twee soorten van verja-ring: verjaring van het recht van straf-vordering en verjaring van de straf. De verjaring van het recht van strafvorde-ring verhindert het instellen van een strafvervolging voor een feit dat voor-afging aan de verjaringstermijn. De ver-jaring van de straf betekent dat een straf, die na het verstrijken van de ver-jaringstermijn nog niet is ten uitvoer-gelegd, ook niet meer ten uitvoergelegd kan worden.

    Het probleem dat ons thans in verband met Duitsland bezig houdt is niet het probleem van de verjaring van de straf, doch veeleer het probleem van de ver-jaring van strafvordering.

    'TOWEL i n n e t Nederlandse als in het ^ Duitse recht is de duur van de ver-jaring afhankelijk van de ernst van het begane delict. In Duitsland is de duur voor de ernstigste delicten twintig jaar, in Nederland althans voor wat betreft het commune recht achttien jaar. Als grond voor deze verjaring worden in het algemeen twee hoofdargumenten gebe-zigd. In de eerste plaat het argument dat door het verstrijken van de tijd de door het delict in de maatschappij t e -

    weeg gebrachte onrust is verdwenen en dat in verband daarmede een berechting niet meer noodzakelijk is en zelfs onge-wenste nieuwe onrust teweeg zou kun-nen brengen; in de tweede plaats het ar-gument dat na een lange termijn de juis-te toedracht van de feiten niet of nau-welijks meer is vast te stellen. Deze ar-gumentatie wordt niet algemeen aan-vaard. Niet elk rechtstelsel kent de ver-jaring voor ernstige delicten (een derge-lijke verjaring is bij voorbeeld in het Engelse recht onbekend) en bovendien wordt ook in de landen die verjaring voor ernstige delicten wel kennen de wenselijkheid van deze verjaring wel be-streden. Een derde argument vr de verjaring dat men meestal niet in de handboeken vindt, maar dat mij wel in overeenstem-

    ming lijkt met het levensgevoel van on-ze tijd is de veranderlijkheid van de mens, van de verdachte, van de dader. Een mens is na twintig jaar niet meer dezelfde die hij twintig jaar vroeger was. Bij veel mensen zal de kijk op het leven en de benadering daarvan na twintig jaar diepgaand zijn gewijzigd. Gewijzigd om-dat men zelf en omdat ook de samen-leving veranderd is. Een bestraffing voor feiten die zover in het verleden liggen zal licht als een bestraffing van een an-der" kunnen worden ervaren.

    Ik vermeldde zoeven dat de verjarings-termijn voor de ernstigste delicten in het Duitse recht op het ogenblik twin-tig jaren bedraagt. In dit verband is ech-ter nog een ander feit van bijzonder be-lang, Duitsland is op het ogenblik doen-de een geheel nieuw wetboek van Straf-recht in te voeren en een ontwerp daar-toe is reeds in 1960 bij het Duitse parle-ment ingediend. In dit ontwerp wordt de verjaringstermijn voor de ernstigste delicten niet onaanzienlijk verlengd en gesteld op dertig in plaats van op twin-tig jaar. Hiermede heeft de Duitse rege-ring in overeenstemming met het ge-voelen van de meeste Duitse strafrechts-gelrden te kennen gegeven dat zij zelfs voor ernstige commune delicten een ter-mijn van dertig jaren wenselijk acht. Dit nieuwe element zullen wij bij de beoor-deling van de situatie niet uit het oog mogen verliezen.

    Er zijn door vr- en tegenstanders van een verlenging van de verjaringstermijn een aantal zuiver juridische argumenten voor hun resp. standpunten aangeroerd. Aan het volkenrecht kan naar mijn me-ning in dit opzicht geen enkel argument noch in de ene noch in de andere rich-ting worden ontleend.

    \ / A N de zijde van de Duitse regering * is ter motivering van haar besluit

    om niet tot een verlenging van de ver-jaringstermijn over te gaan een beroep gedaan op het strafrechtelijk beginsel: geen delict, geen straf, zonder een voor-afgaande wettelijke strafbepaling. De Duitse regering heeft betoogd dat zij op grond van juridische beginselen niet tot een verlenging van de verjaringstermijn zou kunnen besluiten. Ook dit juridische betoog is niet concludent. Het strafrech-telijk beginsel geen delict- en geen straf zonder een voorafgaande wette-lijke strafbepaling" heeft met de vraag van de verjaring niets te maken, zeker niet voor zover het delicten betreft die nog niet verjaard zijn. Dit is zoals blijkt uit het ontwerp van het eerder genoem-de nieuwe Duitse wetboek van strafrecht ook het standpunt van de Duitse rege-ring geweest. Blijkens de toelichting op dit ontwerp wordt immers de verlen-ging van de verjaringstermijn voor de-licten die nog niet verjaard zijn, geens-zins in strijd geacht met enig juridisch beginsel. De motivering die van de zijde van de Duitse regering thans voor haar weigering de verjaringstermijn te ver-lengen wordt aangevoerd strijd met juridische beginselen moet dan ook als hypocriet en onhoudbaar ter zijde worden geschoven. Zo blijkt thans de weg vrij te liggen voor een open en uitsluitend naar mate-rile criteria uit te voeren beoordeling

    van het voor en tegen van een verlen-ging van de verjaringstermijn. Tegen die verlenging blijft in zekere ma-te pleiten dat na verloop van lange tijd de feiten moeilijk kunnen worden vast-gesteld. Tegen de verlenging van de ver-jaringstermijn pleit ook dat de dader na twintig jaar niet meer dezelfde is als degene die hij was toen hij het feit pleegde. Uit de krantenverslagen van de recentelijk gevoerde processen heb ik echter niet de indruk gekregen dat dit existentile probleem voor het meren-deel van de verdachten in die processen een wezenlijke rol speelde, zij lijken zichzelf op een merkwaardige wijze ge-lijk te zijn gebleven; ook dit argument lijkt derhalve niet beslissend. Het meest belangrijke argument tegen een verlen-ging van de verjaringstermijn lijkt mij nog dat de reactie van onze onvolko-men menselijke justitie tegen het kwaad dat werd bedreven zo hopeloos inade-quaat, onvolkomen en onbevredigend blijft. Deze gebrekkigheid van onze men-selijke justitie wordt duidelijker zicht-baar en pregnanter naarmate het ge-beurde verder in het verleden ligt.

    \TOOK verlenging van de verjarings-* duur pleit een argument dat in de

    regel juist voor het invoeren van een verjaringstermijn wordt aangevoerd. Een van de hoofdargumenten voor de

    z i e v e r d e r p a g . 5

    door prof. mr. L. H. C. Hulsman

    file:///TOOK
  • VERJARING v e r v o l g v a n p a g . 4

    verjaring is immers dat de onrust in de maatschappij over het begane delict is verdwenen of is verminderd. Ten aan-zien van de delicten die hier hebben plaats gevonden dient deze onrust ech-ter juist niet te verminderen. Wij die-nen hierover juist grote onrust te blij-ven gevoelen, temeer omdat in de laat-ste jaren sterke met het fascisme ver-wante tendenzen in Europa wederom de kop opsteken. Juist in het feit dat onze onrust levend blijft ligt een van de voor-naamste argumenten vr een verlen-ging van de verjaringstermijn. Een ander argument voor die verlenging is hierin gelegen en dit geldt speciaal voor Duitsland dat uit de recentelijk gevoerde processen is gebleken dat ve-len die schuldig zijn aan ernstige oor-logsmisdrijven thans nog belangrijke posten bekleden. Ook als men er vrede mee kan hebben dat oorlogsmisdadigers ongestraft door een aardse justitie hun leven verder slijten geen vrede kan men ermee hebben dat deze mensen ver-der ook gezag over hun medemensen iouden kunnen uitoefenen en zij het

    dan ook in beperkte mate het lot van de mensheid zouden kunnen bepalen. Een verjaring van het recht tot strafvorde-ring zou het zeer moeilijk maken om dergelijke figuren uit leidende posities te verwijderen. Voor de Duitse regering geldt dan nog als derde argument voor een verlenging van de verjaringstermijn dat deze rege-ring blijkens het ingediende nieuwe wet-boek van strafrecht een verjaring van dertig jaren voor ernstige misdrijven wenselijk heeft geacht. Met dit stand-punt valt niet te rijmen dat men voor de ernstigste misdrijven die denkbaar zijn van een verlenging van die verja-ringstermijn afstand zou doen.

    TENSLOTTE pleit nog voor verlenging * van de verjaringstermijn dat zonder

    die verlenging een aantal hoogst onge-wenste, thans in Zuid-Amerika, de Ara-bische landen en Spanje verblijvende, elementen naar Duitsland zouden terug-keren en daar de fascistische elementen zouden versterken. Mijn afweging van de argumenten pro- en contra verlenging van de verjaringstermijn valt derhalve in het voordeel van die verlenging uit en niet zozeer omdat ik bestraffing als wel omdat ik de berechting wenselijk acht. De gerechtigheid gebiedt echter niet met

    deze conclusie te besluiten. Zij zou te zeer de indruk wekken dat wij ermee volstaan Duitsland een verwijt te maken dat het deze verjaringstermijn niet heeft verlengd of althans geaarzeld heeft dat te doen. Wij dienen echter te erkennen dat wij hier niet met schone handen" staan, we moeten het bijbelwoord wie zonder schuld is werpe de eerste steen" niet vergeten. Ik doel hier niet zozeer op het feit dat wij zelf onze verjarings-termijnen met betrekking tot deze de-licten niet hebben verlengd, er zijn geen aanwijzigingen dat leden van onze maat-schappij die in dienst van fascistische regimes ernstige delicten hebben ge-pleegd, door het ongewijzigd handhaven van de verjaringstermijnen de dans zul-len ontspringen. Ik denk veeleer aan de vanuit onze maatschappij in de strijd met de Indonesische republiek begane oorlogsmisdrijven waarvan slechts wei-nige aan het oordeel van de rechter wer-den onderworpen.

    Anderzijds dienen wij te erkennen dat de West-Duitse staat in de laatste jaren een prijzenswaardige openheid heeft op-gebracht in het te recht" wijzen van zijn oorlogsmisdadigers. Wij moeten toe-geven daarin te hebben gefaald zelfs al ging het dan bij ons om splinters en bij hen om balken.-

  • H E T P A R G D L

    ldiekrant!

    REPA RADIO

    alles voor Uw woning

    Javaplein 22 tel. 56244 Pretoriusstraat 8 tel. 946388 Amsterdam

    N.V . D r u k k e r i j Levisson Hofwijckstraat 5-23 D e n Haag Telefoon 11 18 75

    alle drukwerken ook in Iwrieth

    B O E K H A N D E L

    R o b e r t P r e m s e l a

    van Baerlestraat 78 Amsterdam

    Telefoon 7 2 4 2 6 6

    voor een lekker kopje koffie

    in een aangename sfeer naar

    Gup reo Kal verstraat 142 Amsterdam

    H. H. MICHAELIS N.V. MICRO NED. DASSENFABRIEK PROVENIERSSINGEL 62-66, ROTTERDAM TELEFOON 282595

    Specialiteit in Exclusieve Zelfbinders en Sjaals

  • waarom

    geen bis'

    voor de

    straf?

    j J I J de twintigste jaardag van de bevrijding van Auschwitz wil ik een en-kel woord zeggen en wel naar aanleiding van het streven, dat in de

    laatste jaren naar voren is gekomen om aan de vier Duitse oorlogsmisdadi-gers, aan wie indertijd reeds gratie van de doodstraf werd geschonken, nu opnieuw gratie te schenken van de rest van hun levenslange gevangenis-straf. Ik kan hierop verwijzen naar de algemeen aanvaarde rechtsregel: non bis in idem", niet tweemaal straf voor een zelfde vergrijp. Ik wil een vraag stellen: Waarom geen ,bis ' voor de straf en waarom wel ,bis ' voor de gratie? E n nu zegge men niet: Dat is weer een uiting van de oudtestamentische hardheid" . Men vergeet gauw. E n gelooft men in werkelijkheid, door een dubbele gratie ertoe mede te werken, dat er nooit meer een Auschwitz (waaronder ik alle sadisme, uitmoording, genadeloosheid enz. samenvat) zal kunnen voorkomen? Van de zijde, die zo ijvert voor een gratie ten tweede male, is geschreven: Geen mens wordt levenslang uit de maatschappij verwijderd, tenzij over-tuigend is komen vast te . staan, dat zijn agressie een voortdurend gevaar voor de gemeenschap blijft vormen." Er zijn miljoenen, die inderdaad menen, dat zulk gevaar voor de gemeen-schap blijft voortbestaan. E n daarom is het voortbestaan van het Auschwitz Comit wenselijk en noodzakelijk.

    S. Rodrigues Pereira

    bescherming

    De wereld heeft aanspraak op bescherming tegen het nog steeds onverminderde gevaar van besmetting door het gif van het nationaal-socialisme. Binnen nog maar korte tijd, n.l. op 8 mei 1965 , dreigt de voorgenomen ver-jaring van oorlogsmisdaden in West-Duitsland tot stand te komen. Verschillende rechtsgeleerden zouden ver-lenging van die termijn wet-tig achten, omdat in dat land eerst op 5 mei 1 9 5 5 na opheffing van het bezettings-statuut de rechtbanken ten aanzien van de berech-ting van oorlogsmisdadigers volledige bevoegdheid heb-ben gekregen.

    Maar een recent opinie-on-derzoek heeft uitgewezen, dat een aanzienlijke meerderheid van het volk deze afrekening met het verleden niet wenst. Dit is echter evenmin een uitsluitend Westduitse aan-gelegenheid als de vorige we-reldoorlog dit was. Het is in-tegendeel een zaak die de he-le mensheid betreft en aan-gaat. Niet uit zucht naar vergel-ding, maar terwille van het recht en de rechtvaardigheid, en van een leefbare samen-leving overal in de wereld, acht ik het dringend noodza-kelijk, dat de duizenden nog onberechte oorlogsmisdadi-gers zij die hoge functies

    c o m i t v a n a a n b e v e l i n g a u s c h w i t z - h e r d e n k i n g 1965 Greet van Amstel Mari Andriessen

    S. Beeri prof. mr. A. D. Belinfante

    H. M. Bleich dr. H. Bloemendal p r o / .

    dr. P. A. H. de Boer Godfried Bomans

    ds. J. J. Buskes mr. G. J. P. Cammelbeeck

    - prof. dr. S. Bresden - dr. P. F. M. Fon-

    taine - dr. R. Gerstenfeld - Szymon Gold-

    berg dr. G. de Haas prof. mr. J. van

    der Hoeven Jan Huckriede prof. dr.

    H. L. C. Jaff - drs. E. laff-Freem -

    prof. dr. T. Jansma Pierre Janssen

    mr. J. W. de Jong Schouwenburg Jan

    Kassies - prof. dr. J. Kok drs. J. Koop-

    man Cees van der Kraan ds. K. H.

    Kroon prof. dr. D. J. Kuenen prof. dr.

    H. J. Kuhlmeyer Ger Lataster Rud.

    Meyer - dr. H. Ph. Milikowski prof. dr.

    M. Minnaert dr. M. Minnaert Coelingh

    Enny Mols de Leeuwe E. Muller

    van West - prof. dr. W. H. Nagel - Felix

    de Nobel - Theo Olof - A. van Ommeren-

    Averink - prof. dr. Fred. L. Polak - prof.

    RUD CHEVAL OVERLEDEN Na een langdurig ziekbed is on-ze secretaris Rud Cheval op 25 december van ons heengegaan. In ons februari-nummer zullen) wij uitvoerig op de betekenis van dit verlies terugkomen.

    Het bestuur van het N.A.C.

    uitoefenen evenzeer als de onbekende worden berecht. Schande over de regering die dat verhindert of tegenwerkt; schande over de regeringen die daartegen niet protesteren.

    Victor E. van Vriesland

    dr. J. Presser prof. dr. A. J. Rasker J. Renes S. Rodrigues Pereira A. Ro-land Holst dr. A. S. Rijxman dr. B. H. Sajet dr. W. H. J. B. Sandberg prof. dr. R. Schippers A. Schuster J. Slag-ter dr. J. M. Snethlage R. Swelheim de Boer - drs. E. Tas - K. Toornstra -kol. A. F. van Velsen Matthijs Vermeulen Thea Vermeulen Diepenbrock ~ L. Vorst - Robert de Vries Theun de Vries dr. Victor E. van Vriesland Lex van Weren prof. mr. W. F . Wertheim G. Wijsmuller Meijer.

    BELANGSTELLING EN SYMPATHIE

    t r e f f e n w i j a l l e r w e g e n .

    Z o l e z e n wij in e e n b r i e f u i t A m s t e r d a m :

    b u r g e m e e s t e r v a n H a l l b e t u i g t g a a r n e z i jn

    s y m p a t h i e m e t d e A u s c h w i t z - h e r d e n k i n g .

    T e R o t t e r d a m u i t t e d e g r o t e s y m p a t h i e v o o r d e t w i n t i g s t e h e r d e n k i n g z i c h in e e n c o m i t v a n a a n b e v e l i n g , w a a r i n z i t t i n g n a -m e n J . W . d e B o e r , m e v r . L . M. v a n E e k -M a a s , F . A. v a n d e r H o e v e n , B . P . M . M . H o o g e w e g e n , d r . H . K a k e s , d r . F . J . K r o p , m r . M a r t i n L e v i e , d r s . G . T h . H. C. P i e c k , d r s . P . M. R o o s , m r . A . S t e m p e l s , P . V o o r -w i n d e , L V o r s t , R . d e V r i e s e n m r . G. E . v a n W a l s u m .

    BOUWT MEE AAN HET MONUMENT Stort Uw gift op postrek. 157000

    t.n.v. Nederlands Comit Monu-ment te Auschwitz.

  • H E M A D O E M R M E T M I N D E R G E L D

    Originele Amerikaanse en Engelse

    dumpgoederen verkoopt alln

    S P EIJ E R Houtkopersburgwal 2

    b'd Oude Schans - Telefoon 2 4 1 7 1 7 Amsterdam

    Zaterdags tot 6 uur open

    Ook uw adres voor alle soorten

    werkkleding, zoals: Overalls, Broeken,

    Overhemden Sport-, Regen- en

    Motorkleding

    NRC N I E U W E

    R O T T E R D A M S E

    C O U R A N T

    gezaghebbend landelijk dagblad

    MANTEAUX TAILLEURS

    FRANS VAN MIERISSTR. 6 3 Telefoon 7 1 . 2 3 . 7 6 Amsterdam

    Wij nodigen U uit om geheel vrijblijvend onze prachtige Voorjaars- en Zomercollectie te komen bekijken.

    Ernst Gans C V .

    Keizersgracht 820 Amsterdam tel. 24.48.36

    Meer dan 40 jaar ht adres voor voeringstoffen voor bontwerkers, kleermakers en damesconfectie

    Gereedschappenhandel

    Gebr. Tertaas Oude Schans 73 Amsterdam tel. 237123

    M . V e r d o n e r van Baerlestraat 84 Telefoon 722608 Amsterdam

    Handschoenen - Damestassen Parapluies - Reisartikelen

    Alle luxe lederwaren

  • a u s c t i w i t z "

    en net nederlandse geschiedenisonderwijs A A T ik vooraf zeggen, dat ik met g e -* - J schiedenisonedrwijs" het geschiede-nisonderwijs v.h.m.o. (v.w.o.) bedoel, en met Auschwitz" niet alleen het beruch-te vernietigingskamp, maar ook alle g r u -welen die de nazi's in de periode 1933 1945 tegen de mensheid en tegen de menselijkheid hebben bedreven. A l le r -eerst is Auschwitz" dan, hoe nuchter het ook kl inkt, een stuk leerstof, dat in de les kan worden onderwezen en op de eindexamens gevraagd. De feiten, met name de moord op zes mil joen joodse mensen, zijn van meer dan voldoende importantie om ook in een streng gese-lecteerde leerstof een plaats te v inden; men kan immers niet zeggen, dat een eindexaminandus voldoende is gevormd als hij n immer van deze wandaden heeft vernomen. Als leerstof moet dit onder -werp voldoen aan de regels die geldig zijn voor alle historische leerstof: het verband met de overige delen van de stof moet klaarblijkelijk zijn, de stof rjoet door structuur en onderverdeling duideli jk zijn, er mogen niet zoveel de -tails z i jn , dat daardoor de beslissende feiten onzichtbaar worden. Maar elke leraar die deze stof onder -wijst, ervaart dat Auschwitz", als leer-stof, nog wat anders is dan het Wener Congres of de verdragen van Bismarck. De reden daarvan is niet zozeer, dat we deze periode zelf hebbe-.n meegemaakt". Er zijn heel wat stukken van de zelf beleefde" contemporaine geschiedenis, die men met dezelfde distantie "behande-len kan als zo menig stuk vroegere ge -schiedenis. Auschwitz" daarentegen is een van de meest emotionele delen van de hele geschiedenis.

    Wanneer men zich daar met een klas in verdiept, dan wordt wakker wat scheen te slapen: verontwaardiging, ontstelte-nis, smart. Men spreekt over Ausch -witz" op een andere toon dan over het Wener Congres. Maar er is meer, en voor onze grote leerlingen is dat van veel belang: Auschwitz" is ook een moreel vraagstuk. Hoe is het mogelijk, dat dit alles onder onze ogen heeft kunnen ge -beuren? Hoe is het mogelijk, dat een duistere onderwereld zich van de macht over Duitsland eerst en van de macht over Europa daarna heeft meester ge -

    REIS NAAR AUSCHWITZ IN APRIL

    Velen gaven zich al (vrijblijvend) op om in-apri l de eerste steenleg-ging van het monument te Ausch-witz bij te wonen. Kosten van een volledig verzorgde 10-daagse vlieg-reis vanaf Amsterdam, prijs tussen 3 5 0 , en 4 5 0 , . Aanmelding bij J. Slagter, Valeriusstraat 240 1, A m -sterdam Z.

    maakt? Hoe is het mogelijk, ,dat m e n -sen zo onmenselijk zijn, dat zij over het ent juden" van Europa spraken als over het ontratten van een schip? En ook, waarom is de mensheid zich van dat a l -les pas goed en wel bewust geworden, nadat alles al geschied was, na de oor -log dus?

    Het scherpe probleem van het falen van alle instanties met moreel gezag is door Hochhuth gesteld in zijn Der Stel lver-treter", en al is de litteraire waarde van zijn stuk gering, zijn vraag is er niet minder scherp om.

    j l / j E T al deze vragen wordt een cons-cientieus geschiedenisleraar gecon-

    fronteerd, als hij zijn taak ten aanzien van Auschwitz" goed vervullen wil. Er zijn in de geschiedenis vele vraagstuk-ken, en vaak is het zo erg niet, als de historiogafie geen eensluidend antwoord geeft. Het kan geen kwaad, als grote leerlingen leren beseffen, dat vele p r o -blemen moeilijk zijn, dat er meerdere oplossingen voor bestaan en dat een a n t -woord vaak afhankelijk is van de opvat -tingen en de levenservaring van de we-tenschapsbeoefenaar. Maar bij Ausch -witz" gaat dat niet op. Het zou voor de vorming van de leerlingen tot volwassen mensen en verantwoordelijke wereldbur -gers goed zijn, wanneer zij een helder inzicht in dit hele complex konden k r i j -gen. Maar dat heldere inzicht bestaat niet: de hele strijd om de motieven van Pius X I I bewijst dat. Het is niet v o l -doende te zeggen, dat het gebeuren a f -schuwelijk was. Dat weet ieder mens van goede wil, en dat weten ook onze leerlingen zonder dat hen dat wordt voor gehouden.

    r \ E pedagogische taak van de leraar is * ^ hier minder eenvoudig dan het lijkt. Ter wille van de morele, menselijke v o r -ming van zijn leerlingen moet hij wer -kelijk inzicht bieden, terwijl de denken-de mensheid eigenlijk nog maar net de volle omvang van het vraagstuk is be -ginnen te zien. Die situatie eist van de leraar veel eigen reflectie; hij moet, als iedereen, trachten klaar te komen met Auschwitz" . E r is al veel gewonnen, wanneer de leerlingen hun leraar in dit trachten kunnen volgen; or is veel ge -wonnen, wanneer zij zien, dat het hier niet gaat om een gewoon" stukje ge -schiedenis, maar om een pertinente eis aan ieder mens van goede wil in deze tijd. Zij kunnen van hun leraar leren, dat het niemand koud mag laten, dat na zovele eeuwen christendom en humanis -me zulke gruwelen tegen ,de mensheid mogelijk waren; 'z i j moeten zich leren.af -vragen welke lacunes onze beschaving vertoont. Het is niet genoeg de n a z i -misdadigers te veroordelen, het ernstig trachten van hun leraar, moet hen doen begrijpen, dat er ook ten aanzien van onszelf een groot vraagstuk bestaat.

    P R is iets, dat de behandeling van Auschwitz" nog moeilijker maakt.

    De geschiedenisleraar kan van vele k a n -ten horen, dat de uitgebreidste behan -deling nog niet uitgebreid genoeg is. Dan moeten de Hoekse en Kabeljauwse twis -ten" maar weg . . . Wanneer het de be -doeling is, dat de leraar de gruwelen uitvoerig verhaalt, dan verzet ik me met alle kracht daartegen. Het is nl . v o l -strekt niet zeker, dat al onze leerlingen psychisch gezond z i jn ; het is heel goed mogelijk, dat sommigen van hen poten -tieel fascist" zijn. Een leraar met een weinig mensenkennis kan weten, dat o n -der zijn leerlingen zich neurotici en ge -frustreerden bevinden, die tot nazi 's" kunnen uitgroeien. Waarschijnl i jk zullen zulke leerlingen anders reageren op de gruwelverhalen dan wenselijk is en de Ieraar bedoelt. Kwaad is besmettelijk. Mensen doen vaak kwaad omdat andere mensen het doen. Het is niet pedago-gisch aan de verborgen verkeerde ne i -gingen van onze leerlingen voedsel te geven. Mij dunkt dat de leraar alleen verantwoord is, als hij ten aanzien van eigenlijke gruwelen aan de buitenkant" blijft. Soberheid is hier een dringende? eis.

    / " \ F de leerling het juiste standpunt ten opzichte van Auschwitz" gaat i n -

    nemen, hangt ten slotte niet alleen van de leraar, maar ook van hem zelf af. Een aantal leerlingen zal ook de meest cons-cintieuze, moreel verantwoorde behan-deling zien als gewoon schoolwerk; aan hen die er niet r i jp voor zijn, zal ook dit voorbijgaan zoals zoveel. Naar aanlei -ding van de student B., die inderti jd Auschwitz" speelde met groenen, is van vele zijden opgemerkt, dat het dr ingend noodzakelijk is, dat de geschiedenis-leraren de periode van het fascisme en de tweede wereldoorlog grondig behan -delen. Het merkwaardige daarbij is, dat men stilzwijgend veronderstelt, dat ie -dere leerling uit die behandeling het juiste profi jt zal trekken. Welnu , de student B. had de nodige les-sen daarover gehad. Hi j had kunnen we -ten wat Auschwitz" zeggen wil, maar aan hem was het voorbijgegaan.

    T V A T de leraar op het stuk van Ausch -* ^ witz" een verantwoordeli jke taak heeft, daarvan ben ik ten diepste over -tuigd. Maar zelfs de beste leraar is geen wonderdoener. Niet alle zaad o n t -kiemt: het valt ook tussen de doornen en op de rots. Hij kan er echter troost uit putten, dat juist de rijpste en beste leerlingen door zi jn Auschwi tz " -onder -r icht betere, meer verantwoordeli jke mensen zullen worden.

    dr. P. F. M . FONTAINE

  • DE KRANT WAARU ACHTER STAAT

    GUN Z E L F

    DE KRANT DIE ACHTER U STAAT

    Firma M E S M A N HAVENTRANSPORT EN VERVOER VAN HEIMACHINES EN DRAGLINES VERHUUR VAN KRAANWAGENS

    Kattenburgerkade 27 Amsterdam

    tel. 224688224689, na 18 uur 946061

    DROGISTERIJ - PARFUMERIE

    EN FOTOHANDEL

    H E Y M A N S Sarphatistraat 5 0 - Amsterdam - Tel . 5 7 6 4 9

    voor al Uw geschenken en . . .

    Z O N D A G S O P E N

    Tok Lavino LADIES A N D 'GENT TAILOR

    Moderne Coupe en prima afwerking Keuze uit de beste

    binnen- en buitenlandse stoffen

    Kribbestraat 31', Amsterdam-Z .

    Tel. 7160 48 B.G.G. 12 3123

    J

    Leest naast Uiv krant

    Vrij Nederland

    porcelein en glaswerken

    W E B A J. Evertsenstraat 43 hoek Admiralengracht

    Amsterdam

    Telefoon 83515

    TISSU S T O F m e n k o voor inlichtingen: menko-mode-informatie,

    N. J. MENKO N.V., postbus 21, enschede, tel. 05420 8141

    A L G E M E E N H A N D E L S B L A D w krant natuurlijk!

  • b e w a a r t h e t r e c h t

    .. . ,,Aan mijn zonen, mijn vrienden en aan hen, die mijn opvattingen delen vermaak ik: mijn liefde voor de Vrijheid, en het Ware; mijn haat tegen leugen en tirannie ..."

    uit het testament van Garibaldi1882.

    en doet gerechtigheid HPlEN jaren eerder dan het bovenstaande citaat, op zijn 65ste * verjaardag, de 4e juli 1872, had de Italiaanse Vrijheids-

    held in het Voorwoord tot zijn Herinneringen" van zichzelf getuigd: . . . een vijand van de heerschappij door middel van geweld en leugen, in de vaste overtuiging, dat hierin de voor-naamste oorzaak van de euvelen en het verderf van het men-selijke geslacht ligt . . . " Velen hadden het vr hem en hebben het na hem verstaan. Groten, wier namen en daden met eerbied, met dankbare be-wondering genoemd werden en bewaard bleven, ook, ja vooral na verguizing, verraad, moord: Willem van Oranje, Mateotti, Jaurs, Rathenau, Kennedy en zovele vele anderen. Kleinen ook en ongenoemden, naamlozen, die vochten tegen tirannie en zwegen bij de verhoren; die leden en zuchtten en stierven onder de mishandelingen, gebeden prevelend en gezangen zin-gend de dood in de gaskamers tegemoet gingen; die met de kreet Vrijheid" op de lippen vielen voor het vuurpeleton. De stillen ook, de onbekenden, die hielpen en steunden in het ver-borgene: een stuk brood uit eigen mond gespaard, voor een hongerende, een stille handdruk voor een bedroefde, een zwij-gende groet aan en gestorv.ene. Die een veilige schuilplaats boden aan de gevluchten, verjaagden, zwervenden; die eigen, toch nog beschutte leven niet telden terwille van hen, die alles verloren alleen nog nt niet het naakte bestaan. Die hun moedige woord spraken van de kansels, schreven in de blaadjes van de illegaliteit en die anderen, die ze verspreidden en doorgaven, opdat zij hun opbeurend, aanvurend werk zou-den doen. Die het vervoer ontwrichtten, gevangenen bevrijd-den, distributiebureaux plunderden en bevolkingsregisters ver-brandden. Helden? Och, wat zoeken wij grote woorden? Zij allen, zij stonden voor hun in Vrijheid aanvaarde opdracht, roeping, als eens Luther op de Rijksdag van Worms, zij knden niet an-ders, gedreven door de Liefde tot de Vrijheid, haat tegen leu-gen, geweld, tirannie; en ieder van hen op zijn wijze, naar zijn vermogen, op zijn eigen plaats, in zijn eigen situatie en vanuit zijn eigen overtuiging; ieder naar zijn hart, dat het niet laten kon." Z, zij het telkens anders, maar in wezen gelijk, is het geweest de hele mensheidsgeschiedenis door de wereldlitteratuur is er vol van. Z was het in de jaren na 1933.

    TPOT keren wij terug tot onze dagen de bevrijding werd * bevochten in het onvergetelijke voorjaar van 1945.

    In dankbaarheid mogen wij, nu, na 20 jaren, herdenken! Twin-tig jaren is lang genoeg om de eerste tranen te drogen en de eerste wonden te helen, z milddadig is ook het leven den on-gelukkigen mens. Maar de littekens blijven en veroorzaken bij wijlen stekende pijn. Onweerstaanbaar kan de smart zich naar boven dringen. Vergeten kunnen wij niet. Niemand, die het mee beleefde, niemand zelfs, die er maar" zijdelings deel aan had, kan het vergeten. Er moge, ja er met veel vergeven worden terwille van onszelf, terwille ook van de anderen. Ik heb een zwaar leven gehad. God schenke mij en mijn verdruk-kers vergiffenis", laat Ernst Wiechert een van zijn personen zeggen in zijn roman Gij zult het recht niet buigen". Veel moet er vergeven worden. Vergeten zijn kan het niet. Vergeten is uit de tijd raken, verdwijnen. Maar het is niet verdwenen. Het staat levensgroot vr ons in al zijn ver-schrikkelijkheid gegroepeerd rond het Monument van Ausch-witz, in de herinnering aan Mauthausen, Buchenwald, Sach-senhausen en honderd andere oorden der verschrikking: Wes-terbork, Vught, Amersfoort Vergiffenis schenken kan, wellicht beter nog dan (overigens onvermijdelijke) processen het hart sterken tot voortgezette strijd voor recht en vrijheid, als haat tegen de verdrukkers wordt omgezet in liefde tot de Vrijheid en het Ware" en haat tegen verdrukking, geweld, leugen.

    A L S van de klok uit Schillers lied het woord klinkt: de le-venden roep ik, de doden beklaag ik, de bliksemen breek

    ik", dan mogen wij hoop ik dat hier en nu verstaan als een woord van herdenking van hen, die vielen; als een oproep aan ons om waakzaam te zijn, aan ons, die nog leven mogen en strijden kunnen. Maanwoord, Herdenking, Belofte en Hoop! Het is alles nodig, nu en in de toekomst. Nodig voor ons en voor het toekomstige geslacht. Want nog altijd zijn de Vrij-heid en het Ware in gevaar! Veraf misschien voor velen, die zich gaarne verbeelden (uit gemakzucht of uit angst!), dat alles zo erg niet is, zolang het hen persoonlijk niet raakt. Voor hen verliezen dan misschien de concentratiekampen, de apartheidswijken, de discriminatie, de leugencampagnes hun scherpe kanten: bij ns zal het zo'n vaart niet lopen" weet U nog van de jaren vr 1940? Een slaapliedje toen met het afschuwelijke ontwaken daarna! Nochtans is dat alles in onze bevrijde" wereld van vandaag een stuk schrikkelijke re-aliteit. En wie daarvoor de ogen sluit dreigt te vergeten dat het gevaar en het geweld, dat in de nacht van 9 op 10 mei 1940 over ons kwam, ons opnieuw van buitenaf of van binnen uit kan besluipen en harten, zielen en geesten kan vergiftigen. Ieder van ons persoonlijk moge het manende woord van de klokken, die de doden beklagen en de levenden roepen ver-staan! En het doorgeven aan de jeugd van vandaag, het volk van morgen. De ouderen kunnen het nog uit hun ervaringen en directe herinnering. De jongeren moeten het leren. In twin-tig jaren zijn er generaties opgegroeid voor wie het gebeurde geschiedenis" is, voor zover het hun dan al verteld of mee-gedeeld is. Geschiedenis-sec, zonder levend verband met het tegenwoordige. Tenzij . . . , tenzij wij er voor zorgen, dat de lijnen, die hun bloedige spoor trekken van de voormalige Hol-landse Schouwburg in Amsterdam over Westerbork naar Ausch-witz levende werkelijkheid voor hun geestesoog worden.

    /"^UDERS, opvoeders, onderwijzers, leraren, schrijvers van schoolboeken mogen bedenken, dat de jeugd er recht op

    heeft, onderwezen te worden in de werkelijkheden der histo-rie. In mijn oude, versleten leerboek der Algemene geschiede-nis staat in de eerste alinea van de Inleiding onderstreept: Het doel van de wetenschap, die zich bezig houdt met de geleidelijke ontwikkeling der mensheid is na te gaan ho deze heeft plaats gegrepen en welke invloeden op haar hebben in-gewerkt, om daardoor te komen tot een beter begrijpen der tegenwoordige toestanden." Zonder dat verband wordt geschiedenis waardeloos verbalisme. Zonder dat verband wordt de gifbeker van Socrates, wordt het woord van Jesaja bewaart het recht en doet gerechtig-heid", is de moed van Mucius Scaevola, de Wetgeving van de Gracchen, zijn de geloofshelden der Albigezen en Waldenzen, de brandstapel van Jeanne d'Arc, van Johannes Hus en onein-dig veel andere slechts woorden zonder wezenlijke inhoud. Maar als actieve realiteiten moeten zg in de geesten leven en werkzaam zijn, de namen en daden dergenen, die het recht be-waarden", die stonden in de Vrijheid" naar het woord van Paulus, die hun stem verhieven tegen leugen, geweld, bedrog, onderdrukking. En wie anders dan wij, de volwassenen van nu, zijn geroepen z, in diep gevoelde verantwoordelijkheid, het jonge gelacht te wapenen in de strijd voor de Vrijheid! Pas dan kan Herdenken positieve inhoud krijgen. Want dan wijst Herdenken vooruit en zal het woord van de klokken over heel de wereld worden verstaan als oproep tot waakzaamheid, als hoopgevende belofte, dat de Vrijheid zal zegevieren en het Ware bestaan in smartelijk maar dankbaar gedenken van wie daarvoor hun leven lieten. Amsterdam Allerzielen 1964

    K. TOORNSTRA

  • Fragment uit een onuitgegeven verslag Tien dagen. Transport van Auschwitz naar D a c h a u " door J . Furth v o o r o n s

    n o g g e e n v r i j h e i d

    17 januari 1945

    A L d e u i t d e b l o k k e n s t r o m e n d e m a n n e n s t u w d e n t o t e e n c o m p a c t e m a s s a , w a a r g e e n b e w e g i n g in s c h e e n t e k o -

    m e n , n a a r d e - p o o r t . T o c h n a l a n g g e s c h u i f , b e r e i k t e n w e d e u i t g a n g , w a a r w e u i t v o l g e l a d e n w a g e n s m o n d v o o r r a a d o n t -v i n g e n . W e k r e g e n 1 / 3 p o n d m a r g a r i n e , e e n b u s o s s e n - o f v a r k e n s v l e e s e n t w e e v e r s e h e e r l i j k e h a r d g e b a k k e n k u c h e n . M e t d e z e r i j k d o m g i n g e n w i j v o o r h e t l a a t s t o n d e r h e t t e r g e n -d e o p s c h r i f t , w a a r m e e d e p o o r t v e r s i e r d w a s , d o o r . D e o n s b e -s p o t t e n d e s p r e u k bij h e t n a a r h e t w e r k g a a n : A r b e i t m a c h t f r e i ! " D e h o o n , a l s wij b i n n e n k w a m e n n a d e n u t t i g e a r b e i d " , d i e o n s 1 2 u u r b e z i g h i e l d , w a a r n a w i j d a n a l s m a k k e s c h a p e n d e k o o i in g e d r e v e n w e r d e n . D e b i j b e h o r e n d e h a t e l i j k h e i d , d e m a r s m u z i e k , o n t b r a k n u g e l u k k i g . D e m u z i k a n t e n , d e t r o e t e l -k i n d e r e n d e r k a m p o v e r h e i d , d e m u z i k a l e i l l u s t r a t o r s v a n o n z e b i n n e n k o m s t , g i n g e n n u z e l f o p m a r s .

    A l s u i t e e n b a n k e t b a k k e r s s p u i t d e r o o m , z o w e r d e n wij h e t k a m p u i t e n e e n m e t p r i k k e l d r a a d a f g e r a s t e r d e w e g o p g e p e r s t . S t e e d s o p d r i n g e n d s l o t e n z i c h t e l k e n s n i e u w e p l o e g e n bij o n s a a n . H e t b l e e k w e l , d a t h e t g e h e l e k a m p o n t r u i m d w e r d . V e e l l e v e n s m i d d e l e n l a g e n w e g g e s m e t e n l a n g s d e w e g . R a u w e a a r d a p p e l s , s p l i t e r w t e n e n n o g v e l e a n d e r e w a r e n , d i e o p d e z w a r t e m a r k t in h e t k a m p g e k o c h t w e r d e n . Z e l f h a d ik m i j w a t m o n d v o o r r a a d , v o o r d e p a a r d e n b e s t e m d , w e t e n t e v e r -s c h a f f e n . O p h e t w e r k k a u w d e n w i j , o n g e m e r k t n a t u u r l i j k , o p g e d r o o g d e e n g e s c h a a f d e s u i k e r b i e t ( Z u c k e r r b e n ) . D a a r h a d ik e n i g e p o n d e n v a n v e r z a m e l d e n n u m e e g e n o m e n . G r a a g h a d ik h e t v o e d s e l , d a t n u v o o r h e t g r i j p e n l a g , o p g e r a a p t . M a a r p l a a t s g e b r e k e n d a t in d e k o m e n d e d a g e n g e e n k o o k g e l e g e n -h e i d w a s t e v e r w a c h t e n , w a r e n d e r e d e n e n , d a t i k d i e k o s t -b a a r h e d e n m o e s t l a t e n l i g g e n . H o e w e l , l a t e r o p r e i s h a d d e n o n s r a u w e b o n e n z o e t g e m a a k t .

    j _ l E T w e r d d o n k e r t e r w i j l w e n o g s t e e d s b u i t e n s t o n d e n t e * * w a c h t e n , zi j h e t d a t w i j d o o r d e n i e u w e g r o e p e r i n g e n o p -g e s t u w d e n v o e t j e v o o r v o e t j e v a n d e k a m p p o o r t v e r w i j d e r d w e r d e n . I k s c h o p t e d a a r d o o r t e g e n i e t s h a r d s . I k d a c h t e e n k e i , m a a r m i j n v e r a n t w o o r d e l i j k h e i d s g e v o e l v o o r m i j n v e r z a -m e l a a r s - i n s t i n c t d e e d m i j e r n a a r d u i k e n . G e e n p a r e l v i s s e r

    k w a m m e t s c h o n e r e v a n g s t b o v e n w a t e r d a n ik , t o e n i k m i j w e e r o p r i c h t t e . D e v e r o n d e r s t e l d e k e i w a s e e n h a l v e k u c h . M e t o n s v i e r e n w e r d h e t s t u k b r o o d n a t u u r l i j k o n m i d d e l l i j k o p g e -g e t e n . E e n l a n g e c o l o n n e S S - e r s t r o k o n s v o o r b i j . O o k z i j g i n g e n v e r d w i j n e n . Z e w a r e n i n v o l l e u i t r u s t i n g . H e t w a r e n e r w e l ' n d u i z e n d , d i e v o o r d e b e w a k i n g v a n h e t k a m p g e d i e n d h a d d e n e n n u v o o r h e t f r o n t v r i j k w a m e n . E r b e g o n w a t m e e r b e w e g i n g i n o n z e r i j e n t e k o m e n , ' t Z a l o n g e v e e r ' 8 u u r z i j n g e w e e s t e n a l f l i n k d o n k e r . O n z e s t o e t , e e n g e z e l s c h a p v a n v e l e d u i z e n d e n , w a s n i e t t e o v e r z i e n . T o c h w e r d e r a l l e m o e i t e g e d a a n o m o n s in r i j e n v a n 5 t e w r i n g e n . H e t V o r d e r m a n n u n d S e i t e r i c h t u n g " z w i e p t e l a n g s o n z e h o o f -d e n o m o n s a l s ' g e k l i n k n a g e l d e r i j e n m o d e l t e l a t e n a f m a r c h e -r e n . W e l i e t e n e i n d e l i j k h e t k a m p a c h t e r o n s . D e s n e e u w l a g d i k b u i t e n . O m r i n g e n d e k a z e r n e s e n e n t r e p o t - g e b o u w e n s t a k e n z w a r t l u g u b e r a f t e g e n h e t v a a l w i t t e s n e e u w v e l d . Op h e t e m -p l a c e m e n t s t o n d e n d e g o e d e r e n w a g o n s d u i s t e r e n e e n z a a m . E e n d o n k e r v o o r u i t z i c h t , d a t o n s a l l e s b e h a l v e o p o n s g e m a k b r a c h t . H e t v r o o r e n i g e g r a d e n , m a a r h e t w a s t o c h m o o i w e e r e n w i n d s t i l . D e s n e e u w k r a a k t e o n d e r d e v o e t e n e n h e t k l o n k a l s h e t m a l e n v a n k o f f i e . D e p o s t e n s c h a a r d e n z i c h i n g r o e p j e s v a n d r i e e n v i e r l a n g s d e r i j . Z e w a r e n z e e r g e m o e d e l i j k . W a a r s c h i j n l i j k o m d a t z e a l s t e v i g d e f l e s h a d d e n a a n g e s p r o k e n . E r l a g e n a l h e e l w a t v a n d i e a l s h a n d g r a n a t e n w e g g e w o r p e n f l e s j e s l a n g s d e w e g . D a t z e n i e t m e t V i c h y w a t e r g e v u l d g e w e e s t w a r e n , m e r k t e n w i j , d i e e r a l l e e n d e r e u k , e e n p a r f u m a c h t i g e s p i r i t u s l u c h t , v a n k r e g e n , w e l . M a a r e e n S S - e r i s a l e v e n m i n v a n s t e e n e n z i j w a -r e n o o k d e s j l e m i e l o m b e p a k t m e e m o e t e n l o p e n , d e s t a k k e r s ! L a n g z a m e r h a n d k r e g e n wij e e n r u i m e r u i t z i c h t . D e m a a n k w a m t e v o o r s c h i j n . N a a r g e l a n g h e t l i c h t e r w e r d r a a k t e n w i j d e s p a n n i n g w a t k w i j t e n g i n g e n w e p r a t e n d v e r d e r . G e e n v a n o n s w i s t w a a r h e e n .

    I k o n t h i e l d t r o u w e n s d e n a m e n d e r p l a a t s e n t o c h n i e t , a l l e r -m i n s t d a c h t ik d e b e l e v e n i s s e n n o g e e n s n a t e v e r t e l l e n . P l o t -s e l i n g w e r d o n s g e c o m m a n d e e r d t e s t o p p e n .

    r\E b e l e e f d h e i d m o e s t i n a c h t g e n o m e n w o r d e n . D e v r o u w e n u i t A u s c h w i t z ' n i e u w e v r o u w e n k a m p p a s s e e r d e n o n s , d u s

    m o e s t e n wij h e n v o o r l a t e n g a a n . H e t w e r d e e n o p o n t h o u d v a n e n i g e t i j d . Op e e n t w i n t i g m e t e r a f s t a n d l i e p e n z e o n s lu id k w e t t e r e n d v o o r b i j . H u n u i t r u s t i n g w a s g e l i j k d e o n z e . A l s a l t i j d h a d d e n zij e r v e e l m e e r d e m o e d in d a n d e m a n n e n . L u i d r i e p e n zij o n s g r o e t e n t o e e n i n f o r m e e r d e n n a a r b e k e n -d e n .

    B o v e n a l l e s u i t k l o n k h e t m e t a a l a c h t i g e s t a c c a t o d e r H o n g a -r e n . D i e w a r e n h e t m e e s t v e r t e g e n w o o r d i g d , w a n t d e H o n -g a a r s e J o d e n w a r e n d e l a a t s t e n a a r P o l e n g e t r a n s p o r t e e r d e n . E r k w a m e e n a f d e l i n g v r o u w e n v o o r b i j , d i e e v e n a l s w i j in h e t c o m m a n d o d e n i e u w e w a s s e r i j " g e w e r k t h a d d e n . H u n w i t t e h o o f d d o e k e n , e e n p r i v i l e g e v a n d i e w a s v r o u w t j e s " , k o n d e n wij o n d e r s c h e i d e n . Z e d e d e n z o a a n e e n k o p p e l g a n z e n d e n -k e n , v l i e g e n d e n g a k k e n d b o v e n b e v r o r e n w a t e r l a n d . E e n v a n d e H o l l a n d e r s t r o f h e t m e i s j e a a n , d a t h i j s t e e d s o p h e t w e r k o n t m o e t h a d . Hij v r i j d e e v e n m e t h a a r e n o n t v i n g z o t e r l o o p s l i e f d e , w a r m t e e n e e n b o t e r h a m m e t w o r s t .

    auschwitz wordt herdacht: v e r v o l g v a n p a g . 1

    T E A M S T E R D A M :

    T o e g a n g s p r i j s z a a l e n b a l c o n 2 , 5 0 , p o -d i u m 1 , 5 0 .

    K a a r t e n v e r k r i j g b a a r bij h e t v o o r l o p i g s e c r e t a r i a a t : d e Z w a r t e , v . W a l b e e c k -s t r a a t 9 h s . , A m s t e r d a m W . , t e l . 8 3 6 2 2 . P e n n i n g m e e s t e r D. v a n G e e n s , O r t e l i u s -s t r a a t 1 7 6 1 , A m s t e r d a m W . , t e l . 8 5 5 7 2 . M e v r . L . d e V r i e s , v a n S p e i j k s t r a a t 9 2 , A m s t e r d a m W . , t e i . 6 3 6 6 8 . M e v r . E . F u r t h , D i e m e r k a d e 4 3 , D i e m e n , t e l . 5 8 8 4 2 . N e d e r l a n d s T h e a t e r C e n t r u m , S i n g e l 1 8 6 , t e l . 2 3 0 2 0 1 .

    J o a c h i m s t h a l ' s B o e k h a n d e l , v a n W o u -s t r a a t 1 2 4 Z . N i e u w e M u z i e k h a n d e l , L e i d s e s t r a a t 5 0 . H o o f d s t a d b o e k h a n d e l , K a l v e r s t r a a t 1 0 8 . O p 2 2 , 2 5 e n 2 6 j a n . , v a n 1 0 3 u u r a a n h e t C o n c e r t g e b o u w , w a a r t e v e n s g e l e -g e n h e i d is t o t p l a a t s b e s p r e k i n g a 0 . 2 0 p. p . e n ' s a v o n d s a a n d e z a a l .

    T E R O T T E R D A M :

    K a a r t e n a 2 , 5 0 , s t u d e r e n d e n 1 , - v e r -k r i j g b a a r b i j : N e d . I s r . G e m e e n t e , P a e t s s t r a a t 4 0 , R o t -t e r d a m - 4 . M u z i e k h a n d e l L i c h t e n a u e r , K o r t e L i j n -b a a n 2 6 . M u z i e k h a n d e l S n o e k , H o o g s t r a a t 1 5 6 . F a . S t a m , S c h i e w e g 2 9 d .

    F a . S i m o n i s , B e i j e r l a n d s e l a a n 2 9 , R o t -t e r d a m Z . v . B e n t v e l d , H e n e g o u w e r l a a n 1 8 a , t e l . 1 2 5 5 1 3 . W o n d e r g e m , D o r d t s e l a a n 2 4 0 c e n ' s a v o n d s a a n d e z a a l .

    T E D E N H A A G

    K a a r t e n a 2 , 5 0 v e r k r i j g b a a r b i j : N e d . I s r . G e m e e n t e , N i e u w e M o l s t r a a t 1 3 . A l g . b o e k h a n d e l B o u c h e r , N o o r d e i n d e 3 9 . B o e k h a n d e l K o e n s , B a n k a s t r a a t 8 / 1 0 . T e c h n . b o e k h a n d e l V e r w i j s , P r i n s e s s e -g r a c h t 2 . M u z i e k h . A l b e r s e n & C o , G r . H e r t o g i n n e -l a a n 1 8 2 . F a . M o u w e s , G e d . G r a c h t 8 5 e n a a n d e z a a l , t e l . 5 4 3 4 8 8 .

  • NOG NA 20 JAAR

    Y\ERHAALDELIJK kom ik ze tegen in mijn praktijk", ver-

    telt dr. G. de Haas ons, mensen die het vernietigingskamp ondanks alles hebben overleefd, nazi-slacht-offers, die nu aan hun lot zijn over-gelaten. Er is geen instantie, die zich met hun specifieke belangen bezighoudt. De mensen, die wegens verzetsdaden in een kamp hebben gezeten, kunnen terecht bij de Stichting 4045. De mensen uit de Vernichtungslager, de wegens ras" vervolgden, niet. En het ziet er ook niet naar uit, dat dit in de toekomst zal veranderen.

    Detail van een ontwerp voor het Auschwitz-monument

    vergeten kampslachtoffers \ 7 E R S C H I L L E N D E v a n d e z e p a t i n t e n

    * z i j n i n v a l i d e , o o k v a a k p s y c h i s c h . M a a r m e n k r i j g t n i e t s v o o r h e n g e d a a n . Z o h e b i k e e n e c h t p a a r , b e i d e n u i t e e n k a m p , d e m a n i s h e l e m a a l n i e t g o e d , d e v r o u w t a m e l i j k e n z i j i s h e t d i e u i t w e r -k e n g a a t . J o o d s M a a t s c h a p p e l i j k w e r k k a n n i e t v e e l v o o r h e n d o e n . W a t zi j n o -dig h e b b e n e n a l d e r g e l i j k e m e n s e n i s e e n p e n s i o e n , o p g r o n d v a n v e r b l i j f in h e t k a m p . N u k u n n e n z e a l l e e n n a a r e e n v r i j o n b e -t e k e n d e a f d e l i n g v a n S o c i a l e Z a k e n , D B V O h e e t t e d a t v r o e g e r , n u a f d . o o r -l o g s s l a c h t o f f e r s e n d i e v e r l e e n t p a s s t e u n , a l s i s a a n g e t o o n d , d a t m e n z i jn s l e c h t e g e z o n d h e i d d o o r h e t k a m p h e e f t o p g e d a a n . E n d e b e s l i s s i n g i s h i e r s t e r k a f h a n k e l i j k v a n d e i n s t e l l i n g v a n d e k e u -r e n d e a r t s . N i e t v a a k k a n o v e r t u i g e n d d o o r e e n a r t s w o r d e n v a s t g e s t e l d , o f d e z i e k t e v e r s c h i j n s e l e n v a n d e p a t i n t v o o r , in ai n a d e o o r l o g z i jn o n t s t a a n . B i j a f -k e u r i n g r e s t e n d a n d i e k a n a l e n w a a r -l a n g s i e d e r e s t a a t s b u r g e r g e h o l p e n k a n w o r d e n , o o k b . v . o u d - N S B - e r s e n d a t b e -t e k e n t g e e n e r k e n n i n g a l s k a m p s l a c h t -o f f e r . E n d a t l a a t s t e i s h a r d n o d i g . J o d e n , d i e

    in D u i t s l a n d h e b b e n g e w o o n d o f d e D u i t -s e n a t i o n a l i t e i t b e z e t e n , k r i j g e n a l l e n a l s z o d a n i g u i t g e k e e r d , o n g e a c h t h u n f i n a n -c i l e s t a t u s .

    M a a r d e s l a c h t o f f e r s , d i t ik b e d o e l , k o -m e n n e r g e n s v o o r in a a n m e r k i n g , zij w o r d e n n i e t e e n s e r k e n d . E e n z i e k e m a n s t a a t o p d e m a r k t , h o e w e l hij d a t , m e -d i s c h b e z i e n , n i e t m e e r m a g . M e n k a n d i e m e n s e n n i e t v r i j s t e l l e n v a n d e s t r i j d o m h e t b e s t a a n , zi j k u n n e n z i c h i m m e r s o p g e e n e n k e l r e c h t b e r o e p e n , zi j h e b b e n a l l e e n m a a r in A u s c h w i t z g e z e t e n . . . . M e n v i n d t h e n m o e i l i j k e m e n s e n \_ zi j w o r -d e n n i e t b e g r e p e n e n v o e l e n d a t v a a k z e l f o o k . Zi j l i g g e n s o m s m e t i e d e r e e n o v e r h o o p , m a a r n i e m a n d w i l h e n z i e n in h u n e i g e n s i t u a t i e , a l s m e n s e n , d i e a l l e s v e r l o r e n h e b b e n e n h e t a m p e r o v e r l e e f -d e n . N i e m a n d h e e f t b e g r i p v o o r h e n e n o o k z i j z e l f h e b b e n g e e n i n z i c h t i n h u n t o e s t a n d .

    E n n u z i t t e n d e m e n s e n w e l bij d e t . v . t e h u i l e n o v e r d e b e z e t t i n g e n d e k a m p e n , m a a r d e s l a c h t o f f e r s v a n d e e r g s t e k a m -p e n m o e t e n n o g a l t i j d z o n d e r h u l p z w o e -g e n o m h u n w e g t e v i n d e n e n w o r d e n v e r g e t e n .

    T e g e n d e p a t i n t e n , d i e v a n h u n w e r k m o e t e n l e v e n , k a n m e n m o e i l i j k z e g g e n : h o u d e r m e e o p , d o e h e t w a t k a l m e r a a n , U m a g n i e t z o v e e l z o r g e n e r n o g bij h e b b e n . W i j , m i j n c o l l e g a ' s e n ik , p o g e n d a n w a t l o s t e k r i j g e n , b . v . e e n i n v a l i d i -t e i t s r e n t e . E n e e n m a n w o r d t d a n g e -k e u r d o p a l l e r l e i a f w i j k i n g e n d o o r s p e -c i a l i s t e n , i e d e r o p zi jn g e b i e d . M a a r n d i n g v i n d e n z e n o o i t , d e g r o n d v a n d e z a a k : d a t d e m a n e e n k a m p s l a c h t o f f e r i s . H e t f e i t , d a t i e m a n d i n e e n k a m p h e e f t g e z e t e n , i s e e n v o l d o e n d e g r o n d v o o r r e c h t o p g e r e g e l d e u i t k e r i n g . B i j m e d i -s c h e k e u r i n g b e h o o r t v e r b l i j f i n e e n k a m p o p z i c h z e l f t e g e l d e n a l s s c h a d e a a n d e g e z o n d h e i d , z e k e r a a n d e g e e s t e l i j k e , t o e g e b r a c h t , z o n d e r d a t d i t in e l k o n d e r -d e e l b e h o e f t t e w o r d e n g e s p e c i f i c e e r d . I n d e z e g e v a l l e n b e h o o r d e m . i . t e w o i -d e n a a n g e t o o n d , d a t e e n a f w i j k i n g g n k a m p s c h a d e i s .

    D e g e e s t e l i j k e s c h a d e a l l e e n a l , z o i s

    v a s t g e s t e l d , g e e f t a a n l e i d i n g t o t v e r -s c h i j n s e l e n v a n v r o e g t i j d i g e v e r o u d e r i n g . N u s t a a n m i j n c o l l e g a ' s e n i k m a c h t e -l o o s , bij d e e l l e n d e v a n d e z e m e n s e n , d i e m e n a l s n o r m a l e " z i e k e n w i l b e s c h o u -w e n . Zij w o r d e n n i e t g e a c c e p t e e r d , z o a l s zij z i jn , o o k n i e t i n h u n g e v o e l s w e r e l d . W a t z e m i s s e n i s e e n e e n e i g e n i n s t a n t i e w a a r t o e z e z i c h k u n n e n w e n d e n . " W i j v r o e g e n d r . d e H a a s d a a r o p , w a t e r k a n w o r d e n g e d a a n .

    N o d i g i s e e n s t i c h t i n g in d e t r a n t v a n d e S t i c h t i n g 4 0 4 5 v o o r h e n , d i e z i jn t e r u g g e k o m e n u i t d e v e r n i e t i g i n g s k a m -p e n . I k s c h a t h e t a a n t a l v a n h e n , d i e d r i n g e n d s t e u n , i n d e v o r m v a n e e n p e n -s i o e n , n o d i g h e b b e n , o p e n i g e h o n d e r d e n . D i e s t i c h t i n g k a n d e i n s t a n t i e z i j n , w a a r a r t s e n , j u r i d i s c h g e s c h o o l d e n e n m a a t -s c h a p p e l i j k e w e r k e r s s a m e n d e z e m e n -s e n o p v a n g e n e n p l a a t s e n i n h u n t o t a l e s i t u a t i e , n.1. a l s s l a c h t o f f e r v a n h e t k a m p e n n i e t b .v . a l l e e n m a a r a l s h a r t p a t i n t , s u i k e r p a t i n t , o f l i j d e r a a n g e e s t e l i j k e d e -p r e s s i e .

    D e s t i c h t i n g k a n t o t s t a n d k o m e n , o m t e b e g i n n e n a l d o o r d e g e n e n , d i e z i c h a l -l a n g v o o r d e z e b r a n d e n d e k w e s t i e i n t e -r e s s e r e n . D e e e r s t e t a a k i s e e n o v e r -z i c h t t e m a k e n v a n h e t a a n t a l g e v a l l e n , d a t h e t b e t r e f t ; e r k u n n e n i n d e t o e -k o m s t n o g s t e e d s m e n s e n bij k o m e n , d i e d e g e e s t e l i j k e g e v o l g e n n o g k u n n e n o n -d e r g a a n , z i c h u i t e n d i n v o o r t i j d i g e o u -d e r d o m s v e r s c h i j n s e l e n . E e n d e r g e l i j k e s t i c h t i n g k a n d e m e n s e n a l d a d e l i j k m e t r a a d e n d a a d b i j s t a a n . D e b e d o e l i n g i s n a t u u r l i j k e e n w e t o f r e g e l i n g v o o r s o c i a l e b i j s t a n d , in d e v o r m v a n , bi jv . , e e n v a s t e u i t k e r i n g . E n d a a r -v o o r m o e t e e r s t d e g r o e p v a n k a m p -s l a c h t o f f e r s a l s z o d a n i g w o r d e n e r k e n d . D a t k a n , z o d r a e r e e n s t i c h t i n g i s , a l b e -s c h i k t d i e n o g n i e t o v e r g e l d . " W i j m e r k e n o p , d a t e r n o g s t e e d s e n o r -m e k a p i t a l e n a a n d o o r d e b e z e t t e r in b e -s l a g g e n o m e n z g . J o o d s e v e r m o g e n s . b e -v r o r e n ' z i j n . W a a r o m k a n d e o v e r h e i d n i e t . . . M a a r d a t i s e e n v o l g e n d h o o f d -s t u k .

    E . T .

    KL AUSCHWITZ: ALBUMS EN DIA'S

    Een onmisbaar document is het fo-to-album KL Auschwitz, vooral in verband met het Auschwitz-proces te Frankfort. Ruim 100 pag. authen-tieke, vaak door de SS gemaakte opnamen van het kamp. Prijs 10 . De opbrengst komt ten goede aan het monument te Auschwitz. Een serie dia's negatief-positief over het kamp, zeer geschikt voor vertoning door organisaties e.d. is verkrijgbaar a 25. Bestellingen bi] D. van Geens, Orteliusstraat 176 1, Amsterdam-W.; tel. 02085572.

    file:///7ERSCHILLENDE
  • L E E S E R B E T O V E R E N D J O N G E M O D E

    AMSTERDAM DEN HAAG

    | N D E B L A S I U S S T R A A T 1 3 0 t w e e h o o 9 * in A m s t e r d a m w e r d f e e s t g e v i e r d . D e j o n g s t e d o c h t e r w a s o p d i e d a g g e -t r o u w d . T w e e e n t w i n t i g j a a r o u d e n d e l a a t s t e v a n z e v e n k i n d e r e n . V i e r d o c h -t e r s e n e e n z o o n w a r e n a l v e e l e e r d e r d e w e g v a n h e t h u w e l i j k g e g a a n , t e r w i j l d e o u d s t e d o c h t e r v o o r b e s c h i k t l e e k o m n o o i t t e t r o u w e n .

    H e t b r u i d j e w a s e e n n a k o m e r t j e . Z e w e r d g e b o r e n in 1 9 1 7 . T o e n d e j o n g s t e t w a a l f e n d e o u d s t e d o c h t e r a l v i j f e n t w i n t i g j a a r o u d w a s . D e z e v e n e n v e e r t i g - j a r i g e m o e d e r h a d d a a r n i e t m e e r o p g e r e k e n d , m a a r z o a l s a l l e k i n d e r e n in h e t g e z i n w a s o o k d i t k l e i n t j e w e e r w e l k o m . H e t l a t e z u s j e w e r d d a n o o k v e r t r o e -t e l d e n m e t z o r g o m r i n g d . V o o r a l d o o r h a a r g r i j z e v i j f t i g j a r i g e v a d e r . H e t w a s o o k w e l e e n h l k l e i n t j e ! R o z a h e e t t e z e , m a a r z e w e r d v a n z e l f s p r e k e n d R o ' t j e g e n o e m d .

    1 9 1 7 w a s e e n m o e i l i j k j a a r H e t w a s in d e e e r s t e w e r e l d o o r l o g z o a l s in i e d e r e o o r l o g , h e t v o l k l e e d g e b r e k . E n v o o r a l in d i t a r b e i d e r s g e z i n m e t z ' n o p g r o e i e n d e k i n d e r e n e n e e n , v a a k w e r k -l o z e v a d e r . In h e t b e g i n l e e d R o ' t j e h o n g e r . Haat-m o e d e r h a d g e e n b o r s t v o e d i n g e n m e l k o f b a b y v o e d i n g w a s n i e t t e k r i j g e n o f o n b e t a a l b a a r . U r e n l a n g s j o u w d e h a a r v a d e r v a n d e e n e w i n k e l n a a r d e a n d e r e t o t hi j t e n -s l o t t e o m d e d a g m o c h t m e e r i j d e n m e t e e n p a a r d e n w a g e n v a n d e A m s t e l b r o u -w e r i j n a a r W o r m e r v e e r , n a a r d e m e e l -f a b r i e k e n . D a a r h a a l d e hij g o e d k o o p b u s -j e s g e c o n d e n s e e r d e m e l k e n p a k j e s k i n -d e r m e e l , v o o r z ' n j o n g s t e w e g . E n z w e r d R o ' t j e , z i jn R o ' t j e e e n R o z a . E e n l e u k m e i s j e m e t e e n r o n d g e z i c h t j e , m o o i e t a n d e n , z a c h t e g r i j s g r o e n e o g e n , d i e r u s t i g g l i m l a c h e n d d e w e r e l d i n k e -k e n e n a l l e s o m l i j s t d o o r d i k d o n k e r -b l o n d g o l v e n d h a a r .

    E n o p e e n d a g in o k t o b e r 1 9 3 9 t r o u w d e z e . M e t e e n b a k k e r s b e d i e n d e , J o n a s E r w -t e n m a n h e e t t e h i j . Z e w a r e n e n i g e j a r e n v e r l o o f d g e w e e s t e n z e h a d d e n a l l e s n e t j e s v o o r e l k a a r in h u n w o n i n g a a n d e L e p e l s t r a a t bij d e A c h t e r g r a c h t . H e t w a s e e n m o o i b r u i d s p a a r . Hij s l a n k , e e n g o e d g e z i c h t , zi j k l e i n e r d a n hi j , l ie f l a c h e n d a l s a l t i j d . D e o u d e r s v a n h e t p a a r t j e , a l l e n b e -j a a r d e m e n s e n v a n o m d e z e v e n t i g , k e -k e n t o e h o e d e j o n g e r e n z i c h a m u s e e r -d e n . E r w e r d m u z i e k g e m a a k t o p e e n g u i t a a r e n e e n a c c o r d e o n , e r w e r d g e -d a n s t , g e l a c h e n e n g e z o n g e n . D e z u s t e r s e n d e b r o e r v a n R o ' t j e d a n s -t e n o m b e u r t e n m e t h a a r e n s o m s l e g -d e n z e e e n w a n g t e g e n h a a r g e z i c h t j e a l s o f z e h a a r t e g e n i e t s in b e s c h e r m i n g w i l d e n n e m e n H e t w a s z o a l s d a t i n d e s f e e r v a n d e m o d e r n e a r b e i d e r s b e w e g i n g v e e l v o o r k w a m e e n b r u i l o f t z o n d e r a l c o -h o l .

    H e t g e z e l s c h a p b e s t o n d in h o o f d z a a k u i t s o c i a a l - d e m o c r a t e n e n c o m m u n i s t e n . E e n m a a n d t e v o r e n w a s d e t w e e d e w e r e l d -o o r l o g u i t g e b r o k e n t u s s e n E n g e l a n d e n F r a n k r i j k e n e r z i j d s e n h e t f a s c i s t i s c h e H i t l e r d u i t s l a n d a n d e r z i j d s , r o n d o m h e t c o n f l i c t D a n t z i g .

    E n h o e w e l e r g e f e e s t w e r d in h e t g e z i n W . l i e t d e e r n s t i g e s i t u a t i e in d e w e r e l d n i e t n a z i jn s p o r e n t e d r u k k e n o p d e z e , b i j n a z o n d e r u i t z o n d e r i n g p o l i t i e k b e -w u s t d e n k e n d e m e n s e n .

    E r v i e l d a n o o k e e n d u i d e l i j k e o n d e r -t o o n v a n e r n s t w a a r t e n e m e n , h o e w e l e r h e l e m a a l n i e t p o l i t i e k g e d i s c u s s i e e r d w e r d . E r w a s e e n , n i e t - u i t g e s p r o k e n s t i l -le o v e r e e n s t e m m i n g g e k o m e n t u s s e n m e n s e n d i e e l k a a r v o o r h e e n z o n u e n d a n p o l i t i e k h u n m e n i n g w e l g e z e g d h a d -d e n . M a a r u i t h e t f a s c i s t i s c h e D u i t s l a n d w a r e n v a n a f 1 9 3 3 z o w e l s o c i a a l - d e m o -c r a t e n a l s c o m m u n i s t e n n a a r N e d e r l a n d g e v l u c h t . V a a k n a m i s h a n d e l d t e z i jn g e -w o r d e n d o o r H i t i e r s S .A. t r o e p e n . In h e t g e z i n W . h a d d e n z e a l l a n g b e -g r e p e n , d a t t e g e n h e t n a z i s m e in e e n -h e i d m o e s t w o r d e n o p g e t r e d e n . E n d e j o d e n p r o g r o m v a n d e H i t l e r b e n d e n in 1 9 3 8 , d i e n o g n i e t e e n s e e n j a a r g e l e d e n w a s , h a d d e r e s t g e d a a n . E r w a r e n o p R o z a ' s b r u i l o f t z e k e r w e l v i j f t i g m e n s e n . A l l e m a a l v a n j o o d s e a f k o m s t , a l l e n b i j -

    e e n a v o n d in oktober 1 9 5 9 n a z o n d e r u i t z o n d e r i n g a r b e i d e r s . D i a -m a n t b e w e r k e r s , k l e e r m a k e r s , t y p o ' s e n e e n p a a r k a n t o o r b e d i e n d e n . N a h e t a a n d e m a c h t k o m e n v a n H i t i e r e n v o o r a l o n d e r i n v l o e d g e k o m e n v a n d e h e l d h a f -t i g e G e o r g e D i m i t r o f in h e t L e i p z i g e r R i j k s d a g b r a n d p r o c e s w a r e n s o m m i g e v a n d e z e m e n s e n o f w e l l id g e w o r d e n v a n d e C o m m u n i s t i s c h e P a r t i j o f z e s y m p a -t i s e e r d e n m e t h e t c o m m u n i s m e . D e l a s -t e r v a n v e r w o e d e a n t i - c o m m u n i s t e n a l s z o u c o m m u n i s m e e n f a s c i s m e h e t z e l f d e z i jn , h a d in d e z e k r i n g g e e n e n k e l g e -h o o r m e e r .

    M e n b l e e f b i j e e n t o t n a m i d d e r n a c h t . I n d e w o n i n g e n v a n d e l e O o s t e r p a r k s t r a a t w a a r m e n v a n d e a c h t e r k a n t o p u i t k e e k ,

    w a r e n d e l i c h t e n g e d o o f d . D e m e n s e n s l i e p e n . V a n b i n n e n w a a r g e f e e s t w e r d k l o n k g e -z a n g . V a s t , m a a r e e n b e e t j e w e e m o e d i g :

    I k h o u v a n H o l l a n d , H e t L a n d j e a a n d e Z u i d e r z e e , D a t k l e i n e l a n d j e , N e e m ik i n m ' n h a r t s t e e d s m e e .

    W a t v o o r v o e l d e n d e z e m e n s e n in d i e o k t o b e r n a c h t ? D e z e o n s c h u l d i g e s a p p e l a a r s ? ! In 1 9 4 3 in m a a r t w e r d e e n d o c h t e r t j e g e -b o r e n , h e t k i n d v a n R o ' t j e e n J o n a s . I n j u l i 1 9 4 3 , bij n v a n d i e v e r s c h r i k k e -l i jke j o d e n r a z z i a ' s w e r d e n z e m e t z ' n d r i e n w e g g e s l e e p t , n a a r A u s c h w i t z . V a n d e h l e b r u i l o f t h e b b e n z e s m e n s e n d e o o r l o g o v e r l e e f d . T w e e n i c h t j e s d i e in b e g i n v a n 1 9 4 0 g e -m e n g d g e t r o u w d z i jn , e e n z w a g e r d i e v a n 1 9 4 2 a f in c o n c e n t r a t i e k a m p e n g e -z e t e n h e e f t e n d i e d o o r h e t v e r l i e s v a n z ' n v r o u w e n z ' n e n i g e k i n d v o o r d e r e s t v a n z ' n l e v e n g e k r e n k t i s . E n t e n s l o t t e e e n z u s t e r m e t h a a r t w e e k i n d e r e n d i e g e r e d z i j n d o o r d e i l l e g a l e C o m m u n i s t i s c h e P a r t i j . A l l e a n d e r e n v a n d e o u d s t e n t o t d e j o n g s t e n , h e b b e n h u n l e v e n g e l a t e n in A u s c h w i t z . Z e z i jn g e s t o r v e n a l s d i e r e n in e e n a s y l o n d e r d e g a s w o l k e n v a n E i c h m a n n , v a n B o r -m a n n e n h o e d i e m a s s a m o o r d e n a a r s n o g m e e r h e t e n m o g e n . E n n u ? H e b b e n w e n u , n a t w e e v e r l o r e n o o r l o g e n m e t e e n a n d e r D u i t s l a n d t e m a k e n ? A l s e r g e e n r v a n c h i s t e n w a r e n , j a , d a n z o u d e n w e m e t e e n a n d e r W e s t - D u i t s l a n d t e m a -k e n h e b b e n . D a n z o u e r n u o o k n i e t g e -i j v e r d w o r d e n v o o r e e n m u l t i l a t e r a l e k e r n m a c h t . D e M . L . F . I e d e r z i n n i g m e n s z o u bij d a t b e g r i p r v a n c h i s m e e v e n m o t e n b l i j v e n n a d e n -k e n , a l is h e t m a a r k o r t ! W a n t a l s d e v e r d i e r l i j k t e m o o r d e n a a r s u i t A u s c h w i t z n a 1 9 4 5 n i e t d e k a n s g e -k r e g e n h a d d e n o m v r i j in d e w e r e l d t e g r a s d u i n e n , d a n z o u d e n w e n u n i e t m e t h e t r v a n c h i s m e t e m a k e n h e b b e n in W e s t - D u i t s l a n d . H e t w a p e n , d a t d e z e l i e d e n in h u n m i s -d a d i g e , n a a r g a s e n m e n s e n b l o e d s t i n -k e n d e k l a u w e n w i l l e n h e b b e n , d a t is d i e m u l t i l a t e r a l e k e r n m a c h t . L a a t o n s n o o i t v e r g e t e n , w a t d i e k l a u -w e n r e e d s h e b b e n t e w e e g g e b r a c h t . T w i n -t i g j a r e n l i j k e n l a n g in e e n m e n s e n l e v e n , m a a r h e t l e e d is e r n o g s t e e d s , o m d a t zij d i e o n s l ie f w a r e n , n i e t u i t o n s l e v e n w e g t e d e n k e n z i j n . M a a r d i e w i j w l h e b b e n d i e g e b o r e n z i j n n a a l d a t l e e d , d i e h e b b e n r e c h t o p o n s , d i e moeten w i j e n d i e zullen w i j b e s c h e r m e n . N o o i t m e e r A u s c h w i t z ! G e e n M . L . F . o f w e l k v e r n i e t i g i n g s w a p e n d a n q o k i n h a n -d e n v a n d e m o o r d e n a a r s v a n A u s c h w i t z .

    E. Muller v. West

    W A T W I L H E T N E D E R L A N D S A U S C H W I T Z C O M I T ? Nooit meer Auschwitz! Wat doet het Nederlands Auschwitz Comit? Dat ziet U uit dit blad. Hoe steunt U het Nederlands Auschwitz Comit? Door Uw adres en dat van anderen op te geven aan

    het secretariaat N.A.C., van Walbeeckstraat 9hs., Am-sterdam W. Door een bedrag te storten op postrekening N.A.C., Amsterdam, 29 30 87. Stel het niet uit! Draag snel Uw steentje bij!

  • auschwitz en de oorlog N h e t D u i t s e t i j d s c h r i f t W e h r k u n d e " , h e t o f f i c i e r e n t i j d -* s c h r i f t d a t i n M n c h e n v e r s c h i j n t , i s o n l a n g s e e n a r t i k e l o p g e n o m e n v a n g e n e r a a l F r i e d r i c h v o n B o e t t i c h e r : F e l d h e r r n -t u m u n d G e n e r a l s t a b : G r u n d s a t z e u n d G e i s t " ( J a a r g a n g X I I I , N o . 9 , s e p t e m b e r 1 9 6 4 , b l z . 4 5 3 4 5 9 ) . E r k o m e n m e r k w a a r d i g e u i t s p r a k e n in v o o r , w a n t h e t is n g r o t e l o f z a n g o p d e v e l d -h e e r e n d e o o r l o g . F e l d h e r r n t u m i s t O f f e n b a r u n g h c h s t e n M e n s c h e n t u m s " , z o s t a a t o p b l z . 4 5 8 . E n e e n b l a d z i j d e v e r d e r l e e s t m e n : l m K r i e g e o f f e n b a r t s i c h G o t t d e n M e n s c h e n " . H e t a r t i k e l e i n d i g t m e t d e z i n :

    Es ist Aufgabe der Generalstabserziehung, das heilige Feuer in der Brust der Offiziere zu enttachen, damit sie dem Krieg, der hchsten Steigerung des menschlichen Lebens. gewachsen sind und die Schwache ihrer Zeit ttber-winden" (blz. 459).

    M e n z o u m i n d e r g e s c h o k t z i jn d o o r d e z e o n t b o e z e m i n g e n v a n e e n h e e l o u d e g e n e r a a l , a l s d e r e d a c t i e v a n h e t t i j d s c h r i f t n i e t i n e e n b e g e l e i d e n d e k a n t t e k e n i n g o p m e r k t e :

    Wir glauben, dasz der Autor, der noch die volle Frie-densausbildung des preuszischen Generalstabes erfuhr, von dessen Geist gepragt wurde und stets als sehr mo-dern denkender Offizier mit eigenen Anschauungen galt, aus der Flle seiner Erfahrungen auch dem heutigen Sol-daten manches zu sagen hat" (blz. 433).

    D e z e o p v a t t i n g is b e p a a l d e l i j k e e n s l e c h t s p l a a t s e l i j k e e i g e n -a a r d i g h e i d . O v e r i g e n s b e s t a a t , l i j k t m i j , h e t a l g e m e n e i n z i c h t d a t d e o o r l o g , d o o r h e t f e i t d a t h e t g e h e l e v o l k e r b i j w e r d b e t r o k k e n e n d o o r d e m o d e r n e w a p e n t e c h n i e k , e e n w e e r z i n -w e k k e n d e n o n d r a a g l i j k g e b e u r e n i s , w a a r m e d e m e n e e r d e r d u i v e l s e d a n g o d d e l i j k e k r a c h t e n z o u i n v e r b a n d b r e n g e n .

    F\ E T w e e d e W e r e l d o o r l o g z a l i n d e h e r i n n e r i n g v o o r t l e v e n d o o r d e g a s k a m e r s e n d o o r d e t e r r e u r b o m b a r d e m e n t e n ,

    c u l m i n e r e n d i n d e a t o o m b o m m e n o p H i r o s h i m a e n N a g a s a k i . H e t l i j k t m i j j u i s t , o m n a a s t d e g a s k a m e r s d e t e r r e u r b o m b a r -d e m e n t e n t e n o e m e n . M e n z o u g e n e i g d k u n n e n z i j n d e g a s -k a m e r s s l e c h t s t e z i e n a l s e e n u i t i n g v a n d e d u i v e l s e m i s d a -d i g h e i d v a n d e H i t i e r - r e g e r i n g e n h a a r a a n h a n g . M a a r d e o o r -l o g k a n e r n i e t v a n l o s g e m a a k t w o r d e n . D e o o r l o g i s e r e e n w e z e n l i j k b e s t a n d d e e l v a n g e w e e s t . D a a r o m i s h e t b e t e r t e g e -lijk t e n o e m e n w a a r t o e d e o o r l o g o o k a a n o n z e z i j d e l e i d d e : d e s y s t e m a t i s c h e a a n v a l l e n o p s t e d e n , o p b u r g e r b e v o l k i n g . D e o o r l o g w e r d e e n t o t a l e o o r l o g , v a n v o l k t o t v o l k , m e t a l l e k r a c h t e n g e v o e r d , i n h a a s t a b s o l u t e v i j a n d s c h a p , o m t o t a l e u i t k o m s t : d e o n v o o r w a a r d e l i j k e c a p i t u l a t i e v a n d e m i s d a d i g e r s w a a r t e g e n m e n v o c h t . D e m e n s o n t e r e n d e w a n d a d e n w a a r t o e m e n d a a r b i j k w a m , w e r d e n d o o r d e z e o n t w i k k e l i n g b e v o r d e r d , p a s t e n d a a r i n , k o n d e n d a a r d o o r v o o r m e n i g e e n h e t m i s d a d i g e n o n m e n s e l i j k a s p e c t v e r l i e z e n .

    L I E T d u i d e l i j k s t k o m t d e z e l a a t s t e w e r k i n g t o t u i t i n g i n d e * * t e r r e u r b o m b a r d e m e n t e n , d i e h u n a p o t h e o s e v o n d e n in H i r o s h i m a e n N a g a s a k i . D e r g e l i j k e b o m b a r d e m e n t e n w a r e n n f l a g r a n t e s t r i j d m e t h e t t r a d i t i o n e l e o o r l o g s r e c h t , i n s t r i j d o o k m e t d e t r a d i t i o n e l e m i l i t a i r e e e r , d i e n i e t t o e l i e t t e v e c h t e n t e g e n v r o u w e n e n k i n d e r e n . M a a r n a d e T w e e d e W e r e l d o o r l o g is m e n o p d e i n g e s l a g e n w e g v o o r t g e g a a n . D e o f f i c i l e , d o o r b e i d e p a r t i j e n i n d e K o u d e O o r l o g a a n v a a r d e s t r a t e g i e o m v a t d e c o u n t e r - c i t y s t r a t e g y " : r a k e t t e n m e t k e r n w a p e n s g e r i c h t o p e i k a a r s b e v o l k i n g s c e n t r a . T i e n t a l l e n , z o n i e t h o n d e r d t a l l e n m i l j o e n e n z u l l e n w o r d e n g e d o o d a l s d e z e w a p e n s w o r d e n g e -b r u i k t , a l s d u s d e a f s c h r i k k i n g d i e e r m e d e w o r d t b e o o g d , z o u f a l e n . M i l j o e n e n b u r g e r s z i j n o p d e z e w i j z e g i j z e l a a r g e w o r d e n v o o r h e t g o e d ( v r e e d z a a m ) g e d r a g v a n h u n r e g e r i n g . H e t b e -t e k e n t e e n d e m o c r a t i s e r i n g v a n h e t g i j z e l a a r s c h a p , e e n u i t -b r e i d i n g e r v a n t o t h e t m i l j o e n v o u d i g e , o p e e n t i j d s t i p w a a r o p z o j u i s t h e t n e m e n v a n g i j z e l a a r s p l e c h t i g , bi j v e r d r a g , w a s v e r b o d e n e n s t r a f b a a r v e r k l a a r d ( a r t . 3 4 , G e n e v a C o n v e n t i o n r e l a t i v e t o t h e p r o t e c t i o n o f c i v i l i a n p e r s o n s i n t i m e o f w a r , a u g u s t 1 2 , 1 9 4 9 ) .

    D e z e s i t u a t i e t e k e n t h e t d i l e m m a v a n d e t i j d : e e n c u l t u u r d i e z i c h s t e e d s m e e r r i c h t o p d e w a a r d e v a n d e m e n s a l s z o d a n i g , d e p o s i t i e v a n d e m e n s a l s z o d a n i g g a a t e r k e n n e n z o n d e r o n -d e r s c h e i d n a a r r a s , g e s l a c h t , t a a l o f g o d s d i e n s t " , z o a l s h e t V . N . H a n d v e s t v o o r s c h r i j f t . M a a r t e g e l i j k e r t i j d d e o f f i c i l e b e -r e i d h e i d m i l j o e n e n m e n s e n t e v e r d e l g e n a l s e e n r e g e r i n g z i c h z o u m i s d r a g e n . O p d i e m i l j o e n e n s t a a n d e n u c l e a i r e w a p e n s g e r i c h t , d i e v e r n i e t i g e n , i n d e r d a a d , z o n d e r o n d e r s c h e i d n a a r r a s , g e s l a c h t , t a a l o f g o d s d i e n s t . D i e w a p e n s m a k e n o o k g e e n o n d e r s c h e i d t u s s e n m i l i t a i r e n e n b u r g e r s , n a u w e l i j k s ( w a t b e -t r e f t d e r a d i o a c t i e v e f a l l - o u t ) t u s s e n b e l l i g e r e n t e n e n n e u -t r a l e n , z e l f s n i e t t u s s e n l e v e n d e g e n e r a t i e e n h e t n a g e s l a c h t .

    I J E T t e r r e u r b o m b a r d e m e n t i s g a a n b e h o r e n t o t h e t m o