Analyseren in kwalitatief onderzoek ... om kwalitatief onderzoek duidelijk uit te leggen en aandacht...

Click here to load reader

  • date post

    17-Sep-2020
  • Category

    Documents

  • view

    2
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Analyseren in kwalitatief onderzoek ... om kwalitatief onderzoek duidelijk uit te leggen en aandacht...

  • Analyseren in kwalitatief onderzoek

    Analysereninkwalitatiefonderzoek_bijdruk_nieuw.indd 1 3-4-2017 13:21:33

  • Analysereninkwalitatiefonderzoek_bijdruk_nieuw.indd 2 3-4-2017 13:21:33

  • Analyseren in kwalitatief onderzoek Denken en doen

    Tweede druk

    Hennie Boeije

    Analysereninkwalitatiefonderzoek_bijdruk_nieuw.indd 3 3-4-2017 13:21:34

  • Omslagontwerp: Cunera Joosten, Amsterdam

    Opmaak binnenwerk: Textcetera, Den Haag

    © 2014 Hennie Boeije | Boom Lemma uitgevers

    © 2016 Hennie Boeije | Boom uitgevers Amsterdam

    Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden

    verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige

    vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere ma-

    nier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

    Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van

    artikel 16h Auteurswet dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de

    Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van

    (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (art. 16 Auteurs-

    wet) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisa-

    tie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl).

    No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means

    without written permission from the publisher.

    ISBN 978-94-6236-397-7

    ISBN 978-90-5875-836-1 (e-book)

    NUR 741

    www.boomuitgeversamsterdam.nl

    Analysereninkwalitatiefonderzoek_bijdruk_nieuw.indd 4 3-4-2017 13:21:34

  • Dit boek is ontstaan uit de behoefte van studenten en onderzoekers aan een praktische handleiding over analyseren in kwalitatief onderzoek. Mijn doel is om kwalitatief onderzoek duidelijk uit te leggen en aandacht te besteden aan de onzekerheden en moeilijkheden die ik ben tegengekomen in de uitvoering en begeleiding van onderzoeksprojecten. De voorbeelden illustreren veel van de abstracte ideeën, dienen ter inspiratie en stralen plezier in onderzoek uit. Hiermee wil ik een tegenwicht bieden aan het frustrerende idee dat onderzoek nooit goed genoeg is en dat het altijd anders en vooral beter had gemoeten. De theorie en praktijk van analyseren in kwalitatief onderzoek komen aan bod in de hoofdstukken 5 en 6. Ze vormen samen de kern van het boek. Maar analyseren staat niet los van de rest van het onderzoek. Daarom schets ik in de eerste hoofdstukken de aanloop naar de analyse. Daarbij behandel ik onder meer de kenmerken van kwalitatief onderzoek, de literatuurstudie en de pro- bleemstelling, ethische aspecten, de populatie en de steekproef en methoden van kwalitatieve dataverzameling. Na de hoofdstukken 5 en 6, ga ik in de laat- ste hoofdstukken in op kwaliteitsbeoordeling en de rapportage. Onderzoek is bedoeld voor lezers – wetenschappers, beleidsmakers, professionals, cliënten, enzovoort – en zij beoordelen de waarde van een onderzoek op basis van de publicatie. Al tijdens de analyse houden onderzoekers zich daarom bezig met de vraag wat de beste manier is om de uitkomsten over te brengen aan de doel- groep. Dit boek concentreert zich op de stapsgewijze verwerking van kwalitatieve ge- gevens tot resultaten en conclusies en illustreert dit proces met voorbeelden en uitwerkingen. Het is nadrukkelijk de bedoeling dat de lezer aan het einde van het boek een (eenvoudige) kwalitatieve analyse kan uitvoeren. Om het gebruik en de bestudering van de tekst te vergemakkelijken zijn verschillende didac- tische middelen toegepast. Bij elk hoofdstuk zijn leerdoelen geformuleerd die de kern weergeven. In hoofdstuk 6 maak ik gebruik van de rubriek veel gestel- de vragen over kwalitatieve analyse. Kaders helpen de tekst te verduidelijken en in de boxen komt aanvullende en verdiepende informatie aan bod. In de lopende tekst staan verscheidene opgaven die het kritisch bestuderen van de tekst bevorderen. Daarnaast zijn er tips geformuleerd die de stappen in kwali- tatief onderzoek kunnen vergemakkelijken.

    V oorwoord

    Analysereninkwalitatiefonderzoek_bijdruk_nieuw.indd 5 3-4-2017 13:21:35

  • De eerste doelgroep van het boek zijn studenten die kennismaken met kwali- tatief onderzoek en wellicht een kwalitatieve benadering kiezen voor hun af- studeeronderzoek. De tweede doelgroep zijn promovendi en onderzoekers die hun kennis willen opfrissen. Het boek laat zien welke keuzen er in de onder- zoeksopzet en de analyse te maken zijn en welke consequenties deze keuzen hebben. Ook onderzoekers die praktijkgericht onderzoek doen, kunnen nutti- ge aanwijzingen vinden in dit boek. Achter in het boek staan veel verwijzingen naar recente literatuur om verder te lezen over specifieke onderwerpen.

    De eerste druk van dit boek verscheen in 2005 en in deze herziene versie heb ik de ontwikkelingen in het vakgebied van de kwalitatieve onderzoeks- methoden zo goed mogelijk verwerkt. De technologische ontwikkeling zorgt voor innovaties in het veld. In deze versie van het boek besteed ik meer aan- dacht aan computerondersteunde analyse dan in 2005 en ook aan nieuwe methoden van dataverzameling, zoals visuele methoden, e-interviews en in- ternet als bron van gegevens. In de afgelopen jaren is mij gebleken dat de laat- ste fase van de analyse voor onderzoekers de meeste moeilijkheden oplevert. Daarom behandel ik meer dan in de vorige druk hulpmiddelen om de inte- gratie van de bevindingen in de laatste fase te ondersteunen. Verder besteed ik meer aandacht aan ethische aspecten van kwalitatief onderzoek.

    Allereerst wil ik Joris Bekkers van Boom uitgevers Den Haag bedanken voor zijn vertrouwen en ondersteuning. De afgelopen jaren heb ik met verschil- lende collega’s samengewerkt in onderwijs en onderzoek. Deze ervaringen dragen bij aan de inspiratie om dit boek te herzien. Met zowel Jesper Tijmstra als Reinoud Bosch heb ik de wetenschapsfilosofische aspecten van kwalitatief onderzoek doordacht. Ik wil hen beiden bedanken voor deze kritische en be- hulpzame discussies. Jesper wil ik daarnaast bedanken voor zijn hulp bij de totstandkoming van dit boek. Larisa Riedijk wil ik bedanken voor de mooie voorbeeldstudies uit de literatuur. Marieke Sleijpen en Jolien Groot bedank ik voor hun illustraties. Jette Westerbeek en Zhour Shleesh zijn altijd bereid mee te denken over vraagstukken in kwalitatief onderwijs. Leerzaam zijn alle besprekingen met de teams die kwalitatief onderzoek doen of synthesen uit- voeren en daarvoor vele kwalitatieve publicaties lezen. De studenten van de diverse cursussen kwalitatief onderzoek hebben voorbeelden en vragen aan- gereikt. Ik dank Jeltje Wassenberg voor haar luisterend oor, Annette Veldhui- zen voor haar wijsheid, Jeanine Evers en Marieke van der Waal voor hun all- round steun en Floryt van Wesel als toetssteen voor mijn ideeën. Mijn ouders, mijn man Henk en mijn dochter Roos steunen me met liefde en zorg.

    Hennie Boeije Utrecht, 27 januari 2014

    6 A n a l y s e r e n i n k w a l i t a t i e f o n d e r z o e k

    Analysereninkwalitatiefonderzoek_bijdruk_nieuw.indd 6 3-4-2017 13:21:35

  • I nhoudsopgave Voorwoord 5

    Inleiding 9

    1 Inleiding kwalitatief onderzoek 15 1.1 Kwantitatief en kwalitatief onderzoek 15 1.2 Afbakening en omschrijving van kwalitatief onderzoek 19 1.3 Kenmerken van kwalitatief onderzoek 27 1.4 De keuze voor kwalitatief onderzoek 33

    2 De kwalitatieve onderzoeksopzet 37 2.1 Het onderzoeksvoorstel 37 2.2 Literatuuronderzoek en theorie 40 2.3 Probleemstelling 45 2.4 Ethiek in kwalitatief onderzoek 51

    3 Steekproeftrekking 57 3.1 Waar wordt de vraagstelling onderzocht? 57 3.2 Samenstelling en omvang van de steekproef 60 3.3 Generaliseerbaarheid of externe validiteit 66 3.4 Werving en toegang verkrijgen 68

    4 Dataverzameling 71 4.1 Kwalitatieve onderzoeksgegevens 72 4.2 Participerende observatie, interviews en focusgroepen 76 4.3 Online dataverzameling 84 4.4 Zorgvuldig gegevensbeheer 87

    5 Principes van kwalitatieve analyse 91 5.1 Wat is analyseren 92 5.2 Redeneren in kwalitatief onderzoek 99 5.3 Uitgangspunten van de kwalitatieve analyse 105 5.4 Model voor de analyse: de onderzoeksslang 108

    Analysereninkwalitatiefonderzoek_bijdruk_nieuw.indd 7 3-4-2017 13:21:35

  • 8 A n a l y s e r e n i n k w a l i t a t i e f o n d e r z o e k

    6 Methoden en technieken van kwalitatieve analyse 111 6.1 Coderen in drie fasen 111 6.2 Hulp bij integreren 137 6.3 Memo’s: scharnier tussen denken en doen 145 6.4 Computerondersteunde kwalitatieve analyse 147

    7 Kwaliteit van onderzoek 149 7.1 Kwaliteitsdenken 149 7.2 Kwaliteitsbewaking 154 7.3 Beoordelen van kwaliteit 159 7.4 Wetenschappelijkheid van kwalitatief onderzoek 164

    8 Rapporteren 167 8.1 Communiceren over onderzoek 167 8.2 Afspraken en stijl 170 8.3 Onderdelen van publicaties 173 8.4 Publiceren en overtuigen 188

    Antwoorden opgaven 193

    Literatuur 203

    Register 219

    Over de auteur 225

    Analysereninkwalitatiefonderzoek_bijdruk_nieuw.indd 8 3-4-2017 13:21:35

  • Type 2 weerspannigen

    ‘Onder de LTS-leerlingen komen leerlingen voor met opstandig of “rebels” gedrag. Het

    gaat om drie van totaal twintig onderzochte leerlingen; of meer precies gezegd drie

    op twaalf, want ze zitten al